آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
عقب افتادن از برنامه: برگشتن بی عذاب وجدان
جواب کوتاه
یه روز جا موندن عادت رو نمیشکنه؛ چیزی که میشکنه، «حالا که خراب شد، بیخیال» ـه. پس جبران دوبرابری نکنید و خودتون رو سرزنش نکنید. فردا از همون کار کوچیک همیشگی ادامه بدید. هر چی بیشتر دور بودید، شروع رو کوچیکتر کنید؛ و خبر خوب اینکه دوباره یاد گرفتن چیزی که فراموش شده، معمولا زودتر از بار اوله.
همیشه پیش میاد
یه روز مهمون اومد. یه هفته سرماخوردگی. یه ماه کار زیاد. و حالا برگشتید به دفتر و میبینید آخرین صفحه مال سه هفته پیشه. یه حس سنگین میاد: «باز هم ول کردم».
اول یه چیز رو صاف بگیم: جا موندن برای همه پیش میاد. برای کسایی که خیلی موفقان هم پیش میاد. فرق آدمهایی که یه چیزی رو بالاخره یاد میگیرن با بقیه، این نیست که هیچوقت جا نمیمونن؛ اینه که برمیگردن.
یه قطار رو تصور کنید که یه ایستگاه رو جا انداخته. قطار برنمیگرده عقب تا اون ایستگاه رو بگیره؛ از ایستگاه بعدی ادامه میده. این درس دربارهی همین ادامه دادنه: چطوری بیاینکه برگردید عقب و بیاینکه خودتون رو سرزنش کنید، از ایستگاه بعدی سوار بشید.
اگه همین الان چند روز یا چند هفتهست جا موندید، این درس دقیقا برای امروزه. آخرش یه برنامهی برگشت دارید که از همین امروز یا فردا شروع میشه.
یه روز، عادت رو نمیشکنه
توی درس ماه اول، پژوهش فیلیپا لالی (Phillippa Lally) رو دیدیم: آدمهایی که دوازده هفته هر روز یه کار تازه رو انجام میدادن و ثبت میکردن چقدر خودکار شده. یه یافتهی دیگه از همین پژوهش، اینجا خیلی به کار میاد: وقتی آدمها یه روز اون کار رو جا میانداختن، روند خودکار شدن عادت تقریبا عوض نمیشد. یعنی یه روز خالی، منحنی رو خراب نمیکرد.
این یعنی چی؟ یعنی اون حس «همهچیز خراب شد» با واقعیت جور نیست. عادتی که چند هفته ساختید، با یه روز یا دو روز خالی پاک نمیشه. ساختمونی نیست که با برداشتن یه آجر بریزه؛ بیشتر شبیه یه مسیره توی چمن که با چند روز راه نرفتن یه کم کمرنگ میشه، ولی هنوز هست.
البته هر چی روزهای خالی بیشتر و پشت همتر بشن، مسیر کمرنگتر میشه و برگشتن یه کم سختتر. ولی حتی اونجا هم، همونطور که جلوتر میبینیم، از صفر شروع نمیکنید.
سرازیری «حالا که خراب شد»
اگه یه روز خالی عادت رو نمیشکنه، پس چی میشکنه؟ معمولا فکری که بعد از اون روز میاد: «حالا که دیروز نشد، کل برنامه خراب شد، پس بیخیال».
پژوهشگرهایی مثل پولیوی و هرمن (Polivy & Herman) این الگو رو توی آدمهایی که رژیم غذایی داشتن دیدن: وقتی یه بار رژیم رو میشکستن، مثلا یه تیکه کیک میخوردن، خیلیهاشون بعدش بیشتر از کسایی که اصلا رژیم نداشتن میخوردن؛ انگار با خودشون میگفتن «امروز که خراب شد، بذار کامل خراب بشه». به این الگو گاهی به شوخی میگن اثر «حالا که خراب شد» (What-the-hell Effect).
همین اتفاق برای درس خوندن هم میافته: یه روز جا میمونه، و فکر «زنجیرم پاره شد» باعث میشه فردا و پسفردا هم ننشینید. یعنی اون یه روز، خطرناک نبود؛ اون فکر خطرناک بود.
