آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
افت انگیزه در هفتههای اول: چرا و چی کار کنیم
جواب کوتاه
شوق اول بعد از چند هفته کم میشه؛ چون تازگی کهنه میشه، چون وسط راه از همهجا سختتره، و گاهی چون یکی از سه نیاز پایه (اختیار، توانایی، ارتباط) کم شده. این طبیعیه و نشونهی اشتباه بودن راه نیست. از اینجا به بعد، عادت شما رو جلو میبره، نه انگیزه؛ و چند ابزار ساده کمک میکنه انگیزه هم کمکم برگرده.
شعله میخوابه
هفتهی اول، هر شب منتظر جلسه بودید. هفتهی سوم، هنوز مینشستید. حالا هفتهی ششمه و حس میکنید یه چیزی کم شده؛ دیگه دلتون نمیخواد. و یه فکر میاد که خیلیها رو از راه برمیگردونه: «لابد این کار مال من نیست».
یه آتیش هیزم رو تصور کنید. اولش شعلهی بلند و پرسروصدا داره، گرم و هیجانانگیز. ولی بعد از یه مدت شعله میخوابه. کسی که آتیش رو نمیشناسه فکر میکنه آتیش داره خاموش میشه. ولی کسی که بلده میدونه زیر اون، زغال داره سرخ و گرم میمونه، و گرمای اصلی و ماندگار همونه.
شوق اول یادگیری، همون شعلهست. عادتی که توی این چند هفته ساختید، زغاله. این درس دربارهی اینه که چرا شعله میخوابه، چرا این طبیعیه، و چطوری میشه هر از گاهی یه هیزم تازه روش انداخت؛ بیاینکه به شعله وابسته بمونید.
اگه همین الان توی این افت هستید، اول یه چیز رو بدونید: افت انگیزه نشونهی اشتباه بودن راه نیست. تقریبا همهی کسایی که یه چیزی رو برای مدت طولانی یاد گرفتن، از همینجا رد شدن.
شوق بالا و پایین میره
اگه شوق رو روی یه نمودار بکشیم، برای خیلیها یه شکل آشنا داره: اول بالا، بعد چند هفته پایین، و بعد کمکم دوباره بالا. اون پایین اومدن معمولا حدود هفتههای چهار تا هشت پیش میاد؛ این یه عدد دقیق پژوهشی نیست، تجربهی خیلی از آدمهاست، و برای شما ممکنه زودتر یا دیرتر باشه.
چرا دوباره بالا میاد؟ چون وقتی از اون دره رد بشید، کمکم چیزهایی رو میتونید که قبلا نمیتونستید؛ و دیدن این توانایی تازه، خودش یه جور شوق تازهست. ولی این شوق دوم با شوق اول فرق داره: آرومتره، ولی ماندگارتر.
مهمترین چیزی که از این نمودار یاد میگیریم اینه: انگیزه یه حس ثابت نیست که یا دارید یا ندارید. یه موجه که بالا و پایین میره. پس برنامهای که فقط روی انگیزه حساب کرده، روزهای پایین موج میشکنه؛ و برنامهای که روی عادت حساب کرده، از روزهای پایین هم رد میشه.
سه علت
وقتی انگیزه میافته، معمولا یکی از این سه علت پشتشه، یا ترکیبی از اونها. شناختن علت، نصف راه حله؛ چون هر کدوم راه حل خودش رو داره.
تازگی کهنه شده
اولش همهچیز نو بود و هیجان داشت. حالا آشنا و تکراری شده.
وسط راهید
هیجان شروع گذشته و هدف هنوز دوره. وسط هر مسیری، از همهجا سختتره.
یه نیاز کم شده
حس اختیار، حس توانایی یا حس ارتباط با دیگران کم شده.
تازگی کهنه میشه
یادتونه اولین باری که یه گوشی تازه گرفتید چه حسی داشت؟ چند روز با شوق نگاهش میکردید. چند ماه بعد، فقط یه گوشی بود. پژوهشگرها به این میگن عادت کردن به خوشی (Hedonic Adaptation): هر چیز تازهای که اول خوشحالمون میکنه، کمکم عادی میشه.
