آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
چرا بعد از سالها یاد گرفتن سخت به نظر میاد
جواب کوتاه
چون ذهنی که سالها کار تازه نکرده، مثل دوچرخهای که مدتها توی انباری مونده، اولش سفت راه میره. نشستن و تمرکز تمرین نشده، ذهن پر از نگرانیه و آدم خودش رو با جوونیش مقایسه میکنه. این سختی هفتههای اول طبیعیه و با تمرین کم میشه.
شبهای اول
تصمیم گرفتید دوباره یاد بگیرید. کتاب رو باز کردید، دفتر رو گذاشتید کنارش، و نشستید. پنج دقیقه نگذشته که ذهنتون رفته سراغ کار فردا. یه پاراگراف رو سه بار میخونید و باز نمیفهمید. بیست دقیقه بعد حس میکنید یه روز کامل کار کردید.
و بعد یه جمله توی ذهنتون میاد: «ذهنم کند شده». شاید هم بدتر: «من دیگه نمیتونم».
اگه این حس رو دارید، تنها نیستید. تقریبا هر کسی که بعد از سالها برمیگرده، همین رو تجربه میکنه. خبر خوب اینه که این حس دلیل داره، و تقریبا هیچکدوم از دلیلهاش «مغز خراب» نیست. توی این درس دلیلها رو یکییکی میبینیم و برای هر کدوم یه کار ساده پیدا میکنیم.
قبل از اینکه شروع کنیم، یه چیز رو بدونید: این درس قرار نیست بگه «همهچی تقصیر خودتونه» یا «هیچی تقصیر شما نیست». قراره کمک کنه دلیل واقعی حس خودتون رو پیدا کنید. وقتی دلیل رو بدونید، درست کردنش خیلی سادهتر از چیزیه که فکر میکنید؛ معمولا یه تغییر کوچیک توی ساعت، جا یا اندازهی جلسه کافیه.
باغچهای که رها شده
یه باغچه رو تصور کنید که سالها کسی توش راه نرفته. مسیر وسطش علف گرفته. روز اول که میخواید ازش رد بشید، هر قدم سخته؛ پاتون به علفها گیر میکنه. ولی اگه هر روز از همون مسیر برید، علفها کمکم کنار میرن و مسیر دوباره پیدا میشه.
ذهن هم یه جورایی همینه. وقتی سالها یه کار رو انجام ندید، مسیرش توی مغز کمرنگ میشه. منظورمون از «مسیر» پیوند بین سلولهای مغزه که با هر بار انجام دادن یه کار محکمتر میشه. این مسیر از بین نرفته؛ فقط علف گرفته. و هر روز که ازش رد بشید، صافتر میشه. این همون چیزیه که توی درس قبل اسمش رو گذاشتیم نوروپلاستیسیتی.
چرا مغز اصلا مسیرهای بیاستفاده رو کمرنگ میکنه؟ چون مغز خیلی پرخرجه. با اینکه فقط حدود دو درصد وزن بدنه، حدود یک پنجم انرژی بدن رو مصرف میکنه. برای همین چیزهایی رو که زیاد به کار میبرید قوی نگه میداره و چیزهایی رو که سالها سراغشون نرفتید، کمخرجتر میکنه. یه قاعدهی قدیمی بین دانشمندها هست که میگه «یا استفادهش کن، یا از دستش میدی». این برای ما خبر خوبیه، چون برعکسش هم درسته: هر چی رو دوباره به کار ببرید، مغز دوباره براش خرج میکنه.
هفت دلیل
حالا دقیقتر. چرا یاد گرفتن بعد از سالها سخت به نظر میاد؟ هفت تا دلیل رایج هست. احتمالا چند تاش برای شما هم درسته.
۱. تمرکز تمرین نشده
نشستن و فکر کردن روی یه چیز برای مدت طولانی، خودش یه مهارته. اسمش توجه پیوستهست (Sustained Attention). مثل هر مهارتی، اگه سالها تمرینش نکنید، ضعیفتر میشه. توی کار روزمره، بیشتر ما کارهای کوتاه و پشت سر هم انجام میدیم: یه پیام، یه تماس، یه کار کوچیک. کمتر پیش میاد که سی دقیقه روی یه متن سخت بمونیم.
چی کار کنیم: با جلسههای کوتاه شروع کنید، پنج یا ده دقیقه، و کمکم بیشترش کنید. یه درس کامل براش داریم: تمرکز ندارم: از پنج دقیقه شروع کنید.
