آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم

درس ۱۹ از ۱۱۵، توسعه فردی، حدود ۳۰ دقیقه خواندن

گشتی در مغز: بخش‌ها و کار هر کدوم

جواب کوتاه

مغز سه بخش بزرگ داره: مخ (Cerebrum) که بیشتر فکر و حس و حرکت ارادی اونجاست، مخچه (Cerebellum) که حرکت رو دقیق می‌کنه، و ساقه‌ی مغز (Brainstem) که نفس و ضربان و بیداری رو نگه می‌داره. مخ دو نیمکره و چهار لوب داره و هر کدوم کار خودشون رو دارن؛ ولی هیچ فکری فقط توی یه بخش نیست. مغز مثل یه شهره با محله‌های مختلف که با جاده‌ها به هم وصلن؛ و تقریبا همه‌ش کار می‌کنه، نه فقط ۱۰ درصدش.

چرا یه نقشه

تا اینجای مسیر، بیشتر درباره‌ی شروع کردن و ادامه دادن حرف زدیم. از این درس، یه سفر تازه شروع می‌شه: سفر به درون مغز. می‌خوایم ببینیم این اندامی که یادگیری توش اتفاق می‌افته، چه شکلیه و چطوری کار می‌کنه.

چرا این مهمه؟ چون وقتی بدونید مغز چطور یاد می‌گیره، خیلی از توصیه‌های این مسیر دیگه فقط «توصیه» نیستن؛ می‌فهمید چرا جواب می‌دن. مثلا چرا خواب برای یادگیری این‌قدر مهمه، چرا تکرار با فاصله بهتر از یه‌جا خوندنه، یا چرا وقتی می‌ترسید، یادگیری سخت‌تر می‌شه.

این درس، نقشه‌ی کلی سفره. مثل وقتی می‌رید یه شهر تازه و اول یه نقشه‌ی کلی نگاه می‌کنید: محله‌ها کجان، خیابون‌های اصلی کدومن. جزئیات هر محله رو توی درس‌های بعدی می‌بینیم: نورون، سیناپس، هیپوکامپ، و بقیه. اینجا فقط می‌خوایم بدونیم هر چیزی کجای نقشه‌ست.

اگه از زیست مدرسه چند اسم یادتون مونده، عالیه؛ اگه هیچی یادتون نیست، هم هیچ اشکالی نداره. از صفر شروع می‌کنیم، و هر اسمی که میاد، اول معنی‌ش رو می‌گیم.

مغز با عدد

اگه یه مغز آدم بزرگسال رو توی دست بگیرید، حدود یک و نیم کیلو وزن داره و تقریبا اندازه‌ی دو تا مشته که کنار هم گذاشته باشید. بافتش نرمه، چیزی شبیه ژله‌ی سفت، و برای همینه که داخل جمجمه، توی یه مایع شناوره که از ضربه‌ها محافظتش کنه.

داخل این یک و نیم کیلو، حدود ۸۶ میلیارد سلول عصبی هست که بهشون می‌گن نورون (Neuron). این عدد رو یه گروه پژوهشگر به سرپرستی سوزانا هرکولانو هوزل (Suzana Herculano-Houzel) با یه روش تازه شمردن؛ قبل از اون، کتاب‌ها معمولا می‌گفتن صد میلیارد. هر نورون هم با هزاران نورون دیگه ارتباط داره.

یه عدد دیگه هم جالبه: مغز حدود ۲ درصد وزن بدنه، ولی وقتی استراحت می‌کنید، حدود ۲۰ درصد انرژی بدن رو مصرف می‌کنه. یعنی یکی از پرمصرف‌ترین اندام‌های بدنه. یه درس کامل برای همین موضوع هست: مغز چقدر انرژی مصرف می‌کنه.

این عددها رو حفظ نکنید؛ فقط یه حس کلی بگیرید: یه اندام کوچیک، با تعداد خیلی زیادی سلول، که خیلی انرژی می‌خواد.

