آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
یادگیری در بزرگسالی: هیچوقت دیر نیست
جواب کوتاه
نه، دیر نیست. مغز تا آخر عمر با یاد گرفتن عوض میشه. با سن بعضی چیزها کندتر میشه، مثل سرعت فکر کردن و یاد گرفتن اسمها، ولی واژه، دانش و تجربه بیشتر میشه؛ بزرگسال فقط باید یه کم آرومتر و با مرور بیشتر یاد بگیره.
«دیگه دیره»
«دیگه از ما گذشته». این جمله رو احتمالا بارها شنیدید، شاید هم خودتون گفتید. وقتی یه پنجاهساله میخواد پیانو یاد بگیره، یا یه هفتادساله میخواد با گوشی پیام بفرسته، معمولا اولین کسی که مخالفت میکنه خودشه.
این ترس از کجا میاد؟ یه بخشش از تجربهست. مثلا آدم میبینه اسمها رو دیرتر یادش میاد، یا وقتی یه چیز تازه میخونه، باید دو بار بخونه. یه بخش دیگهش از حرفهاییه که شنیدیم: «بچهها مثل اسفنج یاد میگیرن»، «مغز بعد از بیست سالگی دیگه رشد نمیکنه».
توی این درس میخوایم صادقانه ببینیم علم چی میگه. نه اینکه بگیم «هیچی عوض نمیشه» که درست نیست؛ نه اینکه بگیم «دیگه نمیشه» که اونم درست نیست. میخوایم دقیق ببینیم چی کندتر میشه، چی بیشتر میشه، و با همین مغزی که داریم، چطوری بهتر یاد بگیریم.
مغز تا آخر عوض میشه
تا چند دهه پیش خیلی از دانشمندها فکر میکردن مغز بعد از بچگی تقریبا ثابت میشه. یعنی هر چی هست، همونه. امروز میدونیم اینطور نیست. مغز توی همهی عمر با یاد گرفتن عوض میشه: بین سلولهاش پیوندهای تازه ساخته میشه، پیوندهایی که زیاد به کار میرن محکمتر میشن، و اونایی که به کار نمیرن کمکم ضعیف میشن.
به این توانایی مغز میگن نوروپلاستیسیتی (Neuroplasticity)، یعنی «انعطافپذیری مغز». مثل یه جنگل که هر چی از یه مسیر بیشتر رد بشید، اون مسیر پهنتر و صافتر میشه. این درس فقط همینقدر لازم داره؛ ولی توی ایستگاه مغز یه درس کامل براش داریم: نوروپلاستیسیتی چیست.
نکتهی مهم اینه که این تغییر با سن خاموش نمیشه. شاید کندتر بشه، ولی خاموش نمیشه. یعنی هر بار که شما یه چیز تازه یاد میگیرید، چه ده ساله باشید چه هفتاد ساله، مغزتون واقعا داره عوض میشه.
هر توانایی یه قله داره
وقتی میگیم «ذهن با سن ضعیف میشه»، انگار ذهن یه چیز واحده که با هم بالا و پایین میره. ولی ذهن چند تا توانایی جداست، و هر کدوم یه وقتی اوج میگیره.
دو تا پژوهشگر به اسم هارتسهورن و جرمین (Hartshorne و Germine) تواناییهای مختلف ذهن رو توی تعداد خیلی زیادی آدم، از نوجوون تا پیر، سنجیدن. نتیجه این بود که تواناییها با هم اوج نمیگیرن. یه نمونه از چیزی که دیدن، تقریبی:
- سرعت فکر کردن (یعنی اینکه چقدر سریع یه چیز ساده رو پردازش میکنید): حدود هجده، نوزده سالگی.
- یاد گرفتن و نگه داشتن اسمها برای مدت کوتاه: حدود اوایل بیست سالگی.
- به خاطر سپردن چهرهها: حدود سی سالگی.
- حافظهی کاری (یعنی چند چیز رو همین الان توی ذهن نگه داشتن و روشون کار کردن): حدود سی و پنج سالگی.
- خوندن احساس آدمها از چهرهشون: حدود چهل تا پنجاه سالگی.
- واژهها و دانش عمومی: حدود شصت و پنج تا هفتاد و پنج سالگی.
یعنی یه آدم شصتساله، توی بعضی چیزها از خود بیستسالهش کندتره و توی بعضی چیزها واقعا بهتره. پس «ذهنم ضعیف شده» یه جملهی کامل نیست؛ جملهی درستش اینه: «بعضی کارها برام کندتر شده و بعضی کارها راحتتر».
