آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
دفترچهی یادگیری: پیشرفتتون رو ببینید
جواب کوتاه
دفترچهی یادگیری یه دفتر سادهست که آخر هر جلسه، توی پنج دقیقه، چند خط توش مینویسید: چی یاد گرفتید (از حفظ، نه از روی کتاب)، یه سوال، یه اشتباه، و فردا از کجا شروع میکنید. همین نوشتن هم یه مرور از حافظهست، هم کمک میکنه بفهمید چی رو هنوز بلد نیستید، و چند هفته بعد پیشرفتتون رو جلوی چشمتون میاره.
دفترچهی یادگیری چیه
توی چند درس قبل گفتیم «آخر جلسه سه خط توی دفتر بنویسید». این درس دربارهی همون دفتره: چی توش بنویسید، چرا جواب میده، و چطوری بعد از چند هفته تبدیل میشه به بهترین مدرک پیشرفتتون.
احتمالا اسم ژورنال نویسی (Journaling) رو شنیدید؛ یعنی نوشتن مرتب دربارهی روزها، فکرها یا حسها. دفترچهی یادگیری (Learning Journal) یه نوع خاص از همینه: فقط دربارهی یادگیری، و خیلی کوتاه. نه خاطرهنویسیه، نه جزوه.
فرقش با جزوه چیه؟ جزوه چیزیه که از روی کتاب یا حرف معلم مینویسید، تا بعدا بخونید. دفترچهی یادگیری چیزیه که بعد از جلسه، با کتاب بسته، از توی ذهن خودتون بیرون میارید. یکی رونویسیه، یکی یادآوری. و این فرق، همونطور که الان میبینیم، خیلی مهمه.
اندازهش هم مهمه: پنج دقیقه، نه بیشتر. اگه نوشتن دفتر خودش یه کار سنگین بشه، چند روز بعد کنار گذاشته میشه. دفتر خوب، دفتریه که هر روز نوشته بشه، نه دفتری که قشنگ باشه.
سه کار دفتر
این چند خط ساده، همزمان سه تا کار میکنه:
- بیرون کشیدن از حافظه. وقتی بدون نگاه کردن مینویسید چی یاد گرفتید، دارید یه آزمون کوچیک از خودتون میگیرید؛ و همین آزمون، یادگیری رو محکمتر میکنه.
- فکر کردن دربارهی یادگیری. وقتی مینویسید «اینجاش رو نفهمیدم»، دارید یادگیری خودتون رو زیر نظر میگیرید. این توانایی اسم داره و توی بخش بعد بهش میرسیم.
- دیدن پیشرفت. یادتونه توی درس قبل گفتیم پیشرفت از درون دیده نمیشه؟ دفتر، اون عکسیه که روز به روز گرفته میشه.
جالبیش اینه که این سه کار با هم، توی همون پنج دقیقه انجام میشن، نه جدا جدا. یعنی لازم نیست یه وقت برای مرور، یه وقت برای فکر کردن و یه وقت برای ثبت پیشرفت بذارید. یه صفحهی کوچیک، هر سه رو با هم داره. برای همینه که دفترچهی یادگیری، با اینکه سادهترین ابزار این مسیره، یکی از پرکاربردترینهاشه؛ و توی بیشتر درسهای بعدی هم دوباره میبینیدش.
از حفظ بنویسید
یکی از محکمترین یافتههای پژوهش یادگیری اینه که بیرون کشیدن چیزی از حافظه، اون رو بهتر از دوباره خوندن جا میندازه. توی یه پژوهش معروف، رودیگر و کارپیکی (Roediger & Karpicke) به دو گروه یه متن دادن. یه گروه چند بار متن رو خوند؛ گروه دیگه یه بار خوند و بعد سعی کرد بدون نگاه کردن هر چی یادشه بنویسه. یه هفته بعد، گروهی که از حفظ نوشته بود، خیلی بیشتر یادش بود؛ با اینکه همون موقع حس میکرد کمتر یاد گرفته.
به این کار میگن تمرین بازیابی (Retrieval Practice)، و یه درس کامل هم براش هست: یادآوری فعال. دفترچهی یادگیری، سادهترین شکل هر روزهی همین کاره.
