آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
اولین چیزی که یاد میگیرید رو چطور انتخاب کنید
جواب کوتاه
یه چیز کوچیک انتخاب کنید که به کارتون بیاد، دوستش داشته باشید و نتیجهش زود، توی دو سه هفته، دیده بشه. پنج سوال کمکتون میکنه از بین همهی ایدهها یکی رو نگه دارید و براش یه جمله بنویسید: «تا ... روز دیگه، میتونم ...».
چرا انتخاب اول مهمه
وقتی آدم بعد از سالها تصمیم میگیره دوباره یاد بگیره، معمولا یا ده تا چیز توی ذهنشه، یا هیچی. «زبان، اکسل، گیتار، عکاسی، برنامهنویسی، آشپزی…». یا برعکس: «نمیدونم چی یاد بگیرم».
اولین موضوعی که انتخاب میکنید، خیلی مهمه. نه چون باید بهترین انتخاب دنیا باشه، بلکه چون قراره روش تمرین کنید که چطور یاد بگیرید. اگه خیلی بزرگ باشه، توی هفتهی دوم خسته میشید. اگه به کارتون نیاد، دلیلی برای ادامه نمیمونه. اگه نتیجهش دیر دیده بشه، فکر میکنید «نمیتونم».
ولی اگه یه چیز کوچیک و بهدردبخور انتخاب کنید، چند هفته بعد یه چیزی بلدید که قبلا نبودید. همین حس، سوخت موضوع بعدیه. یعنی اولین موضوع، بیشتر از اینکه خودش مهم باشه، یه سکوی پرتابه.
یه چیز دیگه: این انتخاب برای همیشه نیست. قرار نیست امروز سرنوشتتون رو تعیین کنید. فقط دارید یه چیز رو برای چند هفتهی آینده انتخاب میکنید. بعدش میتونید ادامه بدید، یا یه چیز دیگه شروع کنید.
قیف پنج سوال
یه قیف رو تصور کنید. از بالا همهی ایدههاتون رو میریزید توش. قیف پنج تا لایه داره؛ هر لایه یه سواله. ایدههایی که جواب درست ندن، همونجا میمونن. از پایین فقط یکی بیرون میاد.
- به کارم میاد؟ یعنی توی زندگی، کار یا خونهم، بهزودی ازش استفاده میکنم؟ چیزی که هر هفته به کار ببرید، خودش مرورش میکنه؛ لازم نیست زور بزنید یادتون بمونه. مثلا اگه هر روز با جدول کار میکنید، اکسل خودش توی کارتون تکرار میشه.
- کوچیکه؟ یعنی میشه توی دو تا چهار هفته یه نتیجهی دیدنی ازش گرفت؟ «زبان انگلیسی» کوچیک نیست. «معرفی خودم به انگلیسی» کوچیکه. «برنامهنویسی» کوچیک نیست. «ساختن یه صفحهی سادهی وب» کوچیکتره.
- دوستش دارم؟ لازم نیست عاشقش باشید؛ ولی یه ذره کنجکاوی لازمه. اگه از فکرش هم حوصلهتون سر میره، احتمالا موضوع اول مناسبی نیست.
- منبعش هست؟ یعنی یه کتاب، یه دورهی رایگان، یه آدم بلد یا حتی همین کتابخونهی آموزشی، که بشه ازش یاد گرفت. موضوعی که هیچ منبعی براش پیدا نمیکنید، اول کار سخته.
- هر روز میشه؟ یعنی میتونم هر روز، حتی ده دقیقه، تمرینش کنم؟ مثلا اگه یاد گرفتن شنا رو انتخاب کنید و استخر هفتهای یه بار باز باشه، تمرین روزانه سخت میشه. تمرین روزانه یه بخش بزرگ از یاد گرفتنه.
بعد از این پنج لایه، معمولا از ده تا ایده دو سه تا میمونه. از بین اونها، اونی رو بردارید که بیشتر از همه به کار هر روزتون میاد. اگه باز هم مونده بودید، سکه بندازید. جدی؛ چون مهمتر از اینکه کدوم رو انتخاب کنید، اینه که امروز یکی رو شروع کنید.
وقتی هیچی به ذهنم نمیرسه
اگه نشستید که ده تا ایده بنویسید و هیچی به ذهنتون نرسید، طبیعیه. خیلی وقتها ما سالها به این فکر نکردیم که چی دوست داریم یاد بگیریم. چند تا سوال کمک میکنه ایدهها بیرون بیان:
- این هفته کجا گیر کردم؟ یه کاری که نتونستید خودتون انجام بدید و از یکی کمک خواستید. مثلا پر کردن یه فرم اینترنتی، یا درست کردن یه چیزی توی خونه.