سه بخش بزرگ

اگه مغز رو از کنار نگاه کنید، سه بخش بزرگ دیده می‌شه:

  • مخ (Cerebrum): بزرگ‌ترین بخش، که بیشتر حجم مغز رو می‌گیره و بالای همه‌ست. فکر کردن، دیدن، شنیدن، حرف زدن، حرکت ارادی و خیلی از چیزهایی که بهشون می‌گیم «خود ما»، بیشتر اینجا ساخته می‌شه.
  • مخچه (Cerebellum): یه بخش کوچیک‌تر و پرچین، پشت و پایین مخ. اسمش یعنی «مغز کوچیک». تعادل و دقت حرکت‌ها اینجاست، و کارهای دیگه‌ای هم داره که جلوتر می‌گیم.
  • ساقه‌ی مغز (Brainstem): مثل ساقه‌ی یه گل، مغز رو به نخاع وصل می‌کنه. کارهای حیاتی‌ای که بی‌فکر انجام می‌شن، مثل نفس کشیدن و ضربان قلب، اینجا تنظیم می‌شن.

یه راه ساده برای یادآوری: ساقه، زنده نگهتون می‌داره؛ مخچه، حرکتتون رو دقیق می‌کنه؛ و مخ، شما رو «شما» می‌کنه. البته این ساده کردنه و هر کدوم کارهای بیشتری دارن؛ ولی برای شروع، نقشه‌ی خوبیه.

چرا این‌قدر چین داره

احتمالا عکس مغز رو دیدید و یادتونه پر از چین و شیاره، مثل یه گردوی بزرگ. چرا؟ لایه‌ی بیرونی مخ، که بهش می‌گن قشر مخ (Cerebral Cortex)، یه ورق نازکه، حدود دو تا چهار میلی‌متر ضخامت. بیشتر نورون‌های مخ توی همین ورق نازکن.

اگه این ورق رو باز کنید و صاف کنید، خیلی بزرگ‌تر از سطح جمجمه می‌شه. یه کاغذ بزرگ رو تصور کنید که می‌خواید توی یه جعبه‌ی کوچیک جا بدید: مچاله‌ش می‌کنید. مغز هم همین کار رو کرده. چین‌ها اجازه می‌دن یه ورق بزرگ، توی یه جمجمه‌ی کوچیک جا بشه، و یعنی جای بیشتری برای نورون‌ها.

یه اصطلاح دیگه هم که شاید شنیده باشید: ماده‌ی خاکستری (Gray Matter) و ماده‌ی سفید (White Matter). ماده‌ی خاکستری جاییه که بدنه‌ی نورون‌ها هست، مثل همین قشر. ماده‌ی سفید، رشته‌های بلندیه که نورون‌های جاهای مختلف رو به هم وصل می‌کنن؛ مثل کابل‌ها. رنگ سفیدش از یه پوشش چربیه که دور این رشته‌هاست و یه درس کامل داره: میلین.

چهار لوب

قشر مخ رو معمولا به چهار بخش تقسیم می‌کنن که بهشون می‌گن لوب (Lobe). اسم هر لوب از استخون جمجمه‌ایه که روشه. هر کدوم کار اصلی خودشون رو دارن، ولی همیشه با هم کار می‌کنن.

لوب پیشانی (Frontal Lobe)

جلوی سر، پشت پیشانی. برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری، نگه داشتن حواس روی یه کار، کنترل خود، و حرکت ارادی. بخش جلویی‌ش، که بهش می‌گن قشر پیش‌پیشانی، درس خودش رو داره: قشر پیش‌پیشانی.

لوب آهیانه (Parietal Lobe)

بالا و پشت سر. حس لمس، درد و دما، و فهمیدن اینکه بدنمون و چیزهای اطراف کجای فضان. وقتی بدون نگاه کردن دستتون رو به دماغتون می‌رسونید، این بخش کمک می‌کنه.

لوب گیجگاهی (Temporal Lobe)

کنار سر، نزدیک گوش‌ها. شنیدن، فهمیدن زبان، شناختن چهره‌ها و چیزها، و بخش مهمی از حافظه. هیپوکامپ، که برای ساختن خاطره‌های تازه مهمه، توی عمق همین لوبه.