پس یه قانون ساده: اول کتاب رو ببندید، بعد بنویسید. هر چی یادتونه، حتی اگه کم و ناقصه. بعد کتاب رو باز کنید و ببینید چی جا موند. اون چیزهایی که جا موند، دقیقا همونهاییان که فردا باید اول از همه سراغشون برید.
یه حس عجیب هم اینجا هست که خوبه بشناسیدش: نوشتن از حفظ سختتر از رونویسیه و حس میکنید «چقدر کم یادمه». این حس بد نیست؛ همون سختیایه که یادگیری رو ماندگار میکنه.
فکر دربارهی فکر
یه روانشناس به اسم جان فلاول (John Flavell) برای یه توانایی مهم اسم گذاشت: فراشناخت (Metacognition)؛ یعنی دونستن دربارهی دونستن خودتون. سوالهایی مثل «اینو واقعا فهمیدم یا فقط آشنا به نظر میاد؟»، «کدوم بخش برام سخته؟»، «این روش برام جواب میده یا نه؟».
مشکل اینجاست که آدمها معمولا توی قضاوت دربارهی یادگیری خودشون زیادی خوشبینن. پژوهشهایی مثل کارهای دانلاسکی و راوسون (Dunlosky & Rawson) نشون دادن وقتی آدمها فکر میکنن یه چیزی رو یاد گرفتن و زود مرور رو ول میکنن، بعدا کمتر یادشونه. یعنی حس «بلدم» همیشه قابل اعتماد نیست.
دفتر اینجا کمک میکنه، چون حس رو با مدرک مقایسه میکنه. اگه نوشتید «اینو کامل بلدم» ولی وقتی از حفظ نوشتید فقط نصفش یادتون بود، همین فرق یه درس مهمه. کمکم یاد میگیرید حستون کجاها اشتباه میکنه.
برای همین یکی از خونههای صفحهی روزانه «چقدر مطمئنم» ـه: یه عدد از یک تا پنج. فرداش که مرور میکنید، میبینید اون عدد درست بود یا نه.
یه ربع آخر روز
یه پژوهش جالب روی کارمندهای تازهکار یه شرکت انجام شد. همه یه دورهی آموزشی یکسان داشتن. ولی از یه گروه خواستن آخر هر روز، حدود یه ربع، دربارهی چیزهایی که اون روز یاد گرفتن بنویسن و فکر کنن. گروه دیگه همون یه ربع رو بیشتر کار کردن. آخر دوره، گروهی که مینوشت، توی آزمون حدود ۲۳ درصد بهتر بود.
این فقط یه پژوهشه، توی یه جا، و عدد دقیقش ممکنه جای دیگه فرق کنه. ولی پیامش با خیلی از پژوهشهای دیگه جور درمیاد: چند دقیقه فکر کردن و نوشتن دربارهی چیزی که یاد گرفتید، خودش بخشی از یادگیریه، نه وقتی که از یادگیری کم میشه.
برای ما لازم نیست یه ربع باشه. پنج دقیقه آخر جلسه کافیه. اگه یه روز وقت بیشتری داشتید، میتونید یه کم بیشتر بنویسید: یه مثال از خودتون، یا اینکه این مطلب به چه چیزی که قبلا میدونستید وصله.
نگرانی روی کاغذ
دفتر یه کار دیگه هم میتونه بکنه که کمتر ازش حرف زده میشه. توی یه پژوهش، رامیرز و بیلاک (Ramirez & Beilock) از دانشآموزهایی که از امتحان میترسیدن خواستن ده دقیقه قبل از امتحان، دربارهی نگرانیهاشون بنویسن. نمرهی این دانشآموزها بهتر شد؛ انگار نوشتن نگرانی، یه بخشی از ذهن رو که درگیر نگرانی بود آزاد کرد.
اگه برگشتن به یادگیری بعد از سالها براتون با استرس همراهه، مثلا «نکنه دیگه مغزم کار نکنه» یا «نکنه جلوی بقیه خراب کنم»، یه جای کوچیک توی دفتر برای همین بذارید. قبل از یه جلسهی سخت یا یه آزمون، دو سه خط بنویسید چی نگرانتون میکنه. لازم نیست حلش کنید؛ همین که از سر به کاغذ بیاد، معمولا سبکتر میشه.