- به کی حسودیم شد؟ یه حسودی کوچیک و بیضرر. «کاش منم مثل اون همکارم میتونستم سریع تایپ کنم». پشت این حس، یه موضوع یاد گرفتنی هست.
- بچه که بودم دلم میخواست چی بلد باشم؟ خیلی از آرزوهای بچگی، مثل نقاشی، ساز یا شنا، هنوز یاد گرفتنیان.
- اگه یه روز کامل آزاد بودم، دوست داشتم با چی سرگرم بشم؟ سرگرمیای که هنوز بلدش نیستید، یه موضوع خوبه.
- چی رو هر روز انجام میدم ولی نصفه بلدم؟ مثلا گوشی، اکسل، آشپزی. بهتر کردن یه کار روزانه، زودتر از همه نتیجه میده.
جواب هر کدوم رو توی فهرست دهتایی بنویسید. حتی جوابهایی که به نظرتون مسخره یا کوچیکه؛ قیف بعدا جداشون میکنه.
یه موضوع یا چند تا؟
وقتی آدم تازه شروع میکنه، معمولا شوق داره و میخواد همهچیز رو با هم شروع کنه: صبح زبان، ظهر اکسل، شب گیتار. ولی ماه اول، یه موضوع کافیه.
چرا؟ چون ماه اول دارید دو چیز رو با هم میسازید: خود موضوع، و عادت هر روز نشستن. اگه سه تا موضوع داشته باشید، سه تا عادت باید بسازید، و توجه و انرژیتون سه تیکه میشه. نتیجه معمولا اینه که بعد از دو هفته هر سه تا نصفه میمونن.
یه استثنا هست: یه موضوع اصلی که هر روز روش کار میکنید، و یه سرگرمی سبک که فقط برای لذته و فشاری روش نیست. مثلا اصلی اکسل، و سرگرمی هر از گاهی یه آهنگ گوش دادن با دقت. ولی اگه سرگرمی هم شد یه تکلیف، برگردید به یه موضوع.
وقتی موضوع اول به جملهی «میتونم»ش رسید و عادت نشستن جا افتاد، میتونید موضوع دوم رو اضافه کنید. اون موقع خیلی راحتتر از الان پیش میره.
علاقه ساخته میشه
خیلیها فکر میکنن باید اول «عاشق» یه موضوع باشن تا شروعش کنن. ولی پژوهشها چیز دیگهای نشون میدن: علاقه بیشتر وقتها بعد از شروع ساخته میشه، نه قبلش.
دو تا پژوهشگر به اسم هیدی و رنینگر (Hidi و Renninger) گفتن علاقه چهار تا پله داره. اول یه جرقه: یه چیزی توجهتون رو میگیره، مثلا یه ویدیو یا یه حرف. دوم، اون جرقه یه مدت نگه داشته میشه، معمولا با کمک یه چیز بیرونی مثل یه کلاس یا یه دوست. سوم، علاقه کمکم مال خودتون میشه و خودتون سراغش میرید. چهارم، علاقهی ماندگار؛ اونقدر بلدش هستید که خودتون سوالهای تازه میپرسید.
نکتهی مهم اینه که هر پله با دونستن بیشتر ساخته میشه. یعنی هر چی یه موضوع رو بیشتر بدونید، بیشتر دوستش دارید. مثلا خیلیها از تاریخ بدشون میاد، تا وقتی که یه دورهی تاریخ رو خوب یاد بگیرن و یهو ببینن چقدر داستان داره.
پس اگه یه موضوع به کارتون میاد ولی هنوز عاشقش نیستید، اشکال نداره. یه کم کنجکاوی کافیه؛ بقیهش با یاد گرفتن میاد. توی درس کنجکاوی میبینیم چطوری این جرقه رو روشن نگه داریم.
سه چیز که ادامه رو آسون میکنه
دو تا روانشناس به اسم دسی و رایان (Deci و Ryan) سالها روی این سوال کار کردن که چرا آدمها یه کاری رو با میل خودشون ادامه میدن. نظریهشون رو گذاشتن نظریهی خودتعیینگری (Self-Determination Theory). حرفشون این بود که سه تا نیاز هست که وقتی برآورده بشن، آدم با میل خودش ادامه میده:
- انتخاب خودم (Autonomy). وقتی خودتون انتخاب کردید، با کسی که مجبورش کردن فرق دارید. حتی اگه یکی دیگه پیشنهادش رو داده، مهمه که شما با دلیل خودتون قبولش کنید.
