آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
کتاب خوندن رو چطوری دوباره شروع کنیم
جواب کوتاه
با یه کتاب نازک و جذاب شروع کنید، نه سختترین کتابی که دارید. هر روز یه زمان ثابت، از ده صفحه یا ده دقیقه، با گوشی دور. اگه یه کتاب جذاب نبود، اجازه دارید کنارش بذارید و یکی دیگه بردارید. آخر هر فصل سه خط از حفظ بنویسید تا چیزی که خوندید بمونه.
چرا کنار گذاشتیم
خیلی از ما یه زمانی کتابخون بودیم. بچه که بودیم داستان میخوندیم، نوجوون که بودیم شاید یه کتاب رو یهشبه تموم میکردیم. بعد یه جایی، بیاینکه بفهمیم، کتاب کنار رفت. حالا سالهاست یه کتاب رو تا آخر نخوندیم.
دلیلهاش معمولا عجیب نیستن: کار و زندگی شلوغ شد، خستگی آخر شب بیشتر شد، و گوشی جای اون وقتهای خالی رو گرفت. وقتی هر لحظه یه چیز کوتاه و تازه توی دستتونه، نشستن پای یه کتاب سیصد صفحهای یه کار عجیب به نظر میاد.
جالبه که خیلی از ما در واقع هر روز کلی میخونیم: پیام، خبر، پست، توضیح زیر عکس. یعنی خوندن رو کنار نذاشتیم؛ فقط شکلش کوتاه و تکهتکه شده. چیزی که کنار رفته، خوندن پیوستهست؛ اینکه یه نوشتهی طولانی رو دنبال کنیم و توش غرق بشیم. همین رو داریم دوباره میسازیم.
خبر خوب اینه که کتاب خوندن یه مهارته که فراموش نمیشه؛ فقط از تمرین افتاده. مثل همون دوچرخهی زنگزدهای که توی درس سوم دیدیم. چند بار رکاب، و دوباره راه میفته. توی این درس میبینیم چطور این چند بار اول رو آسون کنیم.
چرا این درس توی ایستگاه «مبارزه با بیحوصلگی» اومده؟ چون کتاب خوندن یکی از بهترین تمرینها برای برگردوندن حوصله و تمرکزه. هر صفحه یه تمرین کوچیک نشستن روی یه چیزه. و تقریبا هر چیزی که بخواید یاد بگیرید، یه جایی به خوندن نیاز داره.
کتاب اول
بزرگترین اشتباه کسی که میخواد دوباره کتابخون بشه، اینه که با سختترین یا مهمترین کتابی که داره شروع کنه. «همیشه میخواستم این کتاب فلسفهی هشتصد صفحهای رو بخونم». سه شب بعد، کتاب روی میز کنار تخت میمونه و خاک میخوره، و آدم نتیجه میگیره که «من دیگه کتابخون نیستم».
کتاب اول سه تا ویژگی داره:
- نازک. صد و پنجاه، دویست صفحه. تموم کردنش توی دو سه هفته ممکنه، و تموم کردن یه کتاب خودش یه برد بزرگه.
- جذاب برای شما. نه کتابی که «باید» بخونید، کتابی که دلتون میخواد بدونید آخرش چی میشه. برای خیلیها یه داستان یا یه رمان پلیسی؛ برای بعضیها یه کتاب دربارهی یه سرگرمی، یه سفرنامه، یا زندگینامهی کسی که دوستش دارن.
- نه خیلی سخت. جملههاش راحت خونده بشه و هر صفحهش پر از کلمههای ناآشنا نباشه.
کتابهای مهم و سنگین هم نوبتشون میرسه؛ ولی وقتی ماهیچهی خوندن دوباره ساخته شد. همون اصل باشگاه تمرکز از درس تمرکز ندارم: اول وزنهی سبک و دوستداشتنی.
قاعدهی پنج انگشت
از کجا بفهمید یه کتاب برای الان شما زیادی سخته؟ معلمها یه قاعدهی سرانگشتی ساده دارن که اسمش قاعدهی پنج انگشته (Five Finger Rule). این قاعده برای بچهها ساخته شده، ولی برای بزرگسالی که دوباره شروع کرده هم به کار میاد.