درس کامل این حسها، ترس از شکست، توی ایستگاه اوله.
برای خودتون توضیح بدید
یه شکل دیگه از نوشتن توی دفتر، توضیح دادن به خوده. پژوهشگرهایی مثل میشلین چی (Michelene Chi) دیدن دانشآموزهایی که موقع یادگیری برای خودشون توضیح میدادن «چرا اینجوریه؟»، بهتر از بقیه میفهمیدن. به این کار میگن خودتوضیحی (Self-Explanation).
توی دفتر، این میشه یه خط با «چون»: نه فقط «گذشتهی go میشه went»، بلکه «گذشتهی go میشه went، چون go بیقاعدهست و باید حفظش کرد». یا توی اکسل: نه فقط «جمع رو با این فرمول گرفتم»، بلکه «این فرمول رو زدم، چون میخواستم همهی خونههای یه ستون رو با هم جمع کنم».
اگه نتونستید «چون» رو بنویسید، این خودش یه نشونهی خوبه: یعنی اون بخش رو هنوز کامل نفهمیدید. بنویسیدش توی خونهی «یه سوال».
صفحهی هر روز
هر جلسه، یه صفحه یا نصف صفحه، با شش خونه. کل کار پنج دقیقهست.
- تاریخ و دقیقه. امروز چند دقیقه نشستید؛ حتی اگه دو دقیقه بود.
- چی یاد گرفتم. سه خط، از حفظ، با کتاب بسته. اگه شد، با یه «چون».
- یه سوال. چیزی که هنوز نمیدونید یا براتون عجیبه.
- یه اشتباه. یه جایی که امروز اشتباه کردید و درستش چیه.
- چقدر مطمئنم. یه عدد از یک تا پنج: چقدر فکر میکنید فردا اینو یادتونه.
- فردا از کجا. یه خط: فردا جلسه رو با چی شروع میکنید.
یه صفحهی پرشده
بذارید یه صفحهی واقعی رو ببینیم. فرض کنید یه نفر داره انگلیسی رو از نو شروع میکنه و امروز گذشتهی چند تا فعل رو کار کرده:
- «۲۷ آبان، بیست دقیقه.»
- «گذشتهی go میشه went، see میشه saw، take میشه took. چون بیقاعدهان، قاعدهی ed روشون کار نمیکنه.»
- «سوال: از کجا بفهمم یه فعل بیقاعدهست یا نه؟»
- «اشتباه: نوشتم taked. درستش took ـه.»
- «مطمئنم: سه از پنج.»
- «فردا: اول این سه تا رو از حفظ، بعد پنج فعل تازه.»
دقت کنید که هیچکدوم از این خطها طولانی نیست و به جملهی کامل و قشنگ هم نیازی نیست. همین که خودتون فردا بفهمید چی نوشتید، کافیه.
و فرداش، اولین کار جلسه: این صفحه رو نگاه نکنید، اول سعی کنید اون سه تا فعل رو از حفظ بگید. بعد صفحه رو ببینید. اگه عدد «سه از پنج» درست بود، یعنی حستون داره دقیقتر میشه.
دفتر برای موضوعهای مختلف
شکل صفحه برای همه یکیه، ولی چیزی که توی خونهها مینویسید، با موضوع عوض میشه. چند تا مثال تا ببینید هر موضوعی چطور توی این شش خونه جا میشه:
- زبان: «چی یاد گرفتم» یعنی چند تا کلمه یا یه قاعده، با یه جملهی ساخت خودتون. «اشتباه» معمولا یه کلمهی غلط یا یه ترتیب اشتباه توی جملهست.
- اکسل یا برنامهنویسی: «چی یاد گرفتم» یعنی کاری که امروز تونستید انجام بدید، با اسم فرمول یا دستور. «اشتباه» یعنی خطایی که دیدید و چطوری درستش کردید. این بخش بعدا خیلی به درد میخوره، چون همون خطاها دوباره پیش میان.