- حس «میتونم» (Competence). وقتی میبینید دارید بهتر میشید. برای همینه که موضوع اول باید کوچیک باشه؛ تا زود این حس رو بده.
- یه همراه (Relatedness). وقتی کسی هست که با شما یاد میگیره یا به کارتون اهمیت میده. یه دوست، یه گروه، یا حتی کسی که هر شب بهش بگید امروز چی یاد گرفتید.
موقع انتخاب، از خودتون بپرسید: این موضوع رو خودم میخوام؟ زود حس «میتونم» میده؟ کسی هست که باهام همراه بشه؟ هر چی جوابهای «آره» بیشتر باشه، احتمال ادامه دادن بیشتره.
کوه و قدم اول
خیلی وقتها چیزی که توی ذهنمونه، یه کوهه: «انگلیسی یاد بگیرم»، «برنامهنویس بشم»، «گیتار بزنم». اینها هدفهای خوبیان، ولی موضوع اول نیستن. کوه رو نمیشه یهجا بالا رفت؛ باید پای کوه یه قدم اول پیدا کرد.
قدم اول یعنی کوچیکترین تیکهای از کوه که خودش یه نتیجهی کامل داره. مثلا:
- کوه «انگلیسی یاد بگیرم»؛ قدم اول: «سلام و معرفی خودم رو بلد باشم».
- کوه «برنامهنویس بشم»؛ قدم اول: «یه صفحهی ساده با اسم خودم بسازم».
- کوه «گیتار بزنم»؛ قدم اول: «سه تا آکورد ساده و یه آهنگ کوتاه».
- کوه «اکسل یاد بگیرم»؛ قدم اول: «جمع و میانگین یه جدول رو حساب کنم».
قدم اول باید اونقدر کوچیک باشه که دو تا چهار هفتهای بهش برسید، و اونقدر کامل که وقتی رسیدید، واقعا بتونید یه کاری باهاش بکنید. «فصل اول کتاب رو بخونم» قدم اول خوبی نیست، چون بعدش نمیدونید چی بلدید. «بتونم خودم رو معرفی کنم» خوبه، چون میشه امتحانش کرد.
هدفهای نزدیک
یه آزمایش قدیمی و معروف روی بچههایی انجام شد که توی ریاضی ضعیف بودن. به یه گروه گفتن «این چند صفحه رو توی چند جلسه تموم کنید». به گروه دیگه گفتن «توی هر جلسه، این چند صفحه رو تموم کنید»؛ یعنی هدف رو تیکهتیکه کردن و برای هر جلسه یه هدف نزدیک گذاشتن. گروه دوم بیشتر پیشرفت کردن، و حس «میتونم»شون هم بیشتر شد.
چرا؟ چون هدف نزدیک زود به آدم خبر میده داره جلو میره. هر جلسه یه برد کوچیکه. ولی هدف دور، تا آخرش خبری نمیده؛ و وسط راه آدم نمیدونه درست داره میره یا نه.
پس قدم اولتون رو هم بشکنید به هدفهای یکی دو هفتهای. مثلا برای «یه مکالمهی کوتاه انگلیسی»: هفتهی اول سلام و معرفی، هفتهی دوم عددها، هفتهی سوم خرید ساده، هفتهی چهارم یه مکالمهی کوتاه. هر هفته یه پله از نردبون. توی درس اولین برد کوچک میبینیم چرا این بردهای کوچیک اینقدر مهمن.
دو جور هدف
هدفها دو جورن، و برای شروع یه چیز تازه این فرق مهمه. یه جور، هدف نتیجهست: «بیست بگیرم»، «توی ده دقیقه تموم کنم»، «بهترین باشم». یه جور دیگه، هدف یاد گرفتنه: «سه راه برای این کار پیدا کنم»، «بفهمم چرا این فرمول کار میکنه».
پژوهشهایی که دربارهی هدف انجام شده، دو چیز نشون دادن. اول اینکه هدف مشخص و یه کم سخت، از «بهترین کارم رو میکنم» بهتر جواب میده؛ چون «بهترین کارم» هیچ مرزی نداره و نمیدونید کی رسیدید. دوم اینکه وقتی کار تازه و پیچیدهست، یعنی هنوز بلدش نیستید، هدف یاد گرفتن بهتر از هدف نتیجه جواب داده. چون وقتی هنوز راه رو بلد نیستید، فشار نتیجه فقط استرس میاره؛ ولی گشتن دنبال راه، شما رو جلو میبره.