شناختن این سرازیری، نصف راه حلشه. دفعهی بعد که این فکر اومد، بهش اسم بدید: «آهان، این همون سرازیریه». و یادتون باشه که یه روز خالی با یه برنامهی خرابشده خیلی فرق داره.
عذاب وجدان کمک میکنه؟
خیلیها فکر میکنن اگه به خودشون سخت بگیرن، دفعهی بعد بیشتر تلاش میکنن. یعنی عذاب وجدان رو یه جور موتور میدونن. ولی پژوهشها چیز دیگهای نشون دادن.
توی یه پژوهش، وول، پایکل و بنت (Wohl, Pychyl & Bennett) سراغ دانشجوهایی رفتن که برای امتحان اول ترم کارشون رو عقب انداخته بودن. بعضیهاشون خودشون رو برای این کار بخشیده بودن، و بعضیها نه. برای امتحان دوم، دانشجوهایی که خودشون رو بخشیده بودن، کمتر کارشون رو عقب انداختن.
چرا؟ یه توضیح اینه که عذاب وجدان، کار رو به یه حس بد گره میزنه. هر بار که به درس فکر میکنید، اون حس بد هم میاد، و طبیعیه که آدم از چیزی که حس بد میده دوری کنه. بخشیدن خود، این گره رو باز میکنه و برگشتن به کار رو راحتتر میکنه.
بخشیدن خود یعنی بیخیال بودن؟ نه. یعنی قبول کنید که اتفاق افتاد، بدون اینکه خودتون رو آدم بدی بدونید، و حواستون به کار بعدی باشه. «جا موندم؛ پیش میاد؛ فردا ساعت هفت، دو دقیقه».
مهربونی با خود
یه پژوهش دیگه، از برینز و چن (Breines & Chen)، یه قدم جلوتر رفت. به آدمها یه آزمون سخت دادن که بیشترشون توش خوب نبودن. بعد از یه گروه خواستن با یه نگاه مهربون به خودشون فکر کنن؛ مثلا «خیلیها توی این آزمون سختی میکشن، طبیعیه». بعد به همه فرصت دادن برای یه آزمون بعدی درس بخونن. گروهی که با خودشون مهربونتر بودن، بیشتر درس خوندن.
به این نگاه میگن مهربونی با خود (Self-Compassion): همونطوری با خودتون حرف بزنید که با یه دوست خوب حرف میزنید. اگه دوستتون بگه «دو هفتهست انگلیسی نخوندم، من آدم بیارادهایام»، بهش چی میگید؟ احتمالا میگید «بابا دو هفتهست سرت شلوغ بوده، از فردا دوباره شروع کن». همینو به خودتون بگید.
یه تمرین کوچیک: وقتی بعد از چند روز جا موندن به دفترتون برمیگردید، اولین خط رو اینجوری بنویسید: «چند روز نشد، چون ... . پیش میاد. امروز دوباره شروع میکنم». همین یه خط، خیلی وقتها اون سنگینی رو برمیداره.
چرا دو برابر نه
یه وسوسهی خیلی رایج بعد از جا موندن: «سه روز نخوندم، پس امروز سه برابر میخونم تا جبران بشه». منطقی به نظر میاد، ولی معمولا دو تا مشکل داره.
مشکل اول، خستگی. جلسهای که سه برابر همیشهست، خستهتون میکنه و یه حس بد ازش میمونه. فردا که میخواید بشینید، ذهنتون اون جلسهی خستهکننده رو یادشه، و احتمال اینکه باز جا بمونه بیشتر میشه. یعنی جبران، خودش باعث جا موندن بعدی میشه.
مشکل دوم، یادگیری. پژوهشهای زیادی، مثل مرور بزرگ سپدا و همکارهاش (Cepeda)، نشون دادن یه مقدار مطالعه وقتی پخش بشه توی چند روز، بهتر از وقتیه که همهش یهجا خونده بشه. به یهجا خوندن زیاد میگن فشردهخوانی (Cramming)، و معمولا زودتر فراموش میشه. یعنی اون سه برابر، حتی از نظر یادگیری هم اون جبرانی که فکر میکنید نیست.