- ساز: «چی یاد گرفتم» یعنی کدوم تیکه از قطعه رو تمرین کردید و با چه سرعتی. «اشتباه» یعنی کدوم جا دستتون گیر کرد.
- آشپزی یا کار دستی: «چی یاد گرفتم» یعنی چه کاری رو انجام دادید و نتیجهش چی شد. «اشتباه» یعنی چی رو دفعهی بعد فرق میذارید، مثلا «نمک زیاد بود» یا «شعله تند بود».
- کتاب یا موضوع خوندنی: «چی یاد گرفتم» یعنی مهمترین ایدهی فصل، به زبون خودتون، نه جملهی کتاب.
اگه همزمان دو موضوع یاد میگیرید، دو تا دفتر جدا لازم نیست؛ فقط بالای هر صفحه بنویسید موضوع چیه.
وقتی حوصلهی نوشتن نیست
روزهایی پیش میاد که جلسه رو انجام دادید ولی دیگه حوصلهی پنج دقیقه نوشتن ندارید. برای این روزها، یه نسخهی یه خطی داشته باشید: فقط تاریخ و یه کلمه یا یه جمله از چیزی که یاد گرفتید. همین.
چرا همین یه خط مهمه؟ اول اینکه باز هم یه بیرون کشیدن کوچیک از حافظهست. دوم اینکه زنجیر دفتر پاره نمیشه، و فردا که حوصله دارید، راحتتر برمیگردید سر شکل کامل. یه صفحهی خالی، فردا یه کم سختتر شروع میشه؛ یه خط، نه.
و اگه یه روز حتی یه خط هم ننوشتید، فردا برنگردید که دیروز رو جبران کنید. فقط از امروز ادامه بدید.
تاریخ مرور، کنار صفحه
دفتر میتونه تقویم مرورتون هم باشه. کنار هر صفحهی روزانه، یه حاشیهی باریک بذارید و چند تا تاریخ مرور توش بنویسید؛ مثلا همون فاصلههایی که توی درس ماه اول گفتیم: فردا، سه روز بعد، یه هفته بعد، دو هفته بعد.
اول هر جلسه، چند صفحهی قبل رو ورق بزنید و ببینید کدوم صفحهها تاریخ مرورشون امروزه. همونها رو، دوباره از حفظ، مرور کنید و کنار تاریخ یه تیک بزنید. اگه یه صفحه رو راحت یادتون اومد، مرور بعدیش رو یه کم دورتر بنویسید. اگه سخت بود، نزدیکتر.
اینجوری لازم نیست یادتون بمونه چی رو کی مرور کنید؛ دفتر خودش بهتون میگه. درس کامل این کار، تکرار با فاصله، توی ایستگاه روشهاست.
صفحهی هفته
آخر هر هفته، یه صفحهی جدا. سه خط کافیه:
- بردهای هفته: چه کاری رو این هفته تونستم که هفتهی قبل نمیتونستم؟
- سختترین چیز: کدوم بخش بیشتر از همه گیرم انداخت؟
- هفتهی بعد عوض میکنم: یه چیز کوچیک، مثل ساعت جلسه یا نوع تمرین.
قبل از نوشتن این صفحه، یه نگاه سریع به صفحههای روزانهی همون هفته بندازید. سوالهایی که نوشتید، هنوز بیجوابن؟ اشتباههایی که نوشتید، تکرار شدن؟ اگه یه اشتباه سه بار توی هفته اومده، اون مهمترین چیزیه که هفتهی بعد باید روش کار کنید.
صفحهی هفته یه کار دیگه هم داره: جمع زدن دقیقهها. «این هفته صد و ده دقیقه نشستم». یه عدد ساده، ولی وقتی هفتهها کنار هم قرار بگیرن، نشون میدن عادت چقدر محکم شده.
صفحهی ماه
آخر هر ماه، نمرهی آزمون ماهانه رو که توی درس سه ماه اول گفتیم، توی یه صفحهی ثابت بنویسید؛ مثلا آخرین صفحهی دفتر. ماه به ماه، یه ستون یا یه خط. اگه دوست دارید، یه نمودار میلهای ساده هم با خودکار بکشید.