دو جور هوش
یه روانشناس قدیمی به اسم ریموند کتل (Raymond Cattell) گفت هوش دو جوره. این تقسیم هنوز هم خیلی به کار میاد.
هوش سیال (Fluid Intelligence). یعنی توانایی حل کردن یه مسئلهی کاملا تازه، که قبلا شبیهش رو ندیدید. مثلا یه معمای منطقی، یا فهمیدن قاعدهی یه بازی که اولین باره میبینید. این جور هوش توی جوونی بالاست و بعد آرومآروم کم میشه.
هوش متبلور (Crystallized Intelligence). یعنی همهی چیزهایی که توی عمر یاد گرفتید و میتونید به کار ببرید: واژهها، دانش، اینکه آدمها چطوری رفتار میکنن، اینکه یه کار رو از کجا شروع کنید. این جور هوش تا خیلی دیر بیشتر میشه.
خبر خوب برای یاد گرفتن اینه: بیشتر چیزهایی که بزرگسالها یاد میگیرن، کاملا تازه نیست. وقتی یه پنجاهساله اکسل یاد میگیره، از سالها کار با عدد و جدول کمک میگیره. وقتی یه هفتادساله زبان یاد میگیره، میدونه زبان چیه، جمله چیه، فعل چیه. یعنی هوش متبلورش به کمک هوش سیالش میاد.
سه آزمایش
حرف زدن کافی نیست؛ بیاید سه تا آزمایش واقعی رو ببینیم که روی مغز و یاد گرفتن بزرگسالها انجام شده.
از این سه تا آزمایش یه درس مشترک درمیاد: مغز بزرگسال هم با یاد گرفتن عوض میشه؛ و کاری که اثر داره، یاد گرفتن یه چیز تازه و یه کم سخته، نه فقط سرگرم بودن. حل کردن جدول کلماتی که سالهاست حلش میکنید، با یاد گرفتن یه زبان تازه فرق داره. اولی آشناست؛ دومی مغز رو مجبور میکنه یه مسیر تازه توی جنگل باز کنه.
چی کم میشه، چی میمونه
بیاید صاف و ساده دو طرف ترازو رو ببینیم.
- سرعت فکر کردن؛ مثلا جواب دادن به یه سوال سریع.
- حافظهی کاری؛ یعنی چند چیز رو با هم توی ذهن نگه داشتن.
- یاد گرفتن اسمها و چیزهای بیربط، مثل یه شماره تلفن.
- نادیده گرفتن چیزهای مزاحم؛ مثلا تمرکز توی یه جای شلوغ.
- واژهها و دانش عمومی.
- تجربه و اینکه بدونید یه کار رو از کجا شروع کنید.
- فهمیدن آدمها و احساسشون.
- مهارتهایی که سالها انجامشون دادید.
این کم شدنها معمولا آروم و تدریجیه و آدمها خیلی با هم فرق دارن. یه هفتادسالهی فعال ممکنه توی خیلی چیزها از یه چهلسالهی بیحرکت بهتر باشه. چیزی که ما الان داریم میگیم، میانگینه، نه سرنوشت.
یه چیز دیگه هم هست: بیشتر این کم شدنها توی کارهای سریع و زیر فشار دیده میشه، مثل آزمونهای وقتدار. توی زندگی واقعی، که معمولا وقت داریم فکر کنیم، یادداشت برداریم و از تجربهمون کمک بگیریم، این فرق خیلی کمتر به چشم میاد.
یه نکتهی مهم: اگه حس میکنید حافظهتون یهو و خیلی زیاد بدتر شده، مثلا راه خونه یادتون میره یا یه کار هر روزه رو دیگه نمیتونید، این دیگه کند شدن عادی نیست. این رو حتما با یه پزشک در میون بذارید.
کولهی بزرگسال
بزرگسالها یه چیزهایی دارن که بچهها ندارن. یه پژوهشگر آموزش به اسم مالکوم نولز (Malcolm Knowles) اسم یاد دادن به بزرگسال رو گذاشت آندراگوژی (Andragogy)، در برابر پداگوژی که یاد دادن به بچههاست. حرفش این بود که بزرگسال جور دیگهای یاد میگیره. یه سری از چیزهایی که توی کولهی بزرگساله:
- تجربه. هر چیز تازهای که یاد میگیرید، میتونید به یه چیزی که قبلا دیدید وصلش کنید. این وصل کردن یکی از قویترین راههای یاد موندنه.