لوب پس‌سری (Occipital Lobe)

پشت سر. دیدن. نوری که به چشم می‌خوره، به شکل پیام به این قسمت می‌رسه و اینجا شکل، رنگ و حرکت ساخته می‌شه. جالبه که چشم جلوی سره، ولی بخش اصلی دیدن، پشت سره.

دو نیمکره

اگه مغز رو از بالا نگاه کنید، یه شیار عمیق وسطش هست که اون رو به دو نیمه تقسیم می‌کنه: نیمکره‌ی چپ و نیمکره‌ی راست (Left and Right Hemispheres). هر نیمکره چهار لوب خودش رو داره.

این دو نیمه از هم جدا نیستن. یه پل خیلی بزرگ از رشته‌های عصبی اون‌ها رو به هم وصل می‌کنه که بهش می‌گن جسم پینه‌ای (Corpus Callosum)؛ بیشتر از دویست میلیون رشته. از طریق همین پل، دو نیمکره دائم با هم حرف می‌زنن و کار رو با هم انجام می‌دن.

دو نیمکره بعضی کارها رو تقسیم کردن. مثلا برای بیشتر آدم‌ها، بخش‌های اصلی زبان بیشتر توی نیمکره‌ی چپن، و بعضی کارهای مربوط به فضا و چهره بیشتر توی نیمکره‌ی راست. به این تقسیم کار می‌گن جانبی شدن (Lateralization). ولی تقسیم کار با «جدا کار کردن» خیلی فرق داره؛ که بخش بعد بهش می‌رسیم.

سیم‌کشی ضربدری

یه چیز عجیب درباره‌ی مغز: هر نیمکره بیشتر با نیمه‌ی مخالف بدن کار می‌کنه. نیمکره‌ی چپ دست و پای راست رو حرکت می‌ده و حسشون رو می‌گیره، و نیمکره‌ی راست، دست و پای چپ رو. یعنی سیم‌کشی، ضربدریه.

برای همینه که وقتی یکی سکته‌ی مغزی می‌کنه و یه بخش از نیمکره‌ی چپش آسیب می‌بینه، معمولا سمت راست بدنش ضعیف می‌شه. پزشک‌ها از همین نشونه‌ها می‌فهمن آسیب کجای مغزه.

دیدن هم یه جور ضربدریه: نیمه‌ی چپ چیزی که می‌بینید، به نیمکره‌ی راست می‌ره، و نیمه‌ی راستش، به نیمکره‌ی چپ. دانشمندها هنوز کامل نمی‌دونن چرا مغز این‌جوری سیم‌کشی شده؛ چند تا نظریه هست، ولی جواب قطعی نه.

آدم مغز چپی؟

حتما شنیدید که «آدم‌های مغز چپی منطقی و حسابگرن، و آدم‌های مغز راستی خلاق و هنرمند». این حرف خیلی رایجه، ولی پژوهش‌ها تاییدش نکردن.

این افسانه از پژوهش‌های واقعی‌ای شروع شد. دهه‌ی ۱۹۶۰، پژوهشگرهایی مثل مایکل گازانیگا (Michael Gazzaniga) روی بیمارهایی کار کردن که برای درمان صرع شدید، پل بین دو نیمکره‌شون بریده شده بود. توی این بیمارها، تفاوت‌های جالبی بین کار دو نیمکره دیده شد. ولی کم‌کم، توی کتاب‌ها و مجله‌های عمومی، این یافته‌ها خیلی ساده و بزرگ شدن تا رسیدن به «آدم‌ها یا مغز چپی‌ان یا مغز راستی».

یه گروه پژوهشگر به سرپرستی جرد نیلسن (Jared Nielsen) تصویرهای مغز بیشتر از هزار نفر رو بررسی کردن تا ببینن آیا بعضی آدم‌ها کلا از یه نیمکره بیشتر استفاده می‌کنن یا نه. چنین چیزی ندیدن. هر کسی از هر دو نیمکره استفاده می‌کنه.