پس چی کار کنیم؟ همون جلسهی همیشگی، همون اندازهی همیشگی. روزهای خالی رو جبران نکنید؛ از امروز ادامه بدید. اگه برنامهتون یه مهلت داره، مثلا یه امتحان، برنامه رو بازچینی کنید که جلوتر میگیم؛ نه اینکه همهی عقبموندگی رو توی یه روز بریزید.
برنامهی زیادی تنگ
گاهی مشکل از ما نیست؛ از برنامهست. پژوهشگرهایی مثل بولر، گریفین و راس (Buehler, Griffin & Ross) نشون دادن آدمها معمولا زمانی که یه کار لازم داره رو کمتر از واقعیت تخمین میزنن، حتی وقتی تجربهی قبلی دارن. به این میگن خطای برنامهریزی (Planning Fallacy).
برای برنامهی یادگیری، این یعنی خیلی وقتها برنامه رو برای یه هفتهی ایدهآل میچینیم: هر روز، بدون مهمون، بدون مریضی، بدون کار اضافه. ولی هفتهی ایدهآل کم پیش میاد. وقتی برنامه هیچ جای خالی نداره، یه روز بد کافیه که همهچیز عقب بیفته.
راه حلش سادهست: برنامه رو با جای خالی بچینید. مثلا اگه هفت روز هفته درس دارید، یه روزش رو بذارید سبک یا برای جبران اختیاری. یا اگه دورهتون ده هفتهست، برنامه رو برای هشت هفته بچینید و دو هفته رو خالی بذارید. این جای خالی تنبلی نیست؛ همون واقعی بودن برنامهست.
سه راه برگشت
اندازهی برگشت به اندازهی دوری بستگی داره. هر چی بیشتر دور بودید، شروع رو کوچیکتر کنید؛ نه بزرگتر.
بعد از یه یا دو روز
هیچ کار خاصی لازم نیست. فردا همون ساعت، همون جلسهی همیشگی. اول جلسه دو دقیقه از حفظ مرور کنید آخرین چیزی که خوندید. توی دفتر یه خط: «دو روز نشد؛ ادامه».
بعد از یه هفته یا دو هفته
روز اول فقط نسخهی دو دقیقهای، تا نشونه و کار دوباره به هم وصل بشن. روز دوم، یه جلسهی کامل که بیشترش مروره: آخرین صفحههای دفتر رو از حفظ مرور کنید. از روز سوم، برنامهی همیشگی.
بعد از یه ماه یا بیشتر
مثل یه هفتهی اول کوچیک برخورد کنید. یه هفته جلسههای ده دقیقهای، فقط مرور و نشستن. آخر هفته یه آزمون کوچیک بگیرید تا ببینید چی مونده و چی رفته. بعد برنامه رو از جایی که واقعا هستید ادامه بدید، نه از جایی که بودید.
وقتی ماهها گذشته
گاهی دوری از یه ماه هم بیشتره: شش ماه، یه سال. دفتر خاک خورده و حتی یادتون نیست کجای کتاب بودید. اینجا بهترین کار اینه که برگردید سراغ اول همین ایستگاه، یعنی درس هفتهی اول، و یه بار دیگه همون هفت روز رو برید.
این شکست نیست؛ یه شروع دوبارهست، با یه فرق بزرگ: این بار تجربه دارید. میدونید کدوم ساعت براتون جواب داد، کدوم نشونه کار کرد، و دفعهی قبل چی باعث شد ول کنید. پس هفتهی اول دوم، معمولا از هفتهی اول اول راحتتره.
یه کار کوچیک قبل از شروع دوباره: دفتر قبلی رو ورق بزنید. نه برای اینکه حسرت بخورید؛ برای اینکه ببینید چقدر جلو رفته بودید و چی بلد بودید. خیلیها با دیدن صفحههای قدیمی، انگیزهی برگشتن پیدا میکنن؛ چون میبینن یه بار تونستن، پس باز هم میتونن.