پس برای موضوع اولتون، هدف رو اینجوری بنویسید: «یاد بگیرم چطور …»، نه «توی … بهترین بشم». وقتی بلد شدید، میتونید هدفهای نتیجه هم بذارید.
جملهی «میتونم»
حالا که موضوع و قدم اول رو دارید، یه جمله براش بنویسید. یه شکل خیلی ساده که توی سطحبندیهای زبان هم ازش استفاده میشه، جملهی «میتونم» (Can-do) هست:
«تا ... روز دیگه، میتونم ...»
مثلا: «تا سی روز دیگه، میتونم با اکسل جمع و میانگین یه جدول رو حساب کنم». یا: «تا بیست و یک روز دیگه، میتونم یه آهنگ کوتاه رو با سه آکورد بزنم». یا: «تا دو هفتهی دیگه، میتونم با گوشی برای دخترم عکس بفرستم».
این جمله سه تا خوبی داره. اول، یه تاریخ داره؛ پس میدونید کی باید بسنجید. دوم، یه کار داره، نه یه حس؛ یعنی میشه امتحانش کرد. «حس کنم اکسل بلدم» رو نمیشه سنجید؛ «جمع یه جدول رو حساب کنم» رو میشه. سوم، کوچیکه؛ پس احتمال رسیدن بهش زیاده.
یه نکتهی کوچیک: عدد روزها رو زیادی تنگ نگیرید. اگه فکر میکنید دو هفته کافیه، بنویسید سه هفته. رسیدن زودتر از موعد حس خیلی خوبی داره؛ عقب افتادن از موعد، حس بد. و حس خوب، خودش دلیل ادامه دادنه.
این جمله رو بزرگ روی صفحهی اول دفتر یادگیریتون بنویسید.
چهار نمونه
اگه هنوز نمیدونید از کجا شروع کنید، این چهار تا نمونه شاید کمک کنه. هر کدوم یه آدم متفاوته، با یه قدم اول کوچیک.
پول هم یه دلیله
خیلیها جستجو میکنن «چه چیزی یاد بگیرم که پولساز باشه». این سوال کاملا منطقیه؛ پول یه دلیل واقعی برای یاد گرفتنه. ولی چند تا نکته هست که بهتره بدونید.
اول اینکه ما اینجا نمیتونیم به شما بگیم کدوم مهارت چقدر پول درمیاره؛ این به شهر، بازار، سطح شما و خیلی چیزهای دیگه بستگی داره، و هر کسی که یه عدد قطعی قول بده، داره حدس میزنه.
دوم اینکه مهارتی که پول درمیاره، معمولا یه کوهه، نه یه قدم. برنامهنویسی، طراحی، ترجمه یا حسابداری، هر کدوم ماهها یا سالها کار میخوان. پس اگه هدفتون درآمده، باز هم قیف پنج سوال رو برای قدم اولش به کار ببرید.
سوم اینکه وقتی فقط به خاطر پول یه چیزی رو شروع میکنید، توی هفتهی دوم و سوم که هنوز پولی نیومده، ادامه دادن سخته. برای همین بهتره کنار پول، حداقل یه دلیل دیگه هم داشته باشید: کنجکاوی، به کار اومدن توی کار فعلی، یا لذت خود کار.
دامهای انتخاب
چهار تا دام هست که خیلیها موقع انتخاب توش میافتن:
- خیلی بزرگ. «همهی برنامهنویسی رو یاد بگیرم». هیچوقت حس رسیدن نمیده. راهش: پیدا کردن قدم اول.
- مبهم. «یه چیزی یاد بگیرم». نه میدونید از کجا شروع کنید، نه کی تموم شده. راهش: جملهی «میتونم».
- هدف یکی دیگه. «همه میگن باید فلان چیز رو یاد بگیری». اگه خودتون دلیلی براش ندارید، معمولا زود ول میشه. راهش: اول از خودتون بپرسید چرا، با جواب خودتون.
- هر هفته یه موضوع تازه. هر بار که یه چیزی سخت شد، رفتن سراغ یه موضوع دیگه. اینطوری همیشه توی بخش سخت اول میمونید و هیچوقت به بخش شیرینش نمیرسید. راهش: قانون دو هفته، که الان میگیم.