چرا این برای یادگیری مهمه؟ چون اگه فکر کنید «من مغز چپی‌ام، پس هنر به درد من نمی‌خوره» یا برعکس، ممکنه بی‌دلیل یه در رو به روی خودتون ببندید. هر مغزی می‌تونه ریاضی و نقاشی و زبان رو، هر کدوم با تمرین، یاد بگیره.

افسانه‌ی ۱۰ درصد

یه افسانه‌ی معروف دیگه: «ما فقط از ۱۰ درصد مغزمون استفاده می‌کنیم». خیلی‌ها این رو توی فیلم‌ها و تبلیغ‌ها دیدن؛ معمولا با این وعده که «اگه بقیه‌ش رو فعال کنی، ابرانسان می‌شی». ولی این حرف هم درست نیست.

چند تا دلیل ساده: اول، تصویربرداری از مغز نشون می‌ده توی یه روز معمولی، تقریبا همه‌ی بخش‌های مغز یه وقتی فعال می‌شن. دوم، آسیب دیدن تقریبا هر بخشی از مغز، حتی یه بخش کوچیک، معمولا یه اثری داره؛ اگه ۹۰ درصد بی‌کار بود، آسیب‌ها این‌قدر اثر نداشتن. سوم، همون عدد انرژی: مغز ۲۰ درصد انرژی بدن رو مصرف می‌کنه. بدن بعیده این‌قدر انرژی رو خرج اندامی کنه که بیشترش بی‌کاره.

پژوهشگرها هنوز کامل نمی‌دونن این افسانه از کجا اومد؛ احتمالا از برداشت اشتباه از حرف‌های چند دانشمند قدیمی. هر جا اومد، خبر خوب اینه که شما همین الان از تقریبا همه‌ی مغزتون استفاده می‌کنید؛ و راه بهتر یاد گرفتن، فعال کردن یه بخش مخفی نیست، همین روش‌هاییه که توی این مسیر می‌بینید.

مخچه

مخچه کوچیکه، حدود یه دهم حجم مغز؛ ولی یه چیز عجیب داره: بیشتر نورون‌های مغز، حدود سه چهارم، توی همین بخش کوچیکن. نورون‌هاش خیلی ریز و خیلی فشرده‌ان.

کار معروفش، تعادل و دقیق کردن حرکته. وقتی روی یه پا وایمیستید، وقتی یه لیوان آب رو بی‌اینکه بریزه برمی‌دارید، یا وقتی تایپ کردن براتون خودکار می‌شه، مخچه داره کمک می‌کنه. مخچه دائم چیزی که می‌خواید انجام بدید رو با چیزی که واقعا داره اتفاق می‌افته مقایسه می‌کنه و حرکت رو اصلاح می‌کنه.

پژوهش‌های تازه‌تر نشون دادن مخچه فقط برای حرکت نیست و توی بعضی کارهای فکری و زبانی هم نقش داره؛ هر چند هنوز درباره‌ی جزئیاتش بحث هست. برای یادگیری، مخچه به‌خصوص توی یاد گرفتن مهارت‌های حرکتی مهمه، مثل ساز زدن، رانندگی یا ورزش. درس کاملش: مخچه و یادگیری مهارت.

ساقه‌ی مغز

ساقه‌ی مغز قدیمی‌ترین بخش مغز از نظر تکامله؛ چیزی شبیهش رو تقریبا همه‌ی مهره‌دارها دارن. کارهایی که هیچ‌وقت لازم نیست بهشون فکر کنید، اینجا تنظیم می‌شن: نفس کشیدن، ضربان قلب، فشار خون، قورت دادن.

یه کار مهم دیگه‌ش، بیدار نگه داشتن مغزه. شبکه‌ای از نورون‌ها توی ساقه به بقیه‌ی مغز پیام می‌فرستن که «بیدار باش، حواست باشه». وقتی خوابیم، این پیام‌ها عوض می‌شن. پس اون حس هوشیاری که برای یادگیری لازمه، از پایین‌ترین بخش مغز شروع می‌شه.

همه‌ی پیام‌هایی که بین مغز و بدن رد و بدل می‌شن، از ساقه رد می‌شن؛ برای همینه که بهش می‌گن پل بین مغز و نخاع.

