آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
سه ماه اول: از عادت تا پیشرفت دیدنی
جواب کوتاه
وقتی عادت نشستن جا افتاد، کار رو یه کم سختتر میکنید و پیشرفت رو با چشم میبینید. ماه اول عادت، ماه دوم تمرین سختتر با بازخورد، ماه سوم استفادهی واقعی. اگه یه جا حس کردید درجا میزنید، احتمالا روی یه فلات یادگیری هستید؛ طبیعیه، و با عوض کردن شکل تمرین معمولا رد میشه.
سه ماه، سه کار
یه ماه گذشته و هر روز میشینید. خیلی خوبه. ولی احتمالا یه سوال تازه اومده سراغتون: «خب، حالا که هر روز میشینم، چرا حس نمیکنم دارم پیشرفت میکنم؟». این درس برای همین سواله.
یه پلهکان رو تصور کنید که هر چند پله، یه پاگرد صاف داره. وقتی روی پاگرد راه میرید، به نظر میاد بالا نمیرید. ولی دارید نفس تازه میکنید و خودتون رو برای پلههای بعدی آماده میکنید. یادگیری هم همین شکلیه: پله، پاگرد، پله.
سه ماه اول رو سه تیکه کنیم، هر ماه یه کار اصلی:
- ماه اول: عادت. همون کاری که توی درس ماه اول کردید: هر روز، کم، همون جا و همون ساعت.
- ماه دوم: کمی سختتر، با بازخورد. حالا که نشستن خودکارتر شده، انرژیای که قبلا صرف «نشستن» میشد رو میذارید روی «خوب تمرین کردن».
- ماه سوم: استفادهی واقعی. چیزی که یاد گرفتید رو توی یه کار واقعی به کار میبرید و پیشرفتتون رو میسنجید.
چرا سه ماه؟ یادتونه توی درس قبل گفتیم توی پژوهش لالی، میانهی زمان جا افتادن عادت حدود ۶۶ روز بود؟ یعنی برای خیلیها، عادت حدودای ماه سوم جا میافته. پس سه ماه اول، بازهایه که هم عادت محکم میشه، هم اولین پیشرفتهای جدی دیده میشن.
نقطهی شروع
یه مشکل عجیب پیشرفت اینه که از درون دیده نمیشه. شما هر روز با خودتون هستید و تغییرهای کوچیک رو حس نمیکنید؛ مثل بچهای که هر روز میبینیدش و قد کشیدنش رو نمیفهمید، ولی فامیلی که شش ماه یه بار میاد میگه «وای چقدر بزرگ شده!».
راه حلش یه عکس از روز اوله. یعنی یه چیز ثبتشده که بعدا بتونید باهاش مقایسه کنید. چند تا مثال:
- زبان: یه دقیقه دربارهی خودتون حرف بزنید و صداتون رو ضبط کنید.
- ساز: یه قطعهی کوتاه رو بزنید و ضبط کنید.
- اکسل یا برنامهنویسی: یه کار مشخص رو انجام بدید و زمانش رو بنویسید.
- نقاشی یا خط: یه صفحه بکشید یا بنویسید و تاریخ بزنید.
- هر موضوعی: ده تا سوال بنویسید و جواب بدید؛ نمرهتون رو یادداشت کنید.
اگه این رو روز اول نگرفتید، اشکال نداره؛ همین امروز بگیرید. امروز، روز اول سه ماه بعدیه. و این ضبط رو گوش نکنید تا روز نود؛ اونجا کنار ضبط تازه میذاریدش و فرق رو میشنوید.
اول تند، بعد آروم
پژوهشگرهایی که مهارت رو اندازه گرفتن، مثل نیول و روزنبلوم (Newell & Rosenbloom)، یه الگوی تکراری دیدن: وقتی یه کاری رو تمرین میکنیم، اول خیلی سریع بهتر میشیم و بعد کمکم سرعت بهتر شدن کم میشه. به این الگو گاهی میگن قانون توانی تمرین (Power Law of Practice).