۲. ذهن پر از نگرانی
یادتونه حافظهی کاری چی بود؟ همون میز کار ذهن که چند چیز رو همین الان روش نگه میداریم. این میز کوچیکه. حالا اگه روی میز قبض برق، کار فردا، مریضی یکی از عزیزان و ده تا نگرانی دیگه پهن باشه، دیگه جای کمی برای درس میمونه.
پژوهشها نشون دادن نگرانی واقعا جای حافظهی کاری رو میگیره. مثلا آدمهایی که از ریاضی میترسن، موقع حل مسئله بخشی از ذهنشون مشغول همون ترسه.
چی کار کنیم: قبل از هر جلسه، دو دقیقه نگرانیها رو روی یه کاغذ جدا بنویسید و بذارید کنار. توی یه آزمایش، ده دقیقه نوشتن نگرانیها قبل از امتحان، نمرهی دانشآموزهای نگران رو بهتر کرد. انگار نگرانیها رو از روی میز ذهن برمیدارید و میذارید روی کاغذ.
۳. مقایسه با جوونی
«اون موقعها یه بار میخوندم، یادم میموند». این جمله رو خیلیها میگن. ولی حافظهی ما از گذشته معمولا قشنگتر از خود گذشتهست. پژوهشها نشون دادن آدمها رویدادهای گذشته رو بهتر از اون چیزی که همون موقع حس کردن به یاد میارن.
احتمالا اون موقع هم شب امتحان کلی کلنجار میرفتید؛ فقط الان یادتون نیست. یه چیز دیگه هم هست: اون موقع هر روز درس میخوندید، یعنی ذهنتون توی تمرین بود. الان دارید یه ذهن خارج از تمرین رو با یه ذهن توی تمرین مقایسه میکنید.
چی کار کنیم: خودتون رو با جوونیتون مقایسه نکنید؛ با دیروزتون مقایسه کنید. دفتر یادگیری دقیقا برای همینه.
۴. شروع هر چیز تازه کنده
هر چیز تازهای، توی هر سنی، اولش کنده. وقتی یه مهارت رو تازه شروع میکنید، باید به همهچیز فکر کنید: کدوم دکمه، کدوم قدم، چرا. این مرحله پر از اشتباهه. دانشمندها به این مرحلهی اول میگن مرحلهی شناختی (Cognitive Stage)؛ یعنی مرحلهای که همهچیز با فکر انجام میشه.
جالبه که بیشترین پیشرفت هم توی همین تمرینهای اوله، ولی چون همهچی سخته، آدم حسش نمیکنه. مثلا روز اول رانندگی رو یادتونه؟ دنده، کلاچ، آینه، فرمون؛ همه با هم. یه ماه بعد همهش خودکار شده بود.
چی کار کنیم: بدونید که اول کار کنده و این کندی مال شروعه، نه مال شما. به خودتون حداقل سه هفته وقت بدید قبل از اینکه قضاوت کنید.
۵. باور «من بلد نیستم»
یه سری جملهها هست که سالهاست توی ذهنمون تکرار شده: «من ریاضیم بد بوده»، «من آدم زبان نیستم»، «دیگه از ما گذشته». این جملهها خودشون روی یاد گرفتن اثر دارن.
توی یه آزمایش، به یه گروه از سالمندها قبل از آزمون حافظه یادآوری کردن که «با سن حافظه ضعیف میشه». همین یادآوری باعث شد توی آزمون بدتر از گروهی عمل کنن که این حرف رو نشنیده بودن. یعنی بخشی از ضعف، از خود باور میاد.
چی کار کنیم: وقتی این جملهها اومدن، فقط بهشون اسم بدید: «این همون جملهی قدیمیه». بعد به جاش یه جملهی واقعی بذارید: «من دارم یاد میگیرم؛ هنوز بلد نیستم». کلمهی «هنوز» خیلی مهمه.
۶. عادت به چیزهای کوتاه
خیلی از ما روزی ساعتها با گوشی کار میکنیم: پیام کوتاه، ویدیوی کوتاه، خبر کوتاه. ذهن به چیزی که هر روز انجامش میدید عادت میکنه. وقتی هر روز خوراکیهای ریز میخوره، نشستن سر یه غذای کامل براش عجیبه.
صادق باشیم: هنوز پژوهش قطعیای نداریم که بگه ویدیوی کوتاه توجه رو «خراب» میکنه. ولی این رو میدونیم که مغز با تمرین کار میکنه؛ هر چیزی که زیاد انجامش بدید، راحتتر میشه، و هر چیزی که کم انجامش بدید، سختتر.