دو هفته، بعد دوباره نگاه
یه قانون ساده: موضوعی که انتخاب کردید رو حداقل دو هفته، هر روز، امتحان کنید؛ و تا روز چهاردهم دربارهش تصمیم نگیرید. چرا دو هفته؟ چون چند روز اول هر چیز تازهای، سخت و کنده، و قضاوت توی اون روزها معمولا اشتباهه. این رو توی درس قبل دیدیم.
روز چهاردهم، توی دفتر یادگیری به سه تا سوال جواب بدید: «چقدر به جملهی میتونمم نزدیک شدم؟»، «هنوز کنجکاوم؟» و «هر روز تونستم تمرین کنم؟». اگه جوابها خوب بود، ادامه بدید. اگه نه، اشکال نداره که عوضش کنید.
عوض کردن بعد از دو هفته امتحان، شکست نیست. شما توی این دو هفته چیزهای زیادی یاد گرفتید: اینکه چطور هر روز بشینید، چطور مرور کنید، و اینکه این موضوع برای الان شما مناسب نبود. همهی اینها با شما میمونه و موضوع بعدی رو آسونتر میکنه.
وصلش کنید به یه کار هر روزه
موضوع رو انتخاب کردید؛ حالا یه جای ثابت توی روزتون لازم داره. سادهترین راه اینه که به یه کاری وصلش کنید که همین الان هر روز انجامش میدید. مثلا: «بعد از چای صبح، ده دقیقه». یا «بعد از شام، قبل از تلویزیون».
به این روش میگن «اگه این، پس اون» (Implementation Intention). پژوهشها نشون دادن وقتی آدم از قبل مشخص میکنه کی و کجا یه کار رو انجام میده، احتمال انجامش خیلی بیشتر میشه. چون دیگه هر روز لازم نیست تصمیم بگیرید؛ چای صبح خودش یادتون میندازه.
کار قبلی باید چیزی باشه که واقعا هر روز، بیاستثنا، انجامش میدید. «بعد از ورزش» برای کسی که هفتهای دو بار ورزش میکنه، جواب نمیده. «بعد از مسواک صبح» تقریبا برای همه جواب میده.
تمرین امروز
این تمرین حدود بیست دقیقهست. آخرش موضوع اولتون رو دارید.
- توی دفتر یادگیری، از یک تا ده شماره بزنید و ده تا چیزی که دوست دارید یاد بگیرید رو بنویسید. فکر نکنید؛ هر چی به ذهنتون رسید. اگه به ده نرسیدید، اشکال نداره.
- هر کدوم رو از پنج سوال قیف رد کنید: به کارم میاد؟ کوچیکه؟ دوستش دارم؟ منبعش هست؟ هر روز میشه؟ هر کدوم یکی رو جواب «نه» داد، با یه خط روش خط بکشید.
- از بین اونایی که موندن، یکی رو انتخاب کنید که بیشتر از همه به کار هر روزتون میاد. اگه بزرگه، قدم اولش رو پیدا کنید.
- جملهی «میتونم» رو بنویسید: «تا ... روز دیگه، میتونم ...». بزرگ، روی یه صفحهی تازه.
- زیرش بنویسید به کدوم کار هر روزه وصلش میکنید: «بعد از ...، ده دقیقه».
- روز چهاردهم رو توی تقویم گوشی یا روی کاغذ علامت بزنید: روز دوباره نگاه کردن. همون روز، سه سوال درس رو جواب میدید.
فردا، قبل از درس بعدی، دو دقیقه بدون نگاه کردن بنویسید پنج سوال قیف چی بودن. بعد برید سراغ اولین برد کوچک و همون روز اولین ده دقیقهی موضوعتون رو انجام بدید.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- اولین موضوع: کوچیک، بهدردبخور، دوستداشتنی، با منبع رایگان، و چیزی که هر روز بشه تمرینش کرد.
- علاقه پلهپله ساخته میشه؛ هر چی بیشتر بدونید، بیشتر دوستش دارید. لازم نیست از اول عاشقش باشید.
- سه چیز ادامه دادن رو آسون میکنه: انتخاب خودتون باشه، حس «میتونم» بده، و یه همراه داشته باشید.
- هدف دور رو به هدفهای نزدیک یکی دو هفتهای بشکنید؛ برای کار تازه، هدف «یاد گرفتن» بهتر از هدف «نمره» جواب داده.
- دو هفته امتحانش کنید و بعد تصمیم بگیرید؛ عوض کردن بعد از امتحان شکست نیست.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.