یه مثال ساده: روز اول تایپ با ده انگشت، شاید دقیقهای پنج کلمه بزنید. یه هفته بعد پونزده. یه ماه بعد بیست و پنج. ولی از بیست و پنج به سی و پنج رسیدن، خیلی بیشتر از یه ماه طول میکشه. هر چی جلوتر میرید، هر قدم کوچیکتر به نظر میاد.
این خبر بد نیست؛ فقط باید بدونیدش. وقتی ماه دوم حس میکنید «ماه اول خیلی بیشتر یاد گرفتم»، احتمالا درست حس میکنید، و این یعنی دارید به همون شکل طبیعی یادگیری جلو میرید، نه اینکه یه جای کار خراب باشه. برای همین هم بهتره پیشرفت رو با عدد و ضبط بسنجید، نه با حس.
فلات یادگیری
حدود صد و بیست سال پیش، دو تا پژوهشگر به اسم برایان و هارتر (Bryan & Harter) پیشرفت آدمهایی رو که تلگراف یاد میگرفتن اندازه گرفتن؛ یعنی فرستادن و گرفتن پیام با بوقهای کوتاه و بلند. دیدن پیشرفت این آدمها یه جاهایی چند هفته صاف میموند، انگار هیچ پیشرفتی نیست، و بعد دوباره بالا میرفت. به این دورهی صاف گفتن فلات یادگیری (Learning Plateau).
توضیح خودشون این بود که اون آدمها اول حرفها رو تکتک یاد میگرفتن، و برای پرش بعدی باید یاد میگرفتن کلمهها و جملهها رو یهجا بشنون. فلات، دورهای بود که مغز داشت از «تیکههای کوچیک» به «تیکههای بزرگتر» میرسید. یعنی زیر سطح، داشت یه چیزی ساخته میشد.
پژوهشهای بعدی نشون دادن فلات همیشه و برای همه نیست، و خیلی وقتها به روش تمرین بستگی داره. این نکتهی مهمیه: گاهی فلات طبیعیه و با ادامه دادن رد میشه، و گاهی نشونهایه که شکل تمرین باید عوض بشه. مثلا اگه سه هفتهست همون کار همیشگی رو با همون سختی تکرار میکنید، احتمالا وقتشه کار رو یه کم عوض کنید.
یه سوال ساده برای وقتی حس میکنید روی فلاتید: «توی سه هفتهی گذشته، کار تازهای کردم یا فقط همون کار قبلی رو تکرار کردم؟». اگه جواب دومیه، بخش بعدی برای شماست.
شکستن فلات
اگه سه چهار هفتهست حس میکنید درجا میزنید و آزمونتون هم همینو میگه، چند تا راه هست که شکل تمرین رو عوض کنید. لازم نیست همه رو با هم امتحان کنید؛ یکی رو انتخاب کنید و دو هفته بهش وقت بدید.
- کندتر کنید. وقتی یه کاری رو تند انجام میدیم، اشتباهها هم با همون سرعت تکرار میشن. نوازندهها معمولا قطعهی سخت رو آروم تمرین میکنن تا درست بشه، بعد تندش میکنن.
- تیکهی کوچیکتر. به جای کل کار، فقط سختترین تیکهش رو جدا کنید و چند بار تمرین کنید. مثلا فقط اون یه جملهای که همیشه توش گیر میکنید.
- قاطی کنید. اگه همیشه یه نوع تمرین رو پشت هم انجام میدید، چند نوع رو قاطی کنید تا مغز مجبور بشه هر بار تشخیص بده کدوم روش به کار میاد.
- از یه زاویهی دیگه. اگه همیشه میخونید، یه بار بنویسید. اگه همیشه مینویسید، یه بار بلند توضیح بدید.
- از یکی بپرسید. گاهی یه نفر که بلدتره، توی پنج دقیقه چیزی رو میبینه که شما سه هفته ندیدید.
و اگه هیچکدوم کار نکرد، شاید واقعا دارید یه چیزی رو زیر سطح جا میندازید، مثل همون تلگرافچیها. ادامه بدید و دو هفته بعد دوباره آزمون بدید.