- یه صفحه از وسط کتاب رو باز کنید، نه صفحهی اول.
- شروع به خوندن کنید. هر بار به یه کلمه یا جمله رسیدید که نمیفهمیدید، یه انگشت رو بالا ببرید.
- آخر صفحه، انگشتها رو بشمرید.
اگه صفر یا یه انگشت بود، کتاب احتمالا راحته. دو سه انگشت، کتاب مناسبیه که یه کم هم چیز تازه یاد میده. پنج انگشت یا بیشتر، برای الان سخته؛ کنارش بذارید برای بعد.
یادتون باشه که این یه قاعدهی سرانگشتیه، نه یه آزمون علمی. هیچ پژوهشی نگفته عدد پنج جادوییه. ولی یه راه سریع و سادهست که جلوی شروع کردن با یه کتاب خیلی سخت رو میگیره.
چقدر تند میخونیم
یه پژوهشگر به اسم مارک بریسبرت (Marc Brysbaert) نتیجهی دهها پژوهش دربارهی سرعت خوندن رو کنار هم گذاشت. دید که بزرگسالهایی که انگلیسی زبان مادریشونه، وقتی بیصدا یه متن غیرداستانی میخونن، به طور میانگین حدود ۲۴۰ کلمه در دقیقه میخونن؛ برای داستان یه کم تندتر، حدود ۲۶۰.
برای فارسی، ما پژوهشی با همین دقت پیدا نکردیم، و چون نوشتن و کلمهها توی هر زبان فرق داره، نمیشه عدد انگلیسی رو برداشت. ولی یه چیز رو میدونیم: هر کسی سرعت خودش رو داره، و سرعت با تمرین یه کم بیشتر میشه. کسی که سالها کتاب نخونده، احتمالا اولش کندتر از همیشه میخونه؛ این طبیعیه و با چند هفته خوندن بهتر میشه.
یه نکتهی مهم: هدف تند خوندن نیست. پژوهشها نشون دادن وقتی آدمها خیلی تندتر از سرعت عادیشون میخونن، فهمشون کم میشه. درس تند خوانی این رو کامل باز میکنه. پس با سرعت خودتون بخونید.
روزی چند صفحه
«روزی چند صفحه کتاب بخونیم؟» یکی از سوالهاییه که خیلیها میپرسن. جواب سادهش اینه: اونقدر که هر روز بشه، حتی کم.
یه پیشنهاد برای شروع: روزی ده صفحه. ده صفحه برای بیشتر آدمها حدود ده تا پونزده دقیقه طول میکشه. حالا یه حساب ساده: اگه هر روز ده صفحه بخونید، توی یه سال میشه حدود سه هزار و ششصد و پنجاه صفحه. اگه هر کتاب حدود دویست و پنجاه صفحه باشه، یعنی بیش از ده تا کتاب در سال. برای کسی که سالها کتاب نخونده، این یه تغییر خیلی بزرگه.
و اگه ده صفحه زیاده؟ پنج صفحه. یا اصلا با قانون دو دقیقه از درس قبل: فقط یه صفحه. همیشه میشه از یه صفحه شروع کرد، و خیلی وقتها یه صفحه میشه ده صفحه.
یه راه دیگه هم هست: به جای صفحه، زمان. «هر شب پونزده دقیقه». بعضیها با صفحه راحتترن، بعضیها با زمان. اونی رو انتخاب کنید که بیشتر بهش میچسبید.
کاغذ، صفحه یا صوتی
«کتاب کاغذی بهتره یا الکترونیکی؟» یه سوال پرتکراره. پژوهشها یه جواب نسبتا روشن دارن، ولی نه اونقدر که خیلیها فکر میکنن.