توی مغز هم یه چیزی شبیه این دیده شده. پژوهشهایی مثل کارهای ولفرام شولتز (Wolfram Schultz) نشون دادن بعضی سلولهای مغز وقتی یه پاداش غیرمنتظره میاد خیلی فعال میشن، ولی وقتی همون پاداش قابل پیشبینی میشه، دیگه اونقدر فعال نمیشن. این سلولها با یه مادهی شیمیایی به اسم دوپامین (Dopamine) کار میکنن، که یه درس کامل هم براش هست: دوپامین و یادگیری.
برای ما معنی سادهش اینه: هفتهی اول، هر جلسه یه چیز نو بود؛ مغز هیجان داشت. هفتهی ششم، جلسهها قابل پیشبینی شدن؛ مغز دیگه اونقدر هیجانزده نمیشه. این یعنی شما عوض نشدید و ضعیف نشدید؛ فقط تازگی کهنه شده.
خبر خوب: این علت، سادهترین راه حل رو داره. لازم نیست همهچیز رو عوض کنید؛ یه تازگی کوچیک کافیه، که جلوتر میگیم.
وسط راه
کارت مهر کافهها رو دیدید؟ هر بار یه مهر، و ده تا که پر شد، یه چای مجانی. پژوهشگرهایی مثل کیوتز و همکارهاش (Kivetz) دیدن آدمها هر چی به مهر آخر نزدیکتر میشن، تندتر برمیگردن. یعنی انگیزه نزدیک هدف بیشتر میشه.
یه پژوهش دیگه، از بونتزی و همکارهاش (Bonezzi)، یه چیز جالبتر دید: انگیزه نزدیک شروع هم زیاده، چون هر قدم نسبت به نقطهی شروع بزرگ به نظر میاد. ولی وسط راه، هر قدم نه نسبت به شروع بزرگه، نه هدف رو نزدیک نشون میده. اسمش رو گذاشتن گیر کردن وسط (Stuck in the Middle).
هفتههای چهار تا هشت یادگیری، دقیقا همین وسطه. شروع گذشته و هدف سه ماهه هنوز دوره. پس طبیعیه که اینجا انگیزه کمتر باشه.
راه حل؟ هدف بزرگ رو به هدفهای کوچیکتر بشکنید، تا همیشه یه «آخر» نزدیک داشته باشید. مثلا به جای «سه ماه دیگه میتونم...»، «این هفته میتونم...». و از اون طرف، هر از گاهی به شروع نگاه کنید: دفتر روز اول رو بخونید تا ببینید چقدر از شروع دور شدید.
سه نیاز
دو پژوهشگر به اسم ادوارد دسی و ریچارد رایان (Edward Deci & Richard Ryan) یکی از معروفترین نظریههای انگیزه رو ساختن که بهش میگن نظریهی خودتعیینگری (Self-Determination Theory). طبق این نظریه، آدمها سه تا نیاز پایه دارن که وقتی برآورده بشن، انگیزهی ماندگارتری پیدا میکنن:
- اختیار (Autonomy): حس اینکه خودتون انتخاب کردید، نه اینکه کسی مجبورتون کرده. «من میخوام انگلیسی یاد بگیرم» با «باید انگلیسی یاد بگیرم» خیلی فرق داره.
- توانایی (Competence): حس اینکه دارید بهتر میشید و از پس کار برمیاید.
- ارتباط (Relatedness): حس اینکه به آدمهای دیگه وصلید؛ کسی هست که کارتون رو میبینه یا باهاتون همراهه.
مثل یه چهارپایهی سهپایهست: اگه یکی از پایهها کوتاه بشه، کل چهارپایه لق میشه. وقتی انگیزهتون افتاده، از خودتون بپرسید کدوم پایه لق شده. حس میکنم مجبورم؟ حس میکنم پیشرفت نمیکنم؟ حس میکنم تنهام؟ جواب، معمولا نشون میده کدوم ابزار رو باید امتحان کنید.
انگیزهی درونی و بیرونی
همین نظریه دو جور انگیزه رو از هم جدا میکنه. انگیزهی درونی (Intrinsic Motivation) یعنی کاری رو انجام میدید چون خودش براتون جالبه یا لذتبخشه. انگیزهی بیرونی (Extrinsic Motivation) یعنی کاری رو انجام میدید به خاطر یه چیز بیرون از خودش: نمره، پول، تعریف دیگران، یا ترس از تنبیه.