تمرین هدفمند
یه پژوهشگر به اسم اندرس اریکسون (Anders Ericsson) و همکارهاش سالها بررسی کردن آدمهایی که توی یه کاری خیلی خوب میشن، مثل نوازندهها، چطوری تمرین میکنن. اسم نوع تمرینی که دیدن رو گذاشتن تمرین هدفمند (Deliberate Practice). چهار تا نشونه داره:
- هدف ریز و مشخص. نه «امروز انگلیسی کار میکنم»، بلکه «امروز گذشتهی ده تا فعل بیقاعده رو از حفظ میگم».
- تمرکز کامل. گوشی دور، یه کار. تمرین هدفمند معمولا خستهکنندهتر از تمرین معمولیه، برای همین کوتاهتر و پرتمرکزتره.
- بازخورد. بعد از هر تلاش بفهمید درست بود یا نه، و کجاش اشتباه بود.
- یه کم سختتر از توانتون. کاری که با زحمت از پسش برمیاید، نه کاری که راحت انجامش میدید.
یه نکتهی صادقانه: شاید شنیده باشید «ده هزار ساعت تمرین هر کسی رو استاد میکنه». پژوهشهای بعدی نشون دادن تمرین هدفمند خیلی مهمه، ولی همهی تفاوت آدمها رو توضیح نمیده، و عدد جادوییای هم وجود نداره. ما هم قول عدد نمیدیم. فقط میگیم: تمرین با این چهار نشونه، معمولا از تمرین بیهدف خیلی بیشتر جواب میده.
ماه دوم وقت اضافه کردن این چهار نشونهست. لازم نیست کل جلسه اینجوری باشه؛ از ده دقیقه شروع کنید. مثلا جلسهی بیست و پنج دقیقهای: پنج دقیقه مرور، ده دقیقه تمرین هدفمند روی یه چیز ریز، ده دقیقه مطلب تازه.
لبهی توانایی
«یه کم سختتر از توانتون» یعنی چقدر؟ سه تا حلقه رو تصور کنید. حلقهی وسط، جاییه که راحتید: کارهایی که بیزحمت انجام میدید. حلقهی بیرونی، جاییه که خیلی سخته: اونقدر که گیج میشید و چیزی یاد نمیگیرید. و بین این دو تا، یه حلقهی میونی هست که جای یادگیریه: کار سخته، اشتباه میکنید، ولی با تلاش از پسش برمیاید.
یه پژوهشگر به اسم رابرت بیورک (Robert Bjork) اسم این جور سختی رو گذاشته دشواری مطلوب (Desirable Difficulty): سختیای که همون لحظه کار رو کندتر میکنه ولی یادگیری رو ماندگارتر. مثل اینکه به جای دوباره خوندن، از حفظ جواب بدید؛ یا به جای یه نوع مسئله، چند نوع رو قاطی حل کنید.
یه نشونهی ساده که توی حلقهی درستید: حدود هشت تا از ده تلاشتون درست باشه. اگه همه درسته، کار براتون آسون شده؛ یه کم سختترش کنید. اگه بیشترش غلطه، زیادی سخته؛ یه قدم برگردید. این عدد یه نشونهی سرانگشتیه، نه قانون؛ ولی برای شروع کمک میکنه.
بازخورد
تمرین بیبازخورد مثل تیراندازی با چشم بستهست: شاید زیاد شلیک کنید، ولی نمیدونید کجا خورده. پژوهشهای زیادی، مثل مرور هتی و تیمپرلی (Hattie & Timperley)، نشون دادن بازخورد یکی از پراثرترین چیزها توی یادگیریه؛ بهخصوص بازخوردی که بگه دقیقا کجا اشتباه بود و قدم بعدی چیه.
بازخورد از کجا بیاریم وقتی معلم نداریم؟ چند تا راه:
- جوابنامه: آخر کتابها یا تمرینها معمولا جواب درست هست؛ اول خودتون جواب بدید، بعد نگاه کنید.
- ضبط کردن: صدا یا تصویر خودتون رو ضبط کنید و بعد با نمونهی درست مقایسه کنید.
- یاد دادن: وقتی برای یکی توضیح میدید، جاهایی که گیر میکنید بازخورده.