کاغذ و صفحه. یه بررسی بزرگ که نتیجهی دهها پژوهش رو کنار هم گذاشت، دید درک متنهای آموزشی و اطلاعاتی از روی کاغذ کمی بهتر از صفحهست، مخصوصا وقتی وقت محدوده. برای داستان، این فرق کمتر بود. پس برای کتاب درسی یا کتابی که میخواید ازش یاد بگیرید، اگه میشه، کاغذ. برای داستان، هر کدوم که راحتترید.
کتاب صوتی. خیلیها فکر میکنن گوش دادن به کتاب «خوندن حساب نمیشه». ولی توی یه پژوهش، آدمها یه بخش از یه کتاب غیرداستانی رو یا خوندن، یا گوش دادن، یا هر دو با هم؛ بعد که ازشون امتحان گرفتن، فرق معنیداری بین درکشون نبود. پس کتاب صوتی هم یه جور خوندنه، مخصوصا برای وقتی که دستتون بنده: توی ماشین، موقع آشپزی، یا پیادهروی.
یه نکته: موقع کتاب صوتی، ذهن راحتتر پرسه میزنه، چون چشم آزاده. اگه دیدید چند دقیقه گذشته و یادتون نیست چی شنیدید، برگردید عقب؛ و برای کتابهای درسی و سخت، کتاب صوتی رو با یه بار خوندن روی کاغذ همراه کنید.
حق نیمهکاره گذاشتن
یه نویسندهی فرانسوی به اسم دنیل پناک (Daniel Pennac) توی کتابی دربارهی خوندن، ده تا «حق خواننده» نوشت که خیلی معروف شد. چند تاش برای کسی که دوباره شروع کرده خیلی به کار میاد:
- حق اینکه یه کتاب رو تموم نکنید.
- حق اینکه از چند صفحه بپرید.
- حق اینکه یه کتاب رو دوباره بخونید.
- حق اینکه هر چی دوست دارید بخونید، حتی اگه بقیه بگن «کتاب جدی» نیست.
- حق اینکه بلند بخونید.
- حق اینکه هر جا خواستید بخونید.
مهمترینش برای ما اولیه. خیلیها یه کتاب جذاب نیست، ولی چون شروعش کردن، خودشون رو مجبور میکنن تمومش کنن. هر شب یه صفحه با زور، بعد دیگه هیچی؛ و کل عادت کتاب خوندن با همون یه کتاب بد از بین میره.
یه قاعدهی ساده: به هر کتاب پنجاه صفحه فرصت بدید. اگه تا اونجا جذبتون نکرد، بیعذاب وجدان کنارش بذارید و یکی دیگه بردارید. کتابهای خوب زیادن و وقت محدود. عادت خوندن، از هر کتابی مهمتره.
چه جور کتابی برای شروع
اگه نمیدونید از چه جور کتابی شروع کنید، این چند تا دسته برای خیلی از کسایی که دوباره شروع کردن، خوب جواب داده. اسم هیچ کتاب خاصی رو نمیگیم، چون سلیقهها فرق داره؛ ولی دستهها کمک میکنن:
- داستان کوتاه. هر داستان چند صفحهست و توی یه نشست تموم میشه؛ پس هر شب یه برد کامل دارید.
- رمان پلیسی یا ماجرایی. سوال «آخرش چی میشه؟» شما رو خودش جلو میکشه؛ همون کنجکاوی که توی درس قبل دیدیم.
- زندگینامه. زندگی یه آدم واقعی که دوستش دارید یا کارش براتون جالبه.
- کتاب دربارهی یه سرگرمی. آشپزی، باغبونی، عکاسی؛ هم میخونید، هم همون روز امتحان میکنید.
- سفرنامه. یه جای دور، از چشم یه آدم؛ مثل یه سفر توی خونه.
- کتاب دربارهی چیزی که الان یاد میگیرید. اگه موضوعی از درس چهارم دارید، یه کتاب ساده دربارهی همون.
اگه بچه یا نوه دارید، یه راه دیگه هم هست: کتابهای خوب نوجوانان. خیلیهاشون برای بزرگسالها هم جذابن، نازکترن و جملههاشون سادهتره؛ و بعدش یه موضوع مشترک برای حرف زدن با بچهها دارید.
