مذاکرههای هر روز: از خانه تا کار
جواب کوتاه
مذاکره فقط مال جلسههای رسمی و قراردادهای بزرگ نیست؛ هر روز، از صبح تا شب، دهها مذاکرهی کوچیک میکنیم: سر تقسیم کار خونه، ساعت خواب بچهها، برنامهی آخر هفته، قیمت خرید، تمدید اجاره، جای پارک با همسایه، زمان تحویل یه کار، حقوق، تقسیم کار با همکار و حتی اینکه با دوستامون کجا بریم. چون اسمش رو مذاکره نمیذاریم، بی آمادگی انجامش میدیم و گاهی بیدلیل کوتاه میایم یا دلخور میشیم. خبر خوب اینه که همهشون یه الگو دارن: چی میخوام و چرا، طرف چی میخواد و چرا، و یه راه سوم که به هر دو جواب بده. همین مذاکرههای کوچیک، بهترین میدون تمرین برای مذاکرههای بزرگن.
یه روز معمولی
یه روز معمولی رو از صبح تا شب مرور کنید. کی اول دستشویی بره؟ صبحونه کی درست کنه؟ بچه کدوم لباس رو بپوشه؟ توی راه، جای پارک با همسایه. سر کار، اینکه گزارش کی تحویل بشه. ظهر، با همکارها کجا ناهار بخوریم. عصر، خرید از مغازه. شب، کی ظرف بشوره و بچه کی بخوابه.
اگه بشمرید، شاید به دهها مذاکرهی کوچیک برسید. بیشترشون چند ثانیه طول میکشن و حتی متوجهشون نمیشیم. ولی همینها، روی هم، کیفیت روز ما و رابطهمون با آدمها رو میسازن. توی درس قبل دیدیم مذاکره چیه و چه انواعی داره؛ این درس، مذاکره رو از کتاب میبره توی زندگی.
چرا نمیبینیمش
وقتی کلمهی مذاکره رو میشنویم، بیشتر یاد یه میز بزرگ، کت و شلوار و قرارداد میافتیم. برای همین، گفتوگوی سر کار خونه یا ساعت خواب بچه رو مذاکره حساب نمیکنیم؛ اسمش رو میذاریم «بحث»، «حرف» یا حتی «دعوا».
مشکل اینه که وقتی اسمش رو نمیذاریم، براش آماده هم نمیشیم. یهو وسطش هستیم، بی اینکه بدونیم چی میخوایم، چرا میخوایم، و اگه نشد چی. نتیجه یا کوتاه اومدنیه که بعدا پشیمونمون میکنه، یا پافشاریایه که رابطه رو خسته میکنه. فقط دیدن این گفتوگوها به چشم مذاکره، نصف راهه.
صبح خونه
صبحها، خونه پر از مذاکرههای چند ثانیهایه: کی اول حموم بره، کی بچهها رو برسونه، ماشین دست کی باشه. چون عجله داریم، این مذاکرهها زود تند میشن.
یه کار ساده خیلی کمک میکنه: مذاکرههای تکراری رو یه بار، سر فرصت، ببندید. مثلا یه شب آروم با هم بشینید و قرار بذارید که روزهای زوج کی بچهها رو میبره و روزهای فرد کی. اینجوری، صبحها لازم نیست هر روز از نو مذاکره کنید. این همون قاعدهایه که توی کار هم جواب میده: چیزی که تکرار میشه، یه بار توافق میخواد، نه هر بار.
کار خونه
تقسیم کار خونه، یکی از رایجترین دلیلهای دلخوری توی خونوادههاست. پژوهشها نشون دادن آدمها معمولا سهم خودشون از کار خونه رو بیشتر از واقعیت تخمین میزنن؛ چون کارهای خودشون رو یادشونه و کارهای بقیه رو کمتر میبینن.
چند قدم ساده، این مذاکره رو آرومتر میکنه:
- همهی کارها رو روی یه برگه بنویسید؛ حتی کارهای نامرئی، مثل یادآوری قبضها.
- کنار هر کار، بنویسید چقدر وقت میگیره و هر کی کدوم رو بیشتر یا کمتر دوست داره.
- بر اساس وقت تقسیم کنید، نه تعداد کار.
- یه ماه بعد، دوباره نگاه کنید.
اینجا برگه، همون معیار منصفانهست؛ یه چیز بیرونی که هر دو میبینید. و یه نکتهی دیگه: بچههای بزرگتر هم سهم دارن. یه کار کوچیک متناسب با سنشون، مثل چیدن میز، هم بار رو سبک میکنه، هم بهشون یاد میده که خونه مال همهست.
با بچهها
هر کی بچه داره میدونه: بچهها از بهترین مذاکرهکنندههای دنیان. «فقط ده دقیقهی دیگه»، «اگه غذامو بخورم بستنی میدی؟». بچهها خستگی نمیشناسن، و میدونن کی پدر و مادر خستهان.