- یه آدم بلدتر: هفتهای یه بار، پنج دقیقه از یکی که بلده بخواید کارتون رو ببینه.
- نتیجهی واقعی: فرمول اکسل یا جواب درست میده یا نمیده؛ خود کار بهتون میگه.
و یه نکته: بازخورد هر چی زودتر، بهتر. اگه یه تمرین رو امروز انجام بدید و جوابش رو یه هفته بعد ببینید، دیگه یادتون نیست چرا اون جواب رو دادید. سعی کنید توی همون جلسه جواب درست رو ببینید.
یه هفته از ماه دوم
بذارید ببینیم یه هفتهی ماه دوم با همهی اینها چه شکلی میشه. فرض کنید جلسههاتون حدود بیست و پنج دقیقهست و هدف ریز این هفته «گذشتهی ده تا فعل پرکاربرد» توی زبانه.
- شنبه: پنج دقیقه مرور، ده دقیقه یاد گرفتن ده فعل با یه جمله برای هر کدوم، ده دقیقه مطلب تازه.
- یکشنبه: پنج دقیقه مرور، ده دقیقه آزمون از خود روی ده فعل؛ غلطها توی دفتر اشتباه.
- دوشنبه: فقط روی غلطهای دیروز، آروم، چند بار.
- سهشنبه: ده فعل رو قاطی با فعلهای هفتهی قبل؛ بازخورد از جوابنامه.
- چهارشنبه: یه پاراگراف کوتاه دربارهی دیروزتون بنویسید و فعلها رو توش به کار ببرید.
- پنجشنبه: پاراگراف رو بلند بخونید و ضبط کنید؛ با نمونهی درست مقایسه کنید.
- جمعه: نسخهی کوتاه، و یه خط برد هفته توی دفتر.
به این دقت کنید که هر روز فقط ده دقیقهش تمرین هدفمنده؛ بقیه همون جلسهی معمولیه. و اینکه یه روز هفته، جلسه سبکتره، تا خستگی جمع نشه.
بردهای کوچیک
دو تا پژوهشگر به اسم آمابیل و کرامر (Amabile & Kramer) هزاران یادداشت روزانهی آدمها توی محل کار رو خوندن تا ببینن چی حال و انگیزهی روزانهشون رو بالا میبره. چیزی که بیشتر از همه دیدن، پیشرفت بود، حتی پیشرفت کوچیک. اسمش رو گذاشتن اصل پیشرفت (Progress Principle). روزهایی که آدمها حس میکردن یه قدم، هر چند کوچیک، جلو رفتن، معمولا روزهای بهتری بودن.
این پژوهش توی محل کار بود، نه کلاس درس، ولی ایدهش برای ما هم به کار میاد: پیشرفت رو دیدنی کنید. آخر هر هفته، توی دفتر یه خط بنویسید: «این هفته چه کاری رو تونستم که هفتهی قبل نمیتونستم؟». شاید جواب کوچیک باشه: «فهمیدم فرق این دو تا فعل چیه». ولی یه برد واقعیه.
دوازده هفته، دوازده برد. آخر سه ماه این فهرست رو بخونید؛ خیلی وقتها خود آدم تعجب میکنه چقدر جلو اومده. درس کامل این دفتر، دفترچهی یادگیری، درس بعدیه.
کار واقعی ماه سوم
ماه سوم وقتشه چیزی که یاد گرفتید رو از دفتر بیرون بیارید و توی زندگی واقعی به کار ببرید. چرا؟ چون یادگیری وقتی به یه کار واقعی وصل بشه، هم معنی پیدا میکنه و هم جاهای خالیش معلوم میشه.
یه کار واقعی کوچیک انتخاب کنید که توی چهار هفته تموم بشه. چند تا مثال:
- زبان: یه نامهی کوتاه به انگلیسی برای یه دوست بنویسید، یا پنج دقیقه با یکی حرف بزنید.
- اکسل: جدول خرجهای خونهی یه ماه رو بسازید، با جمع و میانگین.
- ساز: یه آهنگ کوتاه رو کامل بزنید و برای خانواده اجرا کنید.