چی کار کنیم: گوشی رو موقع درس ببرید یه اتاق دیگه. لازم نیست گوشی رو کنار بذارید؛ فقط بیست دقیقه از جلوی چشم برش دارید. درس حواس پرتی هنگام مطالعه این رو کامل میگه.
۷. خستگی و بار زندگی
بچهی پونزدهساله فقط درس داره. بزرگسال کار داره، خونه داره، بچه داره، پدر و مادر پیر داره، قبض داره. وقتی ساعت ده شب، بعد از همهی اینا، میشینید درس بخونید، طبیعیه که ذهن کشش نداشته باشه. این ضعف نیست؛ این خستگیه.
خواب کم هم دقیقا همینجا اثر داره. ذهن خسته هم کمتر توجه میکنه، هم چیزی که امروز یاد گرفته رو کمتر محکم میکنه.
چی کار کنیم: درس رو بذارید توی ساعتی که هنوز انرژی دارید، حتی اگه کوتاه باشه. ده دقیقهی صبح، از چهل دقیقهی آخر شب بهتره. و خواب رو جزو برنامهی یادگیری حساب کنید، نه رقیبش.
سخت، یعنی یاد نگرفتن؟
یه اشتباه خیلی رایج اینه که فکر کنیم اگه یه چیزی سخته، یعنی داریم یاد نمیگیریم. ولی دانشمندها چیز عجیبی پیدا کردن: خیلی وقتها روشهایی که حس سختی بیشتری میدن، بیشتر یاد میمونن.
مثلا بستن کتاب و از ذهن نوشتن، خیلی سختتر از دوباره خوندنه؛ ولی خیلی بیشتر یاد میمونه. یا قاطی تمرین کردن چند نوع مسئله، سختتر از تمرین یه نوع پشت سر همه؛ ولی یه هفته بعد نتیجهش بهتره. دو تا دانشمند به اسم رابرت و الیزابت بیورک (Robert و Elizabeth Bjork) اسم این رو گذاشتن سختی مطلوب (Desirable Difficulty)؛ یعنی سختیای که به نفع شماست.
پس وقتی حس میکنید یه چیزی سخته، اول از خودتون بپرسید: «این سختی از اینه که دارم ذهنم رو به کار میگیرم، یا از اینه که خستهم یا جام بده؟». اولی خوبه و باید بمونه. دومی رو باید درست کرد. درس کاملش: سختی خوب.
هفتههای اول چه حسی داره
اینکه بدونید منتظر چی باشید، خیلی کمک میکنه. یه تصویر کلی از چیزی که خیلیها توی برگشتن تجربه میکنن (اینها عدد دقیق نیست؛ هر کسی سرعت خودش رو داره):
- چند روز اول. شوق زیاده ولی نشستن سخته. ذهن مدام پرسه میزنه. حس میکنید کند شدید.
- هفتهی دوم. شوق اول کمتر شده. اینجا خطرناکترین جای راهه، چون خیلیها همینجا ول میکنن. ولی نشستن یه کم راحتتر شده.
- هفتهی سوم و چهارم. جلسهها کمکم عادی میشن. دیگه هر روز لازم نیست با خودتون کلنجار برید. اولین چیزهایی که یاد گرفتید رو بی زحمت به کار میبرید.
- ماه دوم به بعد. میبینید بیست دقیقه کوتاه شده و دلتون میخواد بیشتر بشینید. حالا وقتشه کمکم بیشترش کنید.
پژوهشهای عادت هم همین رو نشون میدن: کاری که هر روز تکرار بشه، کمکم خودکار میشه، و این خودکار شدن اول کار تندتر جلو میره. یعنی سختترین روزها همین روزهای اوله. اگه از هفتهی دوم رد بشید، بخش سخت رو پشت سر گذاشتید.
از کجا بفهمید دارید از بخش سخت رد میشید؟ چند تا نشونهی ساده: نشستن پشت میز دیگه کلنجار نمیخواد؛ اولین پرسهی ذهن دیرتر میاد؛ وقتی یه جا گیر میکنید، به جای «نمیتونم» میگید «فردا دوباره امتحان میکنم»؛ و گاهی وسط روز، بیاینکه بخواید، به چیزی که دیروز یاد گرفتید فکر میکنید. اگه یکی از اینها رو دیدید، توی دفترتون بنویسید؛ اینها اولین نشونههای برگشتن مسیرن.
اگه وسط راه یکی دو روز جا موند، هیچی خراب نشده. یه درس کامل برای همین داریم: عقب افتادن از برنامه.