بخش‌های عمیق

زیر قشر مخ، توی عمق مغز، چند بخش کوچیک‌تر هست که برای یادگیری خیلی مهمن:

  • تالاموس (Thalamus): مثل یه ایستگاه مرکزی. بیشتر پیام‌های حسی، جز بو، اول به اینجا می‌رسن و بعد به بخش مناسب قشر فرستاده می‌شن.
  • هیپوتالاموس (Hypothalamus): کوچیک ولی پرکار: گرسنگی، تشنگی، دمای بدن، خواب و بیداری، و هورمون‌ها.
  • هیپوکامپ (Hippocampus): شکلش شبیه اسب دریاییه و اسمش هم از همین اومده. برای ساختن خاطره‌های تازه خیلی مهمه. درس کاملش: هیپوکامپ.
  • آمیگدال (Amygdala): یه بخش کوچیک بادومی‌شکل، مهم برای حس‌ها، به‌خصوص ترس، و برای اینکه چرا چیزهای پرحس بهتر یادمون می‌مونن. درس کاملش: آمیگدال.

هیپوکامپ و آمیگدال رو گاهی جزو یه گروه به اسم سیستم لیمبیک (Limbic System) حساب می‌کنن. این اسم قدیمیه و امروز خیلی از دانشمندها ترجیح می‌دن از «شبکه‌ها» حرف بزنن، چون مرز این سیستم دقیق نیست. ولی اسمش رو زیاد می‌شنوید، پس خوبه بدونیدش.

محله‌ها و جاده‌ها

تا اینجا، هر بخش رو با یه کار معرفی کردیم. این راه خوبیه برای شروع، ولی یه خطر داره: ممکنه فکر کنید هر کاری فقط توی یه نقطه‌ی مغز انجام می‌شه. واقعیت پیچیده‌تره.

مغز رو مثل یه شهر تصور کنید. هر محله یه کار اصلی داره: یه محله بازاره، یه محله اداره‌هاست، یه محله خونه‌ها. ولی هیچ کار بزرگی فقط توی یه محله انجام نمی‌شه. برای خریدن یه چیز، از خونه راه می‌افتید، از چند خیابون رد می‌شید، به بازار می‌رسید، و برمی‌گردید. جاده‌ها، همون رشته‌های ماده‌ی سفید، محله‌ها رو به هم وصل می‌کنن.

مثلا وقتی یه کلمه رو بلند می‌خونید، لوب پس‌سری شکل حرف‌ها رو می‌بینه، بخش‌هایی از گیجگاهی معنی‌ش رو پیدا می‌کنن، بخش‌هایی از پیشانی حرکت دهن رو برنامه‌ریزی می‌کنن، و مخچه اون حرکت رو دقیق می‌کنه. یه کار ساده، چند محله‌ی مختلف.

دانشمندها گروه‌هایی از بخش‌ها رو که با هم کار می‌کنن «شبکه» صدا می‌کنن. مثلا یه شبکه به اسم شبکه‌ی پیش‌فرض (Default Mode Network) وقتی فعال‌تره که روی کار مشخصی تمرکز نکردید و ذهنتون سرگردونه یا به خودتون و گذشته و آینده فکر می‌کنید. مارکوس ریکل (Marcus Raichle) و همکارهاش اولین بار این شبکه رو توصیف کردن.

از کجا می‌دونیم

مغز توی جمجمه‌ست و نمی‌شه همین‌جوری بازش کرد و دید چی کار می‌کنه. پس دانشمندها از کجا این‌ها رو می‌دونن؟ چند تا راه اصلی:

آسیب‌ها. قدیمی‌ترین راه. سال ۱۸۶۱، یه پزشک فرانسوی به اسم پل بروکا (Paul Broca) بیماری داشت که می‌فهمید ولی تقریبا نمی‌تونست حرف بزنه. بعد از مرگ بیمار، بروکا دید یه بخش کوچیک از لوب پیشانی چپش آسیب دیده. این یکی از اولین شاهدها بود که بخش‌های مختلف مغز کارهای مختلف دارن. اون بخش امروز به اسم خودش، ناحیه‌ی بروکا، معروفه.