یه همراه
برگشتن تنهایی گاهی سخته. یه راه ساده که خیلیها ازش کمک میگیرن، یه همراهه: یه دوست، یکی از خانواده، یا یه همکار که اونم داره یه چیزی یاد میگیره. لازم نیست موضوعتون یکی باشه.
قرار ساده باشه: هر شب یه پیام کوتاه، «امروز نشستم» یا «امروز نشد». نه داوری، نه نصیحت. فقط اینکه یکی بدونه. وقتی میدونید یکی منتظر پیامتونه، گفتن «امروز هم نشد» یه کم سختتر از وقتیه که هیچکس خبر نداره؛ و همین یه کم، گاهی برای نشستن کافیه.
و اگه همراهتون جا موند، شما همون کاری رو بکنید که دوست دارید برای خودتون بکنن: سرزنش نه، یه پیام ساده که «فردا با هم دوباره». اینجوری مهربونی با خود رو، از بیرون هم تمرین میکنید.
اگه همراهی پیدا نکردید، دفتر خودش یه جور همراهه. هر شب که مینویسید «امروز نشستم» یا «امروز نشد، چون ...»، دارید به یکی گزارش میدید؛ اون یکی، خود چند هفته بعدتونه که این صفحهها رو میخونه.
دوباره یاد گرفتن زودتره
یکی از ترسهای بعد از یه دوری طولانی اینه: «همهش یادم رفته، باید از صفر شروع کنم». خبر خوب از یکی از قدیمیترین پژوهشهای حافظه میاد.
حدود صد و چهل سال پیش، یه پژوهشگر آلمانی به اسم هرمان ابینگهاوس (Hermann Ebbinghaus) روی خودش آزمایش کرد. فهرستهایی از هجاهای بیمعنی رو حفظ میکرد، بعد صبر میکرد تا فراموش بشن، و دوباره حفظشون میکرد. دید بار دوم، حتی وقتی به نظر میرسید همهچیز فراموش شده، حفظ کردن زودتر انجام میشد. اسمش رو گذاشت صرفهجویی (Savings).
یعنی چیزی که یه بار یاد گرفتید، حتی اگه الان یادتون نیاد، یه ردی ازش توی ذهنتون مونده. دوباره یاد گرفتنش معمولا خیلی کمتر از بار اول وقت میبره. پس بعد از یه دوری، از صفر شروع نمیکنید؛ از یه جایی بالاتر از صفر شروع میکنید، حتی اگه حسش رو نداشته باشید.
این دلیل خوبیه که بعد از برگشتن، به جای مطلب تازه، چند جلسه رو بذارید برای مرور مطالب قبلی. احتمالا تعجب میکنید چقدر زود برمیگردن.
«اگه... پس...»
یه پژوهشگر به اسم پیتر گلویتزر (Peter Gollwitzer) یه ابزار خیلی ساده رو بررسی کرده که بهش میگن قصد اجرایی (Implementation Intention)؛ یعنی یه برنامه به شکل «اگه فلان اتفاق افتاد، پس فلان کار رو میکنم». توی مروری که اون و همکارش روی دهها پژوهش انجام دادن، آدمهایی که اینجوری برنامه داشتن، معمولا بیشتر به هدفشون رسیدن.
چرا کار میکنه؟ چون تصمیم رو از لحظهی سخت برمیداره و میذاره توی یه لحظهی آروم. وقتی مهمون رسیده و خستهاید، دیگه لازم نیست فکر کنید «حالا چی کار کنم؟»؛ از قبل میدونید.
چند تا نمونه برای مانعهای رایج:
- «اگه مهمون داشتم، پس صبح قبل از اومدنشون دو دقیقه.»
- «اگه سرکار دیر کردم، پس شب قبل از خواب، نسخهی کوتاه.»
- «اگه مریض شدم، پس استراحت؛ روز اول خوب شدن، دو دقیقه.»
- «اگه سفر رفتم، پس کیف همراه، بعد از صبحونه.»