- دلیل. بچهها خیلی وقتها چون مجبورن یاد میگیرن. بزرگسال معمولا میدونه چرا داره یاد میگیره، و همین دلیل کمک میکنه ادامه بده.
- صبر و برنامه. بزرگسال میتونه برنامه بریزه، وقتش رو تقسیم کنه و بدونه که یه چیز امروز نشد، فردا میشه.
- مسئلهی واقعی. بزرگسال با مسئلهای که واقعا داره بهتر یاد میگیره. مثلا «میخوام برای نوهم عکس بفرستم» خیلی بهتر از «فصل سوم کتاب آموزش گوشی» جواب میده.
برای همین، بزرگسالها توی خیلی چیزها اولش حتی از بچهها سریعتر جلو میرن؛ مثلا توی ماههای اول یاد گرفتن یه زبان، چون قاعده رو زودتر میفهمن.
کندتر، نه بدتر
اگه بخوایم کل این درس رو توی یه جمله بگیم: بزرگسال کندتر یاد میگیره، نه بدتر. یعنی شاید یه چیزی رو که یه بیستساله با دو بار تمرین یاد میگیره، شما با چهار بار یاد بگیرید. ولی وقتی یاد گرفتید، همونقدر خوب بلدید.
مشکل اینجاست که خیلیها این کندی رو با «نمیتونم» اشتباه میگیرن. مثلا یه بار یه چیزی رو میخونن، یادشون نمیمونه، و نتیجه میگیرن «دیگه مغزم نمیکشه». در حالی که فقط یه بار کم بوده؛ سه بار دیگه، با فاصله، لازم بوده.
پس قاعدهی ساده اینه: از اول به خودتون وقت بیشتری بدید. اگه یه درس برای یه جوون یه روز وقت میبره، برای خودتون دو روز بذارید. این شکست نیست؛ این دونستن خودتونه.
اول چشم و گوش
یه چیز خیلی ساده که خیلیها فراموش میکنن: قبل از اینکه بگید «حافظهم ضعیف شده»، ببینید درست میبینید و درست میشنوید یا نه.
چیزی که خوب نبینید یا خوب نشنوید، اصلا درست وارد ذهن نمیشه که بخواد بمونه. مثلا اگه توی یه کلاس صدای معلم رو نصفه بشنوید، مغزتون بیشتر انرژیش رو صرف حدس زدن کلمهها میکنه، و دیگه انرژیای برای فهمیدن و نگه داشتن نمیمونه. بعد آدم فکر میکنه حافظهش مشکل داره، در حالی که مشکل از گوشش بوده.
یه گزارش بزرگ پزشکی دربارهی سلامت مغز توی پیری، کمشنوایی رو یکی از چیزهایی دونست که میشه روش کار کرد. پس اگه چند ساله چشم و گوشتون رو چک نکردید، این یکی از بهترین کارهاییه که برای یاد گرفتن میتونید بکنید. عینک درست، نور کافی، و جای ساکت.
بزرگسال چطوری بهتر یاد میگیره
از همهی اینایی که گفتیم، پنج تا عادت درمیاد که از همین امروز به کارتون میاد:
- وقت بیشتر، بی خجالت. با خودتون مسابقه ندید و خودتون رو با یه جوون مقایسه نکنید. آرومتر برید ولی هر روز.
- مرور بیشتر. چون حافظهی کوتاهمدت کندتر شده، مرور با فاصله برای شما مهمتره. یه روز بعد، سه روز بعد، یه هفته بعد؛ همون چیزی که توی درس قبل گفتیم.
- وصل به تجربه. هر چیز تازه رو به یه چیزی که بلدید وصل کنید. مثلا «این دکمهی گوشی مثل کلید برق خونهست؛ یه بار بزنی روشن، یه بار بزنی خاموش».
- خواب کافی. با سن خواب سبکتر میشه، ولی هنوز همون خوابه که درس روز رو محکم میکنه. اگه خوابتون خوب نیست، این هم بخشی از یاد گرفتنه که باید بهش رسید.
- یه کار در یه زمان. چون نادیده گرفتن مزاحمها با سن سختتر میشه، جای ساکت و یه کار در یه زمان برای شما بیشتر از یه جوون فرق میکنه.