یه داستان معروف دیگه، فینیاس گیج (Phineas Gage)ـه: کارگر راه‌آهنی که سال ۱۸۴۸ یه میله‌ی آهنی از جمجمه‌ش رد شد و زنده موند. طبق گزارش پزشکش، رفتار و شخصیتش بعد از اون حادثه عوض شد. این داستان سال‌ها برای نشون دادن نقش لوب پیشانی تعریف شده؛ هر چند امروز می‌دونیم بعضی جزئیاتش توی بازگویی‌ها بزرگ‌تر شده.

اندازه‌گیری از بیرون. نوار مغزی (EEG، کوتاه‌شده‌ی Electroencephalography، یعنی ثبت برق مغز) با چند تا حسگر روی سر، فعالیت برقی مغز رو ثبت می‌کنه. تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی (fMRI، کوتاه‌شده‌ی functional Magnetic Resonance Imaging) نشون می‌ده کدوم بخش‌ها موقع یه کار خون بیشتری می‌گیرن، که نشونه‌ی فعالیت بیشتره.

هر کدوم از این روش‌ها محدودیت داره، و برای همینه که دانشمندها معمولا چند روش رو کنار هم می‌ذارن. وقتی چند روش یه چیز رو نشون بدن، مطمئن‌تر می‌شن.

نقشه‌ی بدن روی مغز

یه کشف جالب از جراح مغزی به اسم وایلدر پنفیلد (Wilder Penfield): اون دید روی یه نوار باریک از قشر مخ، کل بدن نقشه شده. وقتی موقع جراحی، با یه جریان برقی خیلی ضعیف یه نقطه از این نوار رو تحریک می‌کرد، بیمار حس می‌کرد مثلا انگشتش لمس شده. نقطه‌ی بعدی، کف دست. نقطه‌ی بعدی، مچ.

ولی این نقشه هم‌اندازه‌ی بدن نیست. بخش‌هایی که حس یا حرکت دقیق‌تری دارن، مثل دست‌ها، انگشت‌ها، لب‌ها و زبون، جای خیلی بیشتری روی مغز گرفتن؛ و بخش‌هایی مثل پشت یا ساق پا، جای کمتری. اگه یه آدمک بکشیم که اندازه‌ی هر عضوش به اندازه‌ی جاش روی مغز باشه، یه آدمک عجیب با دست‌ها و لب‌های خیلی بزرگ می‌شه.

نکته‌ی مهم برای یادگیری: این نقشه ثابت نیست. پژوهش‌ها نشون دادن تمرین زیاد می‌تونه جای یه عضو رو روی نقشه تغییر بده؛ مثلا توی بعضی نوازنده‌های سازهای زهی، بخش مربوط به انگشت‌های دست چپ، که روی سیم‌ها کار می‌کنن، بزرگ‌تر دیده شده. یعنی مغز با چیزی که تمرین می‌کنید، شکل می‌گیره. این همون چیزیه که بهش می‌گن انعطاف‌پذیری مغز، و درس خودش رو داره: انعطاف‌پذیری مغز.

مغز در طول عمر

این نقشه توی همه‌ی عمر یه شکل نیست. مغز بچه خیلی سریع رشد می‌کنه و تا حدود شش سالگی به نزدیک اندازه‌ی بزرگسالیش می‌رسه. ولی رسیدن به اندازه، با کامل شدن فرق داره: بعضی بخش‌ها، به‌خصوص بخش‌های جلویی لوب پیشانی که برای برنامه‌ریزی و کنترل خود مهمن، تا حدود بیست و چند سالگی هنوز دارن پخته‌تر می‌شن.

توی بزرگسالی و پیری هم مغز تغییر می‌کنه؛ بعضی کارها، مثل سرعت پردازش، معمولا یه کم کند می‌شن، و بعضی چیزها، مثل دانش و واژه‌ها، می‌تونن تا سال‌ها بیشتر بشن. مهم‌تر از همه، توانایی یاد گرفتن توی هیچ سنی از بین نمی‌ره. درس کامل این موضوع، برای کسایی که بعد از سال‌ها برگشتن خیلی دلگرم‌کننده‌ست: مغز در بزرگسالی و پیری.