- «اگه یه روز جا موند، پس فردا همون ساعت، همون کار همیشگی.»
آخری از همه مهمتره: برای خود جا موندن هم یه «اگه... پس...» داشته باشید.
دو بار پشت هم نه
یه قاعدهی سرانگشتی که خیلیها ازش استفاده میکنن: «یه بار جا موندن عادیه؛ دو بار پشت هم نه». این یه یافتهی پژوهشی دقیق نیست، ولی با چیزهایی که دیدیم جور درمیاد: یه روز خالی روند رو تقریبا عوض نمیکنه، ولی روزهای خالی پشت هم، نشونه رو کمرنگتر میکنن و راه سرازیری رو باز میکنن.
این قاعده چطوری کمک میکنه؟ وقتی یه روز جا موند، به جای «زنجیرم پاره شد»، فکر میکنید «خب، فردا مهمه». یعنی یه روز خالی تبدیل میشه به یه دلیل برای نشستن فردا، نه یه دلیل برای ول کردن.
و اگه دو روز پشت هم هم جا موند؟ باز هم دنیا تموم نشده. این قاعده برای کمک کردنه، نه برای یه دلیل تازه برای عذاب وجدان. برید سراغ «سه راه برگشت» و از اندازهی مناسب شروع کنید.
دلیل رو پیدا کنید
هر بار که جا موندید، توی دفتر یه خط بنویسید: چرا؟ نه برای سرزنش، برای پیدا کردن الگو. بعد از چند بار، معمولا یکی از اینها رو میبینید:
- یه روز خاص هفته همیشه شلوغه. راه حل: برای همون روز یه برنامهی سبک یا یه ساعت دیگه.
- ساعت جلسه با یه کار تازه قاطی شده. راه حل: یه نشونهی تازه.
- جلسهها زیادی بلند شدن و شروعشون سخته. راه حل: کوتاهتر.
- موضوع خستهکننده شده. راه حل: شکل تمرین رو عوض کنید، یا درس بیحوصلگی رو دوباره ببینید.
- خستگی آخر روز. راه حل: جلسه رو ببرید صبح، حتی اگه کوتاهتر بشه.
دلیل که پیدا شد، یه «اگه... پس...» براش بنویسید. اینجوری هر جا موندن، برنامه رو یه کم بهتر میکنه؛ یعنی از جا موندن هم چیزی یاد میگیرید.
سبکترش کنید
اگه برنامهتون یه مهلت داره، مثلا یه امتحان یا یه سفر، و جا موندن باعث شده عقب بیفتید، چی کار کنید؟ وسوسه اینه که همهی کارهای عقبافتاده رو بریزید توی روزهای باقیمونده. ولی این همون برنامهی تنگتره که دوباره میشکنه.
به جاش، برنامه رو بازچینی کنید:
- همهی کارهای باقیمونده رو بنویسید.
- کنار هر کدوم بنویسید چقدر مهمه: حتما، خوبه، اگه شد.
- «اگه شد» ها رو خط بزنید، یا ببرید برای بعد از مهلت.
- «حتما» ها رو با همون اندازهی جلسهی همیشگی توی روزهای باقیمونده پخش کنید.
- اگه هنوز جا نشد، «خوبه» ها رو هم کم کنید.
این کار ممکنه حس عقبنشینی بده، ولی در واقع برعکسه: یه برنامهی سبکتر که انجام بشه، از یه برنامهی کامل که وسطش ول بشه، خیلی جلوتر میبرتتون.
یه برگشت نمونه
زهرا سی و هشت سالشه و دو ماه بود هر شب بیست دقیقه برنامهنویسی کار میکرد. بعد یه پروژهی سنگین سر کار شروع شد و سه هفته حتی یه بار هم ننشست. هر شب که به دفترش نگاه میکرد، یه حس بد داشت و میگفت «فردا»، و فردا هم نمیشد.