خستهم یا کند شدم؟
خیلی وقتها چیزی که اسمش رو میذاریم «کند شدن»، در واقع خستگیه. فرقشون مهمه، چون راه درست کردنشون فرق داره.
خستگی معمولا ساعت داره. مثلا صبحها همهچی بهتره و شبها بدتر. یا بعد از یه روز سخت بدتره و بعد از تعطیلی بهتر. اگه حس «کندی» شما هم همینطور بالا و پایین میره، احتمالا بیشترش خستگیه و راهش جابهجا کردن ساعت درس و خواب بهتره.
ولی اگه توی همهی ساعتها، حتی صبح تعطیلی، یه چیز تازه کند پیش میره، این بیشتر همون «خارج از تمرین بودن»ه که با تمرین روزانه درست میشه. هیچکدوم «مغز خراب» نیست؛ فقط دو تا راه متفاوت دارن.
یه آزمایش ساده: یه هفته، هر روز یه بار صبح و یه بار عصر، پنج دقیقه همون درس رو بخونید و توی دفتر یه نمره از یک تا پنج بدید که چقدر راحت بود. آخر هفته نگاه کنید. اگه صبحها خیلی بهتره، میدونید درس رو کی بذارید.
تمرکزتون رو بسنجید
خیلی وقتها ما نمیدونیم تمرکزمون واقعا چقدره. یه حس کلی داریم که «خیلی کمه». ولی اگه بسنجیدش، هم میفهمید از کجا شروع کنید، هم پیشرفتتون رو میبینید.
- زمانسنج رو روشن کنید، ولی به عقب نگاه نکنید.
- شروع کنید به خوندن یه متن معمولی.
- اولین باری که دیدید ذهنتون رفته یه جای دیگه، زمانسنج رو نگاه کنید و عددش رو بنویسید.
این عدد، نقطهی شروع شماست. اگه چهار دقیقه بود، جلسههاتون رو از چهار یا پنج دقیقه شروع کنید، نه از نیم ساعت. هر چند روز یه بار دوباره بسنجید. خیلی از آدمها بعد از چند هفته میبینن این عدد چند برابر شده.
یه نکته: پرسه زدن ذهن کاملا طبیعیه و حتی آدمهای خیلی متمرکز هم دارنش. هدف این نیست که ذهن هیچوقت پرسه نزنه؛ هدف اینه که زودتر بفهمید رفته و آروم برش گردونید. هر بار برگردوندن، خودش یه تمرین تمرکزه.
چیزهایی که کمک نمیکنن
وقتی آدم حس میکنه کند شده، معمولا چند تا کار میکنه که حس خوبی میده ولی کمک نمیکنه. بهتره از قبل بشناسیدشون:
- به زور جلسهی طولانی. «امشب سه ساعت میشینم و جبران میکنم». معمولا نیم ساعتش به درد میخوره و بقیهش فقط خستگیه، و فرداش دیگه نمیشینید.
- خریدن ده تا کتاب و دوره. حس شروع میده، ولی شروع نیست. یه کتاب که هر روز بخونید، از ده تا کتاب توی قفسه بهتره.
- منتظر انگیزه موندن. انگیزه اغلب بعد از شروع میاد، نه قبلش. اگه منتظرش بمونید، ممکنه هیچوقت نیاد.
- عوض کردن مدام موضوع. هر بار که یه چیزی سخت شد، رفتن سراغ یه موضوع تازه. اینطوری همیشه توی بخش کند اول هر موضوع میمونید و هیچوقت به بخش لذتبخشش نمیرسید.
- سرزنش خود. «من چقدر تنبلم». سرزنش فقط حس بد درس رو بیشتر میکنه، و هر چی حس بدش بیشتر، شروع کردنش سختتر.
سه نفر که برگشتن
بیاید این دلیلها رو روی سه تا آدم ببینیم. اینها نمونهان، نه آدم واقعی؛ ولی احتمالا یکیشون شبیه شماست.
سارا، سی و پنج ساله، برگشته دانشگاه. ده سال بعد از لیسانس، دوباره درس میخونه. شبها بعد از کار میشینه و هیچی یادش نمیمونه. دلیلهاش: خستگی (هفتم) و مقایسه با خود دانشجوی قبلیش (سوم). کاری که کرد: درس رو برد ساعت شش صبح، قبل از کار؛ و هر شب سه خط توی دفترش نوشت امروز چی یاد گرفت. سه هفته بعد، صفحههای دفتر بهش نشون دادن که داره جلو میره.