چرا همسنها با هم فرق دارن
حتما دیدید که دو تا آدم هفتادساله چقدر میتونن با هم فرق داشته باشن. یکی هنوز کتاب میخونه، با گوشی کار میکنه و اسم همهی نوههاش رو یادشه؛ یکی دیگه همهچی رو فراموش میکنه. چرا؟
دانشمندها یه اسم برای بخشی از این فرق گذاشتن: ذخیرهی شناختی (Cognitive Reserve). یعنی آدمهایی که توی عمرشون بیشتر یاد گرفتن، بیشتر فکر کردن، کارهای متنوعتری داشتن و با آدمهای بیشتری در ارتباط بودن، مغزشون یه جور پشتوانه داره. مثل حساب پساندازی که هر بار یه چیز تازه یاد گرفتید، یه کم پول توش ریختید. وقتی سن بالا میره، این پشتوانه کمک میکنه مغز بهتر کار کنه.
چیزهای دیگه هم اثر دارن: خواب، ورزش، نکشیدن سیگار، کنترل فشار خون، و تنها نبودن. هیچکدوم تضمین نیستن، ولی همه شانس رو بالا میبرن. خبر خوب اینه که هیچوقت برای اضافه کردن به این حساب دیر نیست؛ همین درسی که الان دارید میخونید، یه واریز کوچیکه.
بازیهای تقویت مغز چی؟
شاید تبلیغ بازیهایی رو دیده باشید که میگن «روزی ده دقیقه بازی کنید تا مغزتون جوون بمونه». یه گروه بزرگ از دانشمندها همهی پژوهشهای این بازیها رو با دقت بررسی کردن. چیزی که دیدن این بود: آدمها توی خود همون بازی بهتر میشن؛ ولی این بهتر شدن خیلی کم به کارهای واقعی زندگی، مثل یادتون موندن قرصها یا یاد گرفتن یه زبان، منتقل میشه.
یعنی اگه یه بازی حافظه رو هر روز بازی کنید، توی اون بازی قهرمان میشید، ولی لزوما حافظهتون برای بقیهی زندگی بهتر نمیشه. در عوض، یاد گرفتن یه چیز واقعی، مثل همون عکاسی و لحافدوزی پروژهی سیناپس، هم سخته، هم تازهست، هم به کارتون میاد. پس اگه وقت محدودی دارید، اون وقت رو بذارید روی یاد گرفتن چیزی که واقعا میخواید.
یه نمونه: آقای رضایی و گوشی تازه
بیاید همهی این حرفها رو روی یه آدم ببینیم. فرض کنید آقای رضایی شصت و هشت سالشه و تازه یه گوشی هوشمند گرفته. دخترش خارج از کشوره و میخواد هفتهای یه بار باهاش تصویری حرف بزنه.
- هدف واقعی و کوچیک. به جای «یاد گرفتن گوشی»، هدفش رو گذاشت «تماس تصویری با دخترم». فقط همین.
- وقت بیشتر. به خودش یه هفته وقت داد، نه یه روز. هر روز بیست دقیقه، صبحها که ذهنش تازهتره.
- وصل به تجربه. نوهش بهش گفت «این دکمهی سبز مثل برداشتن گوشی تلفن خونهست». همین یه جمله، کار رو راحت کرد.
- نوشتن و مرور. قدمها رو با خط درشت توی دفترش نوشت. فردا و پسفرداش اول بدون دفتر امتحان کرد؛ هر جا گیر کرد، دفتر رو نگاه کرد.
- عینک. وسط کار فهمید نوشتههای ریز گوشی رو درست نمیبینه؛ اندازهی نوشتهها رو بزرگ کرد و عینکش رو عوض کرد.
آخر هفته، خودش تنهایی تماس گرفت. هفتهی بعدش فرستادن عکس رو یاد گرفت، با همین پنج قدم. نکته اینه که هیچکدوم از این کارها جادویی نبود؛ فقط با مغز خودش، همونطوری که امروز هست، درست رفتار کرد.
لهجه و بقیهی استثناها
صادق باشیم: یه چیزهایی واقعا با شروع زودتر راحتتره. معروفترینش لهجهی زبان دوم و حس طبیعی دستور زبانه. بچهای که دهسالگی زبان تازهای شروع کرده، احتمالش بیشتره آخرش مثل یه بومی حرف بزنه. بزرگسال معمولا یه کم از لهجهی خودش رو نگه میداره.