- آشپزی: یه غذای تازه رو سه بار بپزید تا خوب بشه.
کار رو چهار تیکه کنید، هر هفته یه تیکه. مثلا جدول خرجها: هفتهی اول ستونها، هفتهی دوم ورود خرجها، هفتهی سوم فرمولها، هفتهی چهارم نمودار. جلسههای هر روزه همون میمونن؛ فقط بخشی از وقتشون صرف این کار میشه.
و یه چیز مهم: کار واقعی معمولا جاهایی رو نشون میده که فکر میکردید بلدید و نبلدید. این بده نیست؛ بهترین بازخوردیه که میتونید بگیرید. همونها رو بنویسید و ماه چهارم روشون کار کنید.
آزمون ماهانه
آخر هر ماه، همون آزمون روز اول رو دوباره بدید: همون ده سوال، همون ضبط یه دقیقهای، همون کار با زمانسنج. مهم اینه که آزمون عوض نشه، تا مقایسه درست باشه.
آخر ماه اول
آزمون رو بدید و نمره رو بنویسید. انتظار زیادی نداشته باشید؛ ماه اول برای عادت بود.
آخر ماه دوم
همون آزمون. احتمالا یه کم بهتر شده. اگه نشده، سوال اینه: ماه دوم تمرین هدفمند بود یا فقط تکرار؟
آخر ماه سوم
همون آزمون، به اضافهی گوش دادن به ضبط روز اول کنار ضبط امروز. فرق رو توی دفتر بنویسید، با عدد.
هفتههای شش تا هشت
خیلیها یه جایی حدود هفتهی شش تا هشت یه افت حس میکنن: شوق اول تموم شده، عادت هنوز کامل جا نیفتاده، و پیشرفت هم کندتر از ماه اوله. این عدد از تجربهی خیلی از آدمهاست، نه یه عدد دقیق پژوهشی؛ ممکنه برای شما زودتر یا دیرتر باشه، یا اصلا نباشه.
اگه اومد، سه تا کار: اول، یادتون باشه این یه درهی کمعمقه، نه پرتگاه؛ خیلیها ازش رد شدن. دوم، فهرست بردهای کوچیک رو بخونید. سوم، اگه لازم شد، چند روز برگردید به نسخهی کوتاهتر جلسه، ولی جا نندازید.
درس کامل این افت و اینکه چرا میآد و چی کار کنیم، توی همین ایستگاهه: افت انگیزه در هفتههای اول.
یه سه ماه نمونه
علی پنجاه و دو سالشه و میخواد اکسل یاد بگیره تا حساب و کتاب مغازهش رو خودش نگه داره. جملهی «میتونم» سه ماههش: «میتونم جدول فروش یه ماه مغازه رو بسازم، با جمع هر روز و جمع کل».
روز اول یه جدول ساده با پنج ردیف ساخت و زمانش رو نوشت: بیست و پنج دقیقه، با سه بار گشتن دنبال اینکه جمع کجاست. یه آزمون ده سواله هم از خودش گرفت: چهار از ده.
ماه اول، هر شب بعد از بستن مغازه، پونزده تا بیست دقیقه. فقط عادت. آخر ماه، همون آزمون: پنج از ده.
ماه دوم، هر جلسه ده دقیقه تمرین هدفمند: هر هفته یه چیز ریز، مثلا یه هفته فقط جمع و میانگین، یه هفته فقط مرتب کردن. بازخوردش ساده بود: عدد جمع رو با ماشین حساب چک میکرد. یه جا سه هفته حس کرد هیچ پیشرفتی نداره؛ دید فقط داره همون جمع ساده رو تکرار میکنه. کار رو عوض کرد و رفت سراغ فرمولهای شرطی. آخر ماه: هفت از ده.
ماه سوم، جدول واقعی فروش ماه مغازه. هفتهی اول ستونها، هفتهی دوم ورود فروش هر روز، هفتهی سوم جمعها، هفتهی چهارم یه نمودار ساده. وسط کار فهمید درصد گرفتن رو بلد نیست؛ نوشتش برای ماه بعد. آخر ماه: همون جدول پنج ردیفی روز اول رو ساخت، توی شش دقیقه. آزمون: هشت از ده.