مریم، چهل و پنج ساله، انگلیسی یاد میگیره. هر بار میشینه، ذهنش میره سراغ کارهای خونه و بچهها. دلیلهاش: ذهن پر از نگرانی (دوم) و تمرکز تمرین نشده (اول). کاری که کرد: قبل از هر جلسه دو دقیقه کارهای فردا رو روی یه کاغذ نوشت؛ و جلسههاش رو از ده دقیقه شروع کرد. یه ماه بعد، بیست و پنج دقیقه مینشست.
آقای احمدی، شصت و شش ساله، کار با کامپیوتر یاد میگیره. هر بار یه چیز رو اشتباه میزنه، میگه «من دیگه یاد نمیگیرم». دلیلهاش: باور «من بلد نیستم» (پنجم) و شروع کند هر چیز تازه (چهارم). کاری که کرد: جملهش رو عوض کرد به «هنوز بلد نیستم»؛ و نوهش قدمها رو براش با خط درشت نوشت. اشتباهها کمکم کمتر شد.
هیچکدوم از این سه نفر «مغز بهتری» پیدا نکردن. فقط دلیل سختی رو شناختن و برای همون دلیل یه کار کوچیک کردن.
تنها نباشید
یکی از راههای سادهای که خیلی از سختیهای این درس رو با هم کمتر میکنه، یه همراهه. لازم نیست کلاس برید؛ یه نفر کافیه. یه دوست، همسر، یه همکار یا حتی بچهتون.
همراه چند جور کمک میکنه. اول اینکه وقتی بدونید یکی منتظره ببینه امروز چی کار کردید، روزهای بیحوصلگی هم یه دلیل برای نشستن دارید. دوم اینکه میتونید هر چی یاد گرفتید رو براش تعریف کنید؛ و تعریف کردن خودش یکی از بهترین راههای یاد گرفتنه. سوم اینکه وقتی گیر میکنید، یکی هست که ازش بپرسید.
یه راه خیلی ساده: هر شب یه پیام کوتاه به همراهتون بدید، فقط یه جمله: «امروز یاد گرفتم ...». اون هم همین کار رو بکنه. همین یه جمله، هم مرور درس امروزه، هم دلیل نشستن فردا.
اگه این، پس اون
همهی این درس، توی یه جدول. هر بار حس کردید سخته، ببینید کدوم ردیف شبیه شماست:
یه نکتهی آخر: اگه همهی این کارها رو کردید و چند هفته گذشت و هنوز هر روز، حتی توی کارهای سادهی زندگی، تمرکز و حافظهتون خیلی بده، یا خواب و حالتون هم بهم ریخته، با یه پزشک صحبت کنید. گاهی کمخوابی طولانی، افسردگی یا یه مشکل جسمی پشت این حسه، و درمانش خودش یاد گرفتن رو راحت میکنه.
تمرین امروز
این تمرین حدود پونزده دقیقهست و دو بخش داره.
- اول دو دقیقه: روی یه کاغذ جدا، نه توی دفتر یادگیری، هر نگرانیای که الان توی ذهنتونه بنویسید. کاغذ رو تا کنید و بذارید کنار.
- بعد ده دقیقه روی همون چیزی کار کنید که میخواید یاد بگیرید؛ گوشی توی اتاق دیگه.
- آخرش توی دفتر یادگیری فقط سه کلمه بنویسید: «امروز چی سخت بود؟». مثلا «پرسه، خستگی، کلمهها».
- نگاه کنید این سه کلمه به کدوم ردیف جدول «اگه این، پس اون» میخوره، و جلسهی فردا رو یه کم کوچیکتر یا یه کم متفاوت کنید.
فردا، قبل از درس بعد، دو دقیقه بدون نگاه کردن بنویسید هفت دلیل این درس چی بودن. بعد برید سراغ درس بعد: اولین چیزی که یاد میگیرید رو چطور انتخاب کنید.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- سختی هفتههای اول طبیعیه؛ معنیش این نیست که ذهنتون خراب شده.
- هفت دلیل: تمرکز تمرین نشده، ذهن پر از نگرانی، مقایسه با جوونی، شروع کند هر چیز تازه، باور «من بلد نیستم»، عادت به چیزهای کوتاه، و خستگی.
- برای هر دلیل یه کار ساده هست: جلسهی کوتاه، نوشتن نگرانیها، مقایسه با دیروز، صبر برای شروع کند، و درس توی ساعت پرانرژی.
- حس سختی با یاد نگرفتن یکی نیست؛ خیلی وقتها کار سختتر بیشتر یاد میمونه.
- معمولا بعد از چند هفته تمرین روزانه، نشستن و تمرکز آسونتر میشه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.