وقتی پروژه تموم شد، اول وسوسه شد یه آخر هفتهی کامل بذاره و «همهی سه هفته رو جبران کنه». به جاش، این کارها رو کرد:
- اولین خط دفتر: «سه هفته نشد، چون پروژهی کاری بود. پیش میاد. امشب دو دقیقه».
- شب اول، فقط دو دقیقه: آخرین صفحهی دفتر رو از حفظ مرور کرد.
- یه هفته جلسههای ده دقیقهای، فقط مرور مطالب قبلی. تعجب کرد که بیشترش زود برگشت.
- آخر هفته یه آزمون کوچیک از خودش گرفت: هفت از ده. قبل از دوری، هشت از ده بود.
- دلیل جا موندن رو نوشت و یه «اگه... پس...» گذاشت: «اگه پروژهی سنگین داشتم، پس صبحها پنج دقیقه، به جای شبها بیست دقیقه».
از هفتهی دوم، دوباره برنامهی همیشگی. اون سه هفته جبران نشد، و لازم هم نبود. مهم این بود که هفتهی چهارم نشد ماه دوم.
برای سنهای مختلف
بچهها معمولا راحتتر از بزرگترها برمیگردن، چون هنوز اونقدر به خودشون سخت نمیگیرن؛ مگه اینکه بزرگترها سرزنششون کنن. اگه بچهای چند روز جا موند، به جای «چرا نخوندی؟» بگید «بیا امروز با هم پنج دقیقه». لحن بزرگترها، لحن درونی بچهها میشه.
برای نوجوونها، امتحانها و فشار مدرسه معمولا دلیل جا موندنه. برنامهی «اگه امتحان داشتم، پس فقط دو دقیقه» کمک میکنه عادت کنار امتحانها زنده بمونه.
برای بزرگترها و سالمندها، مریضی و کارهای خانواده دلیلهای رایجترن، و دوریها ممکنه طولانیتر باشه. اینجا «دوباره یاد گرفتن زودتره» خیلی به کار میاد: بعد از برگشتن، چند جلسه فقط مرور کنید و به خودتون فرصت بدید.
دامها
- منتظر شروع تازه. «از شنبه». هر روزی میتونه روز برگشت باشه؛ امروز هم.
- جبران دو برابر. خستهتون میکنه و جا موندن بعدی رو نزدیکتر.
- شروع از صفر. از اول کتاب. نه؛ اول مرور، بعد از جایی که واقعا هستید.
- سرزنش. «من آدم بیارادهایام». با خودتون مثل یه دوست حرف بزنید.
- نادیده گرفتن دلیل. همون دلیل، دوباره همون جا موندن رو میاره.
تمرین امروز
امروز برنامهی برگشتتون رو، برای همین الان یا برای دفعهی بعد، روی کاغذ مینویسید. حدود ده دقیقه.
- اگه همین الان جا موندید: یه خط مهربون توی دفتر بنویسید و همین امروز دو دقیقه بشینید.
- سه تا مانع رایج زندگیتون رو بنویسید.
- برای هر کدوم یه «اگه... پس...» بنویسید.
- یه «اگه... پس...» هم برای خود جا موندن: «اگه یه روز جا موند، پس ...».
- به برنامهتون یه جای خالی اضافه کنید: یه روز سبک در هفته.
درس بعدی دربارهی اون حسیه که خیلی وقتها قبل از جا موندن میاد، یعنی کم شدن شوق اول: افت انگیزه در هفتههای اول.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- جا موندن برای همه پیش میاد؛ مهم برگشتنه، نه بینقص بودن.
- توی پژوهش عادت، یه روز جا موندن روند عادت رو تقریبا عوض نکرد؛ خطر، سرازیری «حالا که خراب شد» ـه.
- پژوهشها نشون دادن بخشیدن خود و مهربونی با خود، برگشتن رو راحتتر میکنه، نه عذاب وجدان.
- جبران دو برابر نکنید؛ برنامه رو سبکتر کنید و از فردا با همون کار همیشگی ادامه بدید.
- هر چی دورتر بودید، شروع کوچیکتر؛ دلیل جا موندن رو بنویسید و براش یه «اگه... پس...» بچینید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.