کنار نمره، سه چیز دیگه هم بنویسید: جمع دقیقههای ماه، تعداد روزهایی که نشستید، و جملهی «میتونم» اون ماه با یه تیک یا یه علامت سوال.
این صفحه، اون جاییه که روزهای بیحوصلگی بهش برمیگردید. وقتی حس میکنید «هیچ پیشرفتی نکردم»، این صفحه با عدد بهتون جواب میده.
دفتر اشتباه
توی درس ترس از شکست یه دفتر اشتباه پیشنهاد دادیم. دفتر اشتباه و دفترچهی یادگیری میتونن دو تا دفتر جدا باشن، یا دو بخش از یه دفتر؛ مثلا از اول دفتر صفحههای روزانه، و از آخر دفتر، برعکس، اشتباهها.
فرقشون اینه: توی صفحهی روزانه، اشتباه امروز یه خطه. ولی توی دفتر اشتباه، اشتباهها جمع میشن و بارها مرور میشن. هر بار که یه اشتباه رو توی صفحهی روزانه نوشتید، یه بار هم توی دفتر اشتباه بنویسید، با جواب درست. و هر هفته یه بار این دفتر رو از اول مرور کنید: جواب درست رو بپوشونید و ببینید یادتونه یا نه.
اشتباهی که سه هفته پشت هم درست جواب دادید، یه خط روش بکشید. این خطها خودشون یه جور برد کوچیکن.
کاغذ یا گوشی
خیلیها میپرسن دفتر کاغذی بهتره یا یادداشت توی گوشی. شاید شنیده باشید «دستنویس بهتر یاد میمونه». یه پژوهش معروف این رو نشون داده بود، ولی پژوهشهای بعدی که همون کار رو تکرار کردن، همیشه همون نتیجه رو ندیدن. پس جواب قطعی نیست.
چیزی که قطعیه اینه: دفتری که هر روز توش بنویسید، از دفتری که قشنگتره ولی نمینویسید، خیلی بهتره. اگه گوشی همیشه دستتونه و راحت توش تایپ میکنید، همون. اگه کاغذ رو دوست دارید و گوشی حواستون رو پرت میکنه، کاغذ.
یه نکته برای کاغذ: دفتر رو همیشه کنار جای جلسه بذارید، تا لازم نباشه دنبالش بگردید. یه نکته برای گوشی: یه یادداشت ثابت با اسم مشخص بسازید و هر روز ته همون بنویسید، نه هر بار یه یادداشت تازه که بعدا پیدا نشه.
برگشتن و خوندن
دفتری که فقط نوشته بشه و هیچوقت خونده نشه، نصف کارش رو کرده. هر چهار هفته یه بار، یه جلسه رو بذارید برای خوندن دفتر از اول.
موقع خوندن، دنبال سه چیز بگردید:
- سوالهایی که اون موقع نوشتید و حالا جوابشون رو میدونید. اینها پیشرفت واقعیان.
- اشتباههایی که هنوز تکرار میشن. اینها کار ماه بعدن.
- عدد «چقدر مطمئنم» در کنار اینکه واقعا یادتون موند یا نه. حستون دقیقتر شده؟
خیلیها میگن خوندن صفحههای اول دفتر، بعد از دو سه ماه، یکی از بهترین لحظههای یادگیریشونه؛ چون چیزهایی که اون موقع سخت بود، حالا ساده به نظر میاد.
یه ماه دفتر، از نزدیک
حسن شصت و یک سالشه و بعد از بازنشستگی تصمیم گرفته تار یاد بگیره؛ چیزی که از جوونی دلش میخواست. هر روز بعد از ناهار، بیست دقیقه تمرین، و آخرش پنج دقیقه دفتر.
هفتهی اول صفحههاش پر از «اشتباه» بود: «انگشت سوم جا نمیافته»، «مضراب صاف نیست». خونهی «چقدر مطمئنم» بیشتر یک و دو بود. چند بار نزدیک بود دفتر رو ول کنه، چون حس میکرد فقط داره بدیهاش رو مینویسه.