ولی این فقط یعنی رسیدن به «کاملا مثل بومی» سختتره؛ نه اینکه نمیشه خوب یاد گرفت. میلیونها نفر با لهجهی خودشون یه زبان دوم رو کامل حرف میزنن و میفهمن. توی ایستگاه مغز، درس دورههای حساس این رو کامل باز میکنه.
یه سری مهارتهای بدنی هم هست که به قدرت یا سرعت بدن بستگی داره، مثل بعضی ورزشهای حرفهای. اونجا هم بزرگسال میتونه یاد بگیره و لذت ببره، فقط شاید به سطح قهرمانی نرسه. برای بیشتر چیزهایی که آدمها توی زندگی یاد میگیرن، مثل زبان، ساز، نرمافزار، آشپزی یا یه حرفهی تازه، سن مانع نیست.
سوالهایی که بزرگسالها زیاد میپرسن
- چه ساعتی از روز بهتره؟
- پژوهشها نشون دادن خیلی از آدمهای مسنتر صبحها ذهن تازهتری دارن و بعدازظهر خستهتر میشن؛ جوونها برعکس، بیشتر بعدازظهر و عصر. ولی آدمها فرق دارن. یه هفته امتحان کنید و ببینید خودتون کی بهترید.
- تنها یاد بگیرم یا با بقیه؟
- هر دو خوبه. یاد گرفتن با یه نفر دیگه، مثلا یه دوست یا یه کلاس محله، کمک میکنه ادامه بدید و از هم سوال بپرسید. ولی تمرین روزانه رو باید خودتون انجام بدید؛ کلاس جاش رو نمیگیره.
- زود خسته میشم؛ چی کار کنم؟
- جلسهها رو کوتاهتر کنید و بینشون استراحت بذارید. دو بار ده دقیقه، از یه بار بیست دقیقهی خسته بهتره. خستگی یعنی وقت استراحته، نه وقت ول کردن.
- بچهها و نوهها میخندن؛ چی کار کنم؟
- ازشون کمک بخواید. وقتی یه جوون مجبور میشه یه چیز رو برای شما ساده توضیح بده، خودش هم بهتر یاد میگیره؛ شما هم یه معلم صبور پیدا کردید. خیلی وقتها خندهها به کمک تبدیل میشه.
تمرین امروز
امروز میخوایم یه چیز خیلی کوچیک و کاملا تازه یاد بگیرید؛ چیزی که مطمئنید تا حالا بلد نبودید. هدف اینه که با چشم خودتون ببینید مغزتون هنوز یاد میگیره.
- یه چیز کوچیک و تازه انتخاب کنید که ده دقیقه وقت بخواد. مثلا یه گرهی تازه با بند کفش، تا کردن یه قایق کاغذی، پنج تا کلمه از یه زبان تازه، یا یه میانبر تازه توی گوشی یا کامپیوتر.
- زمانسنج رو روی ده دقیقه بذارید و فقط روی همون کار کنید. اشکال نداره اگه چند بار خراب شد.
- توی دفتر یادگیری بنویسید: «امروز توی ... سالگی یاد گرفتم ...». سنتون رو بنویسید. این جمله رو بعدها که شک کردید، دوباره بخونید.
- فردا بدون نگاه کردن به هیچ راهنمایی، دوباره انجامش بدید. اگه تونستید، یعنی یاد گرفتید. اگه نصفه یادتون بود، همون نصفه هم یعنی مغزتون یه چیزی رو نگه داشته.
درس بعدی جواب این سوال رو میده که «پس چرا اینقدر سخت به نظر میاد؟»: چرا بعد از سالها یاد گرفتن سخت به نظر میاد.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- مغز تا آخر عمر با یاد گرفتن عوض میشه؛ حتی توی شصت و هفتاد سالگی.
- هر توانایی یه وقتی اوج میگیره: سرعت فکر حدود بیست سالگی، واژه و دانش حدود هفتاد سالگی.
- هوش سیال (حل مسئلهی تازه) آروم کم میشه؛ هوش متبلور (دانش و تجربه) تا دیر بیشتر میشه.
- سالمندهایی که یه مهارت تازه و سخت یاد گرفتن، حافظهشون بهتر شد؛ فقط سرگرمی آسون این اثر رو نداشت.
- بزرگسال کندتره، نه بدتر: وقت بیشتر، مرور بیشتر، وصل به تجربه، خواب کافی، و اول چشم و گوش سالم.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.