با مداد بخونید
یه کار کوچیک که خوندن رو از یه کار منفعل به یه کار فعال تبدیل میکنه: یه مداد دستتون بگیرید. نه برای خط کشیدن زیر همهچیز، که توی درس هایلایت و دوباره خواندن میبینیم چرا کماثره؛ بلکه برای حرف زدن با کتاب.
توی حاشیه بنویسید: یه سوال («چرا؟»)، یه مخالفت («ولی من این رو تجربه کردم که...»)، یه ارتباط («شبیه همون چیزیه که توی فلان کتاب خوندم»)، یا یه کلمه که خلاصهی اون صفحهست. همین کار کوچیک ذهن رو روی متن نگه میداره، چون باید فکر کنید چی بنویسید.
اگه دلتون نمیاد توی کتاب بنویسید، یه کاغذ کوچیک لای کتاب بذارید و روی اون بنویسید. یا کتابهایی که مال خودتونن رو با مداد بخونید و کتابهای قرضی رو با کاغذ.
سه خط بعد از هر فصل
خیلیها کتاب میخونن و یه ماه بعد تقریبا هیچی یادشون نیست. «چگونه کتاب بخوانیم که فراموش نکنیم» یکی از پرجستجوترین سوالهاست. یه جواب ساده و قوی داره که توی همهی این مسیر دیدیم: یادآوری فعال.
آخر هر فصل، کتاب رو ببندید و توی دفتر یادگیری سه خط از حفظ بنویسید: این فصل دربارهی چی بود؟ مهمترین چیزی که گفت چی بود؟ و یه چیزی که میخوام یادم بمونه. لازم نیست کامل یا دقیق باشه؛ مهم اینه که از ذهن بیرون کشیده بشه.
این سه خط، یک دقیقه وقت میگیره و کلی فرق ایجاد میکنه. و آخر کتاب، وقتی همهی این سهخطیها رو پشت سر هم بخونید، یه خلاصهی کامل از کتاب با کلمههای خودتون دارید. درس چگونه کتاب بخوانیم که فراموش نکنیم این رو کاملتر میکنه.
یه زمان، یه جا
کتاب خوندن هم مثل هر عادت دیگهای، با یه زمان و یه جای ثابت راحتتر ساخته میشه. خیلیها شبها قبل از خواب رو انتخاب میکنن: یه چراغ کنار تخت، گوشی توی اتاق دیگه، و ده صفحه.
خوندن قبل از خواب یه خوبی دیگه هم داره: به جای اینکه آخرین چیزی که میبینید صفحهی روشن گوشی باشه، یه کتابه. فقط یه نکته: اگه کتابتون اونقدر هیجانانگیزه که نمیتونید بذاریدش زمین و خوابتون رو کم میکنه، شاید بهتر باشه یه زمان دیگه رو انتخاب کنید؛ چون خواب هم برای یاد گرفتن مهمه.
زمانهای دیگه هم هستن: صبح با چای، توی مترو یا اتوبوس، یا ناهار. مهم اینه که یکی رو انتخاب کنید و بهش وصل بمونید. و کتاب رو همیشه همونجا بذارید که دیده بشه؛ کتابی که توی کمده، خونده نمیشه.
نشونگذار تاریخدار
یه ترفند کوچیک برای دیدن پیشرفت: یه نشونگذار کاغذی بسازید و هر روز که خوندید، تاریخ اون روز رو روش بنویسید، کنار شمارهی صفحهای که بهش رسیدید. چند هفته بعد، نشونگذار پر از تاریخه، و هر بار که بازش میکنید، میبینید چقدر جلو اومدید.
این همون کار شیشهی بردها از درس پنجمه، برای کتاب. و وقتی یه کتاب تموم شد، نشونگذارش رو توی دفتر یادگیری بچسبونید. یه روز یه دفتر پر از نشونگذار دارید، که هر کدوم یه کتاب تمومشدهست.
با بقیه بخونید
کتاب خوندن معمولا یه کار تنهاییه، ولی شروع دوبارهش با یه همراه خیلی راحتتره. چند تا راه:
- با یه دوست یه کتاب رو همزمان بخونید و هر هفته یه بار دربارهش حرف بزنید.