آخر هفتهی دوم، توی صفحهی هفته نوشت: «انگشت سوم هنوز سخته، ولی مضراب بهتر شده». این اولین بار بود که یه برد رو نوشت. هفتهی سوم، یه سوال رو که از روز سوم توی دفترش بود، از معلمش پرسید و جوابش رو کنارش نوشت.
آخر ماه، طبق برنامه، دفتر رو از اول خوند. دید «انگشت سوم جا نمیافته» تا روز دوازدهم هر روز تکرار شده و بعد دیگه نیومده. دید خونهی «چقدر مطمئنم» از یک و دو رسیده به سه و چهار. و دید بیست و شش روز از سی روز نشسته. توی صفحهی ماه نوشت: «اولین قطعهی ساده رو از اول تا آخر زدم؛ کند، ولی زدم».
اگه دفتر نبود، احتمالا فقط یادش میموند که ماه سختی بود. با دفتر، دید که ماه سختی بود و پیشرفت هم داشت. همین فرق، معمولا همونیه که آدم رو برای ماه دوم سر جاش نگه میداره.
برای سنهای مختلف
برای بچهها، شش خونه زیاده. دو خونه کافیه: «امروز چی یاد گرفتم» و «یه چیز که دوست داشتم». بچههای کوچیکتر میتونن به جای نوشتن، نقاشی بکشن، یا یه بزرگتر بپرسه و اون بنویسه. مهم همون بیرون کشیدن از حافظهست، نه نوشتن.
برای نوجوونها، خونهی «یه سوال» خیلی به درد میخوره؛ سوالها رو جمع کنن و هفتهای یه بار از معلم یا یه دوست بپرسن.
برای بزرگترها و سالمندها، اگه نوشتن ریز سخته، دفتر بزرگتر با خطهای پهنتر بگیرید. اگه نوشتن کلا سخته، ضبط صدا هم کار میکنه: آخر جلسه یه دقیقه بگید امروز چی یاد گرفتید. فقط یادتون باشه، ضبط هم مثل دفتر باید گاهی دوباره شنیده بشه.
دامها
- رونویسی از کتاب. این جزوهست، نه دفترچهی یادگیری. اول کتاب رو ببندید.
- دفتر قشنگ. رنگ و برچسب و خط خوش، و بعد از دو هفته خستگی. ساده بنویسید.
- نوشتن طولانی. نیم ساعت نوشتن هر شب، زود ول میشه. پنج دقیقه.
- نوشتن بیخوندن. سه ماه مینویسید و یه بار هم برنمیگردید. هر چهار هفته یه بار بخونید.
- فقط خوبها. اشتباهها و سوالها رو نمینویسید چون حس بدی دارن. دقیقا همونها از همه مهمترن.
تمرین امروز
امروز دفترتون رو آماده میکنید و اولین صفحهی کامل رو مینویسید. حدود پونزده دقیقه.
- یه دفتر انتخاب کنید، یا یه یادداشت ثابت توی گوشی. اگه از قبل دفتر دارید، همون.
- آخرین صفحه رو بذارید برای صفحهی ماه؛ بالاش بنویسید «آزمونها».
- جلسهی امروز رو انجام بدید.
- کتاب رو ببندید و صفحهی روزانه رو با شش خونه بنویسید.
- دفتر رو کنار جای جلسه بذارید، برای فردا.
درس بعدی دربارهی روزهاییه که این صفحه خالی میمونه، و چطوری بیعذاب وجدان برگردیم: عقب افتادن از برنامه.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- دفترچهی یادگیری جزوه نیست؛ جای چند خط از حفظ آخر هر جلسهست.
- سه کار میکنه: بیرون کشیدن از حافظه، فکر کردن دربارهی یادگیری، و دیدن پیشرفت.
- صفحهی هر روز شش خونه داره: تاریخ و دقیقه، چی یاد گرفتم، یه سوال، یه اشتباه، چقدر مطمئنم، فردا از کجا.
- آخر هفته سه خط، آخر ماه نمرهی آزمون؛ هر چند هفته یه بار برگردید و دفتر رو بخونید.
- کاغذ یا گوشی فرقی نداره؛ هر کدوم که واقعا هر روز توش مینویسید.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.