توی دفترش نوشت: «روز اول بیست و پنج دقیقه، روز نود شش دقیقه». این عدد رو هیچ حسی بهش نمیگفت؛ فقط چون روز اول ثبتش کرده بود، تونست ببینه.
برای سنهای مختلف
برای بچهها، سه ماه خیلی طولانیه؛ بهتره همین سه کار رو توی سه تا دورهی کوتاهتر بچینید، مثلا هر کدوم دو هفته. آزمون هم بازی باشه: «ببینیم امروز چند تا کلمه رو بدون نگاه کردن میگی؟». و کار واقعیشون یه چیز دیدنی و قابل نشون دادن باشه، مثل یه نقاشی یا یه آهنگ کوتاه.
برای نوجوونها، بازخورد از همسنها معمولا خیلی اثر داره: یه دوست که با هم تمرین کنن و کار همدیگه رو ببینن.
برای بزرگترها و سالمندها، پیشرفت ممکنه یه کم کندتر باشه، و این اصلا اشکالی نداره. بزرگترها یه برتری هم دارن: تجربهی زندگی زیاد، که کمک میکنه چیز تازه رو به چیزهایی که از قبل میدونن وصل کنن. کار واقعی رو از زندگی خودتون انتخاب کنید؛ مثل حسابهای خونه یا نامه به نوهها. هر چی کار به زندگیتون نزدیکتر، انگیزهش بیشتر.
دامها
- سنجیدن با حس. «حس میکنم پیشرفت نکردم». بدون ضبط یا آزمون روز اول، حس تقریبا همیشه پیشرفت رو کمتر نشون میده.
- تکرار بیتغییر. سه ماه همون کار با همون سختی. عادت هست، ولی پیشرفت کند میشه.
- پریدن به خیلی سخت. از ترس درجا زدن، یهو سراغ کاری میرید که اصلا از پسش برنمیاید و دلسرد میشید.
- تمرین بیجواب. صد تا تمرین بدون اینکه بدونید کدوم درست بود.
- کنار گذاشتن عادت به خاطر تمرین سخت. جلسهی هدفمند خستهکنندهست؛ اگه باعث شد کلا ننشینید، کوتاهترش کنید، ولی نشستن هر روزه رو نگه دارید.
تمرین امروز
امروز نقطهی شروع سه ماه بعد رو ثبت میکنید. حدود بیست و پنج دقیقه.
- یه ضبط یا آزمون روز اول بگیرید: یه دقیقه حرف، یه قطعه، یه کار با زمانسنج، یا ده سوال. تاریخ بزنید و کنار بذارید.
- جملهی «میتونم» سه ماهه رو بنویسید؛ یه چیز که بشه امتحانش کرد.
- سه ستون توی دفتر بکشید: ماه ۱ عادت، ماه ۲ تمرین هدفمند، ماه ۳ کار واقعی.
- یه هدف ریز برای تمرین هدفمند همین هفته بنویسید.
- بنویسید بازخوردتون از کجا میاد.
بعد، جلسهی امروز رو همونطور که همیشه هست انجام بدید. درس بعدی، دفتریه که همهی اینها رو توش مینویسید: دفترچهی یادگیری: پیشرفتتون رو ببینید.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- سه ماه، سه کار: ماه اول عادت، ماه دوم کمی سختتر با بازخورد، ماه سوم یه کار واقعی.
- روز اول یه ضبط یا آزمون کوچیک بگیرید تا روز نود چیزی برای مقایسه داشته باشید.
- پیشرفت اول تنده و بعد آروم میشه؛ صاف شدن گاهبهگاه، یعنی فلات یادگیری، طبیعیه.
- تمرین هدفمند چهار نشونه داره: هدف ریز، تمرکز کامل، بازخورد، و کاری که یه کم از توانتون سختتره.
- هر ماه همون آزمون رو تکرار کنید و بردهای کوچیک رو بنویسید؛ پیشرفت دیدنی، خودش انگیزه میده.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.