چند تا مثال روزمره:
- بچهای که ساعتها لگو میسازه چون دوستش داره: درونی.
- نوجوونی که درس میخونه چون پدرش قول دوچرخه داده: بیرونی.
- کسی که انگلیسی میخونه چون از فهمیدن فیلم بدون زیرنویس لذت میبره: درونی.
- کسی که انگلیسی میخونه چون برای ترفیع لازمه: بیرونی، ولی از نوعی که خودش ارزشش رو قبول داره.
دسی و رایان میگن انگیزهی بیرونی هم چند درجه داره. وقتی دلیل بیرونی رو خودتون واقعا قبول دارید، مثل همون ترفیع که براتون مهمه، انگیزهتون نزدیکتر به درونی میشه و ماندگارتره. ولی وقتی فقط از ترس یا اجبار کاری میکنید، با رفتن ترس، انگیزه هم میره.
معمولا هر دو جور انگیزه با هم هستن، و این اشکالی نداره. فقط خوبه بدونید کدومش بیشتر شما رو سر میز میاره، چون اونکه ماندگارتره رو باید بیشتر تقویت کنید.
جایزهای که علاقه رو کم کرد
یه آزمایش معروف از لپر، گرین و نیسبت (Lepper, Greene & Nisbett) روی بچههای مهدکودکی انجام شد که نقاشی با ماژیک رو دوست داشتن. به یه گروه گفتن اگه نقاشی بکشن، یه جایزهی کوچیک میگیرن. گروه دیگه بیجایزه نقاشی کشیدن. چند روز بعد، وقتی ماژیکها رو توی اتاق بازی گذاشتن، بچههایی که انتظار جایزه داشتن، کمتر خودشون سراغ نقاشی رفتن.
یه توضیح اینه که جایزه، معنی کار رو عوض کرد: نقاشی از «کاری که دوست دارم» تبدیل شد به «کاری که برای جایزه انجام میدم». و وقتی جایزه نبود، دلیلی هم برای نقاشی نمونده بود. این اثر همیشه و همهجا یکسان نیست، ولی یه هشدار خوب برای ماست.
معنیش این نیست که هیچوقت به خودتون جایزه ندید. یه جشن کوچیک آخر ماه، یا یه چای خوب بعد از جلسه، اشکالی نداره. فقط مواظب باشید جایزه دلیل اصلی نشه. بهترین جایزهها اونهاییان که خود یادگیری رو بزرگ نشون بدن؛ مثل دیدن پیشرفت توی دفتر، یا استفاده از چیزی که یاد گرفتید.
علاقه با دونستن بیشتر میشه
خیلیها فکر میکنن آدم باید اول به یه چیزی علاقه داشته باشه، بعد یادش بگیره. ولی پژوهشگرهایی مثل هیدی و رنینگر (Hidi & Renninger) نشون دادن علاقه هم مثل یه گیاه رشد میکنه، و یکی از چیزهایی که بهش آب میده، دونستن بیشتره.
اونها چهار مرحله برای رشد علاقه توصیف کردن: اول یه کنجکاوی لحظهای که با یه چیز جالب روشن میشه. بعد، اگه ادامه پیدا کنه، یه علاقهای که چند وقت میمونه. بعد، علاقهای که مال خود آدم میشه و خودش دنبالش میره. و آخر، یه علاقهی عمیق و پایدار.
نکتهی مهم اینه که هر چی بیشتر یه چیزی رو بلد باشید، جزئیات بیشتری ازش میبینید، سوالهای بهتری میپرسید، و جالبتر میشه. کسی که هیچی از فوتبال نمیدونه، یه بازی رو خستهکننده میبینه؛ کسی که بلده، هر حرکتش رو میفهمه و هیجان داره.
پس اگه هفتهی ششم موضوعتون خستهکننده شده، شاید هنوز به اون جایی نرسیدید که جالب بشه. ادامه دادن، خودش علاقه رو میسازه. درس کامل این موضوع، کنجکاوی، توی ایستگاه اوله.