برای یادگیری یعنی چی

این نقشه‌ی کلی، چند تا پیام ساده برای یادگیری داره:

  • یادگیری کار کل مغزه. هیچ بخش جادویی‌ای نیست که اگه فعالش کنید، همه‌چیز رو یاد بگیرید. یادگیری یعنی وصل شدن محله‌های مختلف به هم.
  • یاد گرفتن یعنی ساختن جاده. وقتی یه چیز تازه یاد می‌گیرید، ارتباط‌های تازه بین نورون‌ها ساخته می‌شه یا قوی‌تر می‌شه. هر بار تمرین، اون جاده یه کم صاف‌تر می‌شه.
  • هم مغز چپ، هم مغز راست. هیچ‌کس از ریاضی یا هنر محروم نیست چون «اون‌طرفی» ـه.
  • مغز پرمصرفه. خواب، غذا و استراحت، سوخت این اندام پرمصرفن، نه وقت تلف کردن.
  • مغز با تمرین شکل می‌گیره. نقشه‌ی بدن روی مغز با تمرین عوض می‌شه؛ بقیه‌ی مغز هم.

توی درس‌های بعدی این ایستگاه، از همین نقشه‌ی کلی، زوم می‌کنیم روی ریزترین قطعه‌ها: اول یه نورون تنها، بعد جایی که دو نورون به هم می‌رسن، و بعد مواد شیمیایی‌ای که پیام‌ها رو می‌برن.

تمرین امروز

امروز نقشه‌ی مغز رو از حفظ می‌کشید. حدود پونزده دقیقه.

  1. این درس رو ببندید.
  2. روی یه کاغذ، یه مغز از کنار بکشید؛ لازم نیست قشنگ باشه.
  3. جای سه بخش بزرگ و چهار لوب رو از حفظ روش بنویسید.
  4. کنار هر کدوم، یه کار اصلی‌ش رو بنویسید.
  5. حالا درس رو باز کنید و مقایسه کنید. هر چی جا موند یا اشتباه بود، توی دفتر بنویسید.
  6. فردا، قبل از خوندن درس بعدی، دوباره همین نقشه رو از حفظ بکشید.

این همون تمرین بازیابیه که توی درس‌های قبل دیدیم، این بار روی خود مغز. درس بعدی، زوم روی ریزترین قطعه: نورون.

جمع‌بندی. آنچه از این درس با خودتان می‌برید.

  • مغز حدود یک و نیم کیلوئه، حدود ۸۶ میلیارد نورون داره و با اینکه حدود ۲ درصد وزن بدنه، حدود ۲۰ درصد انرژی بدن رو مصرف می‌کنه.
  • سه بخش بزرگ: مخ، مخچه و ساقه‌ی مغز؛ مخ دو نیمکره و چهار لوب داره: پیشانی، آهیانه، گیجگاهی و پس‌سری.
  • نیمکره‌ها کارها رو تقسیم می‌کنن ولی آدم «مغز چپی» یا «مغز راستی» نداریم؛ و افسانه‌ی ۱۰ درصد هم درست نیست.
  • بخش‌های عمیق مثل هیپوکامپ و آمیگدال برای حافظه و حس مهمن؛ ولی هر کار بزرگی از چند بخش با هم ساخته می‌شه.
  • مغز مثل یه شهره: محله‌ها کار خودشون رو دارن، جاده‌ها همه رو به هم وصل می‌کنن، و یادگیری یعنی ساختن جاده‌های تازه.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو می‌بینید: چند تا درست، چند تا نادرست.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش

  • هر بار پرسش‌ها و ترتیب گزینه‌ها عوض می‌شه.
  • تا آخر نمی‌گیم کدوم جواب درست بوده؛ می‌تونید برگردید و جوابتون رو عوض کنید.
  • آخرش کارنامه می‌گیرید: چند تا درست، چند تا نادرست.
  • اگه وسطش بستید، دوباره که باز کنید از همون‌جا ادامه می‌دید.

فصل‌های این درس

درس بعد