- اگه بچه دارید، شبها براش بلند کتاب بخونید. هم برای اون خوبه، هم عادت خودتون رو میسازه.
- یه جمع کوچیک کتابخوانی توی محله، کتابخونه یا اداره پیدا کنید یا بسازید.
- هر کتابی تموم شد، یه کتاب به یه نفر دیگه پیشنهاد بدید و ازش یکی بگیرید.
دلیلش همون نیاز «همراه» از درس چهارمه: وقتی یکی دیگه منتظره، ادامه دادن راحتتره. و حرف زدن دربارهی کتاب، خودش یه مرور فعاله. اگه کسی دور و برتون کتاب نمیخونه، میتونید با خود دفتر یادگیری حرف بزنید: هر هفته یه بند بنویسید که اگه کسی ازتون میپرسید این کتاب دربارهی چیه، چی میگفتید. این هم یه جور تعریف کردنه، و ذهن رو مجبور میکنه چیزی که خوندید رو مرتب کنه.
یه کتاب قدیمی محبوب
یه راه دیگه برای شروع دوباره: یه کتابی رو دوباره بخونید که یه زمانی خیلی دوستش داشتید. شاید یه داستان از نوجوونی، یا کتابی که یه دوست بهتون هدیه داده بود.
کتاب آشنا چند تا خوبی داره. اول، میدونید که دوستش دارید؛ پس ریسک ناامیدی کمه. دوم، چون داستانش رو یه کم یادتونه، خوندنش راحتتره و حس توانستن زود میاد. سوم، معمولا با چشم امروزتون چیزهایی توش پیدا میکنید که اون موقع نمیدیدید؛ و این خودش یه لذت تازهست.
چشم و نور
برای خیلی از بزرگسالها، یکی از دلیلهای پنهون کنار گذاشتن کتاب، چشمه. نوشتههای ریز سخت خونده میشن، چشم زود خسته میشه، و آدم فکر میکنه «حوصله ندارم»، در حالی که چشمش داره اذیت میشه.
چند تا کار ساده: نور کافی، از پشت سر یا کنار، نه از روبهرو. عینک مطالعهی درست؛ اگه چند ساله چشمتون رو چک نکردید، این اولین قدمه، همونطور که توی درس یادگیری در بزرگسالی گفتیم. کتابهایی که چاپ درشتتر دارن. و اگه از صفحه میخونید، اندازهی نوشته رو بزرگ کنید؛ این یکی از خوبیهای صفحهست که کاغذ نداره.
هر بیست دقیقه هم یه لحظه از کتاب چشم بردارید و به یه جای دور نگاه کنید. این برای چشم خستگیدررو هست، و یه وقفهی کوچیک برای ذهن.
کتابی که ازش یاد میگیرید
داستان رو معمولا از اول تا آخر میخونیم. ولی کتابی که میخوایم ازش یه چیزی یاد بگیریم، مثلا دربارهی یه مهارت، تاریخ یا علم، رو میشه جور دیگهای خوند که بیشتر یاد بمونه:
- اول فهرست مطالب رو نگاه کنید تا نقشهی کل کتاب رو ببینید.
- قبل از هر فصل، تیترش رو تبدیل به یه سوال کنید، همون کاری که توی درس کنجکاوی دیدیم.
- بخونید و دنبال جواب سوالتون بگردید.
- آخر فصل، سه خط از حفظ.
این روش یه اسم هم داره: روش SQ3R، که توی ایستگاه درس خوندن یه درس کامل براش هست: روش SQ3R. فعلا همین چهار قدم ساده کافیه.
وقتی وسط کتاب یادتون رفته
گاهی چند روز یا چند هفته کتاب رو کنار میذارید، و وقتی برمیگردید، یادتون نیست کجا بودید و قبلش چی شده بود. خیلیها همینجا کتاب رو ول میکنن، چون فکر میکنن باید از اول بخونن.