اول کار، بعد حس
یه باور رایج اینه که «اول باید حسش بیاد، بعد شروع کنم». ولی خیلی وقتها برعکسه: اول شروع میکنید، و حس بعدش میاد. احتمالا خودتون تجربه کردید: یه روز اصلا دلتون نمیخواست بنشینید، ولی نشستید، و بعد از پنج دقیقه دیدید اونقدرها هم بد نیست.
این ایده توی رواندرمانی هم استفاده میشه. یه روش درمانی به اسم فعالسازی رفتاری (Behavioral Activation) بر همین پایهست که گاهی انجام دادن یه کار کوچیک، حال رو بهتر میکنه، به جای اینکه منتظر بمونیم حال بهتر بشه تا کار رو انجام بدیم.
برای همینه که توی این ایستگاه اینقدر روی قانون دو دقیقه تاکید کردیم. روزی که انگیزه نیست، از خودتون نخواید که انگیزه داشته باشید؛ فقط بخواید دو دقیقه بشینید. خیلی وقتها همین دو دقیقه، بقیه رو با خودش میاره؛ و اگه نیاورد، زغال عادت باز هم گرم موند.
کارت «چرا»
وقتی شروع کردید، یه دلیل داشتید. ولی توی هفتههای وسط، اون دلیل کمرنگ میشه و فقط کار سخت میمونه. یه ابزار ساده: دلیلتون رو روی یه کارت بنویسید و بالای میز بزنید.
کارت خوب سه ویژگی داره. اول، با کلمههای خودتون باشه، نه یه جملهی انگیزشی کلی. دوم، به یه چیز واقعی و مشخص توی زندگیتون وصل باشه. سوم، با حس اختیار نوشته بشه: «میخوام»، نه «باید».
- کلی: «یادگیری مهمه». مشخص: «میخوام بتونم با نوهم که خارج زندگی میکنه، انگلیسی حرف بزنم».
- کلی: «باید اکسل بلد باشم». مشخص: «میخوام حساب مغازه رو خودم نگه دارم، تا هر ماه بدونم کجا وایسادم».
- کلی: «ساز زدن خوبه». مشخص: «میخوام شب یلدا برای خانواده یه آهنگ بزنم».
روزهای افت، قبل از نشستن، این کارت رو بخونید. یه جملهی کوتاه که یادتون بندازه این جلسهی کوچیک، یه قدم به کجاست.
توانایی رو دیدنی کنید
اگه پایهی لق، حس توانایی باشه، یعنی حس میکنید پیشرفت نمیکنید، راه حلش دیدنی کردن پیشرفته. همون ابزارهایی که توی درس سه ماه اول و دفترچهی یادگیری دیدیم:
- ضبط یا آزمون روز اول رو با امروز مقایسه کنید.
- فهرست بردهای کوچیک هفتهها رو بخونید.
- صفحههای اول دفتر رو ورق بزنید؛ سوالهایی که اون موقع داشتید و حالا جوابشون رو میدونید.
- یه کار کوچیک واقعی با چیزی که بلدید انجام بدید.
و اگه واقعا پیشرفت کند شده، شاید کار زیادی آسون یا زیادی سخت شده؛ یعنی از حلقهی یادگیری بیرون افتادید. کار رو یه کم تنظیم کنید تا دوباره حدود هشت از ده تلاشتون درست باشه.
با هم
اگه پایهی لق، ارتباطه، یعنی حس میکنید تنهایی دارید یه کار بیانتها میکنید، یکی رو وارد ماجرا کنید. لازم نیست کلاس برید. چند تا راه ساده:
- یه همراه که اونم داره یه چیزی یاد میگیره؛ هر شب یه پیام «امروز نشستم».
- هفتهای یه بار، چیزی که یاد گرفتید رو برای یکی از خانواده تعریف کنید یا نشونش بدید.
- یه نفر که بلدتره؛ ماهی یه بار ازش بخواید کارتون رو ببینه.
- یاد دادن به یکی که از شما تازهکارتره؛ حتی یه بچه.
یاد گرفتن، از قدیم یه کار جمعی بوده: شاگرد و استاد، همکلاسیها، خانواده. وقتی کسی کار ما رو میبینه و براش مهمه، یادگیری معنی بیشتری پیدا میکنه.
جفت کردن
یه پژوهش جالب از کتی میلکمن و همکارهاش (Milkman) یه ابزار ساده رو امتحان کرد. به آدمها کتابهای صوتی جذاب دادن، ولی فقط وقتی باشگاه بودن میتونستن گوششون بدن. این آدمها بیشتر از بقیه به باشگاه رفتن، چون میخواستن بقیهی داستان رو بشنون. اسمش رو گذاشتن جفت کردن وسوسه (Temptation Bundling).
برای یادگیری هم میشه یه چیز دوستداشتنی رو فقط به جلسه گره زد. چند تا مثال:
- یه چای یا قهوهی خاص که فقط موقع جلسه میخورید.
- یه آهنگ بیکلام که فقط موقع جلسه پخش میشه.
- یه صندلی راحت یا یه گوشهی دنج که فقط مال جلسهست.
- یه شیرینی کوچیک که فقط بعد از جلسه.
قانونش سادهست: اون چیز دوستداشتنی، فقط و فقط همراه جلسه. اگه بیرون از جلسه هم در دسترس باشه، اثرش از بین میره. مواظب هم باشید چیزی که انتخاب میکنید حواستون رو از درس پرت نکنه؛ مثلا آهنگ باکلام برای خوندن متن، معمولا مزاحمه.
یه تازگی کوچیک
اگه علت افت، کهنه شدن تازگیه، یه تازگی کوچیک وارد کنید. ولی کوچیک؛ نه اینکه کل برنامه رو عوض کنید، منبع رو بندازید و از اول شروع کنید. چون عوض کردن همهچیز، عادت رو هم با خودش میبره.
چند تا تازگی کوچیک که ساختار رو دستنخورده نگه میدارن:
- یه شکل تمرین تازه: اگه همیشه میخونید، یه بار بنویسید یا ضبط کنید.
- یه منبع کمکی کنار منبع اصلی: یه فیلم کوتاه، یه کتاب ساده، یه برنامهی رادیویی.
- یه چالش کوچیک هفتگی: «این هفته پنج جمله دربارهی کارم مینویسم».
- یه پروژهی کوچیک واقعی، مثل همونی که توی ماه سوم گفتیم.
- گاهی جای جلسه رو عوض کنید؛ ولی فقط وقتی عادت جا افتاده.
قانونش: ساعت و نشونه ثابت، محتوا یه کم تازه. اینجوری مغز هم یه چیز نو برای هیجان داره، هم عادت سر جاش میمونه.
وقتی یه چیز دیگهست
گاهی افت انگیزه فقط مال یادگیری نیست. اگه حس میکنید نه فقط برای درس، بلکه برای خیلی از کارهای دیگه هم حوصله ندارید، اگه چند هفتهست خواب و اشتهاتون عوض شده، یا اگه یه غم یا خستگی طولانی رو حس میکنید، این دیگه افت معمولی انگیزه نیست.
توی این حالت، بهترین کار حرف زدن با یه پزشک یا یه مشاوره. این درس و این مسیر، جای کمک تخصصی رو نمیگیره. مراقبت از خودتون، از هر برنامهی یادگیریای مهمتره؛ و وقتی حالتون بهتر شد، یادگیری هم منتظرتونه.
و گاهی هم علت سادهتره: کمخوابی، خستگی کار، یا یه دورهی شلوغ. اگه اینطوره، جلسه رو کوتاه کنید، خوابتون رو جدی بگیرید، و دوره که گذشت، برگردید سر برنامهی همیشگی. درس خواب و حافظه هم توی ایستگاه علم مغز همین رو کاملتر میگه.
یه افت نمونه
رضا بیست و نه سالشه و سه ماهه که هر شب گیتار تمرین میکنه. هفتهی اول هر شب یه ساعت میزد، با اینکه برنامهش بیست دقیقه بود. هفتهی ششم، دیگه حتی بیست دقیقه هم سخت شده بود. داشت فکر میکرد «لابد استعدادشو ندارم».
اول سه علت رو چک کرد. تازگی: آره، تمرینها همه شبیه هم شده بود. وسط راه: هدفش «یه آهنگ کامل برای تولد مادرش» بود که سه ماه دیگه بود، خیلی دور. نیازها: توانایی لق شده بود، چون حس میکرد پیشرفت نمیکنه؛ و ارتباط هم، چون همیشه تنها تمرین میکرد.