لازم نیست. اگه سهخطیهای آخر هر فصل رو نوشته باشید، فقط اونها رو بخونید؛ دو دقیقه کافیه که یادتون بیاد. بعد دو سه صفحهی آخری که خوندید رو دوباره نگاه کنید و ادامه بدید. اگه سهخطی ننوشته بودید، تیتر فصلهای قبلی و جملههایی که با مداد علامت زدید، همین کار رو میکنن.
یه هفتهی نمونه
بیاید همهی اینها رو توی یه هفته ببینیم:
- شنبه: انتخاب کتاب با قاعدهی پنج انگشت؛ ده دقیقه خوندن.
- یکشنبه: ده صفحه، شب، با چراغ کنار تخت.
- دوشنبه: ده صفحه؛ آخر فصل اول، سه خط از حفظ.
- سهشنبه: خستهاید؛ فقط یه صفحه. اشکال نداره.
- چهارشنبه: ده صفحه، با مداد.
- پنجشنبه: ده صفحه؛ با یه دوست دربارهی کتاب حرف بزنید.
- جمعه: نشونگذار رو نگاه کنید؛ شش تاریخ روشه.
آخر این هفته شاید حدود پنجاه صفحه خوندید؛ یعنی یه چهارم یه کتاب نازک. سه هفتهی دیگه، اولین کتابی که بعد از سالها تموم کردید.
دامها
- شروع با سختترین کتاب. «حالا که میخونم، بذار مهمترین کتاب رو بخونم». اول ماهیچه، بعد وزنهی سنگین.
- زور زدن برای تموم کردن کتاب بد. پنجاه صفحه فرصت، بعد آزاد.
- خریدن ده تا کتاب با هم. حس شروع میده، ولی شروع نیست. یه کتاب که هر روز خونده بشه، از ده تا کتاب توی قفسه بهتره.
- منتظر وقت آزاد بزرگ. «آخر هفته که وقت دارم، یهجا میخونم». آخر هفتهها معمولا پر میشن. ده صفحهی هر روز، قابل اعتمادتره.
- گوشی کنار کتاب. هر صدای گوشی یه در فراره. موقع خوندن، گوشی توی اتاق دیگه.
تمرین امروز
امروز کتاب اولتون رو انتخاب میکنید و ده دقیقه میخونید.
- از کتابهایی که توی خونه دارید، یا از کتابخونهی محله، یا از یه دوست، سه تا کتاب نازک پیدا کنید که دلتون میخواد بخونید.
- روی هر کدوم قاعدهی پنج انگشت رو امتحان کنید و یکی رو انتخاب کنید که دو سه انگشت یا کمتر بود.
- یه نشونگذار کاغذی بسازید و تاریخ امروز رو روش بنویسید؛ هر روز که خوندید، یه تاریخ دیگه.
- گوشی رو ببرید یه اتاق دیگه، زمانسنج رو روی ده دقیقه بذارید و بخونید. با مداد، اگه کتاب مال خودتونه.
- آخرش کتاب رو ببندید و سه خط از حفظ توی دفتر بنویسید. بعد زمان و جای ثابت فردا رو مشخص کنید و کتاب رو همونجا بذارید.
با این درس، ایستگاه «مبارزه با بیحوصلگی» تموم شد. ایستگاه بعدی برنامهی ماههای اوله: هفتهی اول: برنامهی هفت روزهی شروع دوباره.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- کتاب اول: نازک، جذاب و نه خیلی سخت؛ با قاعدهی پنج انگشت سختیش رو بسنجید.
- روزی ده صفحه یعنی سالی حدود ۳۶۵۰ صفحه؛ کم ولی هر روز.
- کاغذ برای متنهای آموزشی کمی بهتره؛ کتاب صوتی هم خواندنه، مخصوصا برای داستان و جاهایی که دستتون بنده.
- حق دارید کتابی رو که جذاب نیست تموم نکنید؛ عادت مهمتر از اون یه کتابه.
- با مداد بخونید، آخر هر فصل سه خط از حفظ بنویسید، و یه زمان و جای ثابت داشته باشید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.