کارهایی که کرد: هدف بزرگ رو به هدفهای هفتگی شکست، هر هفته یه تیکه از آهنگ. ضبط روز اولش رو گوش داد کنار ضبط امروز و تعجب کرد چقدر فرق داره. به یه دوست که پیانو یاد میگرفت پیشنهاد داد هر جمعه یه ضبط کوتاه برای هم بفرستن. و یه آهنگ سادهی تازه رو هم کنار تمرینهای همیشگی اضافه کرد.
دو هفته طول کشید تا حسش برگرده. توی این دو هفته هم، چند شبی فقط دو دقیقه زد. ولی زغال گرم موند؛ و هفتهی دهم، دوباره منتظر جلسهها بود.
برای سنهای مختلف
برای بچهها، تازگی خیلی زودتر کهنه میشه؛ پس تازگیهای کوچیک رو بیشتر و زودتر وارد کنید: یه بازی تازه، یه رنگ تازه، یه داستان تازه. و با جایزههای بزرگ بیرونی مواظب باشید؛ تعریف از تلاش، معمولا بهتر از جایزه برای نتیجهست.
برای نوجوونها، اختیار خیلی مهمه. هر چی بیشتر خودشون انتخاب کنن چی یاد بگیرن و چطوری، انگیزهشون ماندگارتره. «باید» رو تا جایی که میشه به «کدوم رو انتخاب میکنی؟» تبدیل کنید.
برای بزرگترها و سالمندها، ارتباط اغلب قویترین پایهست: یاد گرفتن برای نوهها، یا با یه دوست همسن. و یه نکتهی دلگرمکننده: خیلی از بزرگترها انگیزهی درونی قویتری دارن، چون دیگه برای نمره یا مدرک یاد نمیگیرن؛ برای خودشون یاد میگیرن.
دامها
- منتظر انگیزه موندن. «هر وقت حسش اومد». اول دو دقیقه کار، بعد حس.
- عوض کردن همهچیز. منبع تازه، ساعت تازه، موضوع تازه؛ و عادت هم از دست میره. یه تازگی کوچیک کافیه.
- نتیجهگیری دربارهی استعداد. «لابد مال من نیست». افت انگیزه، نشونهی نداشتن استعداد نیست.
- جایزهی بزرگ بیرونی. وقتی جایزه دلیل اصلی بشه، بیجایزه دلیلی نمیمونه.
- نادیده گرفتن حال خودتون. اگه افت فقط مال درس نیست و طولانیه، با پزشک یا مشاور حرف بزنید.
تمرین امروز
امروز علت افت خودتون رو پیدا میکنید و یه ابزار براش انتخاب میکنید. حدود پونزده دقیقه.
- توی دفتر به این سه سوال جواب بدید: تازگی کهنه شده؟ وسط راهم؟ کدوم پایه لق شده: اختیار، توانایی، ارتباط؟
- کارت «چرا» تون رو بنویسید: مشخص، با کلمههای خودتون، با «میخوام».
- هدف بزرگ رو به یه هدف همین هفته بشکنید.
- یه ابزار رو برای این هفته انتخاب کنید: همراه، جفت کردن، یا یه تازگی کوچیک.
- بعد، همین امروز دو دقیقه بشینید؛ حتی اگه حسش نیست.
این درس آخرین درس ایستگاه «شروع دوباره» بود. ایستگاه بعدی، سفر به درون مغزه؛ اول یه گشت کلی: گشتی در مغز.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- شوق اول مثل شعلهی هیزمه: زود میخوابه؛ ولی زغال عادت گرم میمونه.
- سه علت رایج افت: کهنه شدن تازگی، گیر کردن وسط راه، و کم شدن اختیار، توانایی یا ارتباط.
- انگیزهی درونی ماندگارتره؛ جایزهی بیرونی گاهی علاقه رو کم میکنه.
- علاقه با دونستن بیشتر میشه؛ و خیلی وقتها اول کار میاد، بعد حس.
- ابزارها: کارت «چرا»، دیدنی کردن توانایی، یاد گرفتن با یکی دیگه، جفت کردن با چیز دوستداشتنی، و یه تازگی کوچیک.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.