چند ایده برای مذاکره با بچهها: اول، روشن کنید چی قابل مذاکرهست و چی نه. ساعت خواب شاید یه کم انعطاف داشته باشه، ولی کمربند ایمنی نه. دوم، به جای «آره» یا «نه»، دو انتخاب بدید: «الان مسواک میزنی یا بعد از کتاب؟». سوم، وقتی توافق کردید، پاش بمونید؛ اگه هر بار با گریه عوض بشه، بچه یاد میگیره گریه بهترین ابزار مذاکرهست. و چهارم، گاهی واقعا بهش گوش بدید؛ مذاکره با بچه، اولین کلاس مذاکرهی خود اونه.
با همسر
بین زن و شوهر، مذاکره تقریبا هر روزه: پول چطور خرج بشه، آخر هفته کجا بریم، تعطیلات خونهی کدوم خونواده. اینجا رابطه از هر چیزی مهمتره؛ چون این مذاکره سالها ادامه داره.
یه اشتباه رایج، «حساب نگه داشتن»ه: «دفعهی قبل من کوتاه اومدم، پس این دفعه نوبت توئه». این طرز فکر، مذاکره رو تقسیمی میکنه. یه راه بهتر، پیدا کردن چیزیه که برای هر کدوم مهمتره: شاید برای یکی جای سفر مهمتره و برای اون یکی زمانش. وقتی این رو بدونید، هر دو چیزی که بیشتر لازم دارید رو میگیرید. و موضوعهای بزرگ، مثل پول، یه وقت آروم و جدا میخوان؛ نه وسط خستگی آخر شب.
با پدر و مادر
مذاکره با پدر و مادر، از نوجوونی شروع میشه و تا بزرگسالی ادامه داره: ساعت برگشتن به خونه، انتخاب رشته، دیدار آخر هفته، یا وقتی پیر میشن، اینکه چطور بهشون کمک کنیم. این مذاکرهها پر از احساسن، و گاهی خیلی سخت.
دو نکته کمک میکنه. یکی، بپرسید پشت حرفشون چه نگرانیایه؛ پدری که میگه «ساعت ده خونه باش»، معمولا نگران امنیته، نه اینکه نخواد خوش بگذره. با دونستن این نگرانی، راه تازه پیدا میشه: مثلا «ساعت یازده، ولی ساعت ده یه پیام میدم». دوم، احترام رو نگه دارید، حتی وقتی موافق نیستید؛ مذاکره با پدر و مادر، یه رابطهی یهعمره.
توی بازار
خرید، آشناترین مذاکرهست. ولی همهجا یه رسم نداره. توی بعضی بازارها، چونه زدن عادیه و فروشنده حتی انتظارش رو داره. توی فروشگاههای بزرگ با قیمت ثابت، معمولا جای چونه نیست؛ چون فروشنده اختیار عوض کردن قیمت رو نداره.
قاعدهی ساده: جایی که رسم چونه هست، مودبانه بپرسید. جایی که نیست، به جای قیمت، چیزهای دیگه رو بپرسید: «تخفیف خرید چندتایی دارید؟»، «حراج بعدی کیه؟»، «ارسالش رایگان میشه؟». و یادتون باشه، توی مغازهی محله که هر هفته ازش خرید میکنید، رابطه از چند هزار تومن مهمتره. فروشندهای که شما رو میشناسه، گاهی بی چونه هم تخفیف میده.
خرید بزرگ
خریدهای بزرگ، مثل ماشین، لوازم خونه یا یه دورهی آموزشی، جای مذاکرهی جدیتری دارن. اینجا آماده شدن ارزش داره: قیمت چند جای دیگه رو بدونید، چون این جایگزین شماست. و فقط به قیمت فکر نکنید؛ شرطهای دیگه هم موضوع مذاکرهان.
- شرط پرداخت: نقد، قسطی، یا پیشپرداخت کمتر.
- زمان تحویل و هزینهی ارسال و نصب.
- گارانتی بیشتر یا خدمات پس از فروش.
- یه وسیلهی کوچیک اضافه، مثل کابل یا کیف.
گاهی فروشنده توی قیمت انعطاف نداره، ولی توی این شرطها داره. این همون مذاکرهی یکپارچهست، توی یه مغازه.
تماس با شرکت
خیلیها فکر نمیکنن تماس با پشتیبانی یه شرکت، مثل اینترنت، بیمه یا یه فروشگاه اینترنتی، مذاکرهست. ولی هست. وقتی یه سرویس گرون شده یا یه خرید مشکل داشته، میتونید بپرسید چه راههایی هست.
سه نکته: مودب و آروم بمونید؛ کسی که پشت خطه، تقصیر نداره و آدمیه که میتونه کمکتون کنه. سوال باز بپرسید: «برای کسی توی موقعیت من، چه راهی دارید؟». و اگه نشد، محترمانه بپرسید کی اختیار بیشتری داره. بیشتر شرکتها برای نگه داشتن مشتری، پیشنهادهایی دارن که فقط به کسی که میپرسه داده میشه.
اجاره
برای خیلیها، تمدید اجاره بزرگترین مذاکرهی ساله. اینجا هم چند موضوع روی میزه، نه فقط عدد: مدت قرارداد، زمان پرداخت، تعمیرها، و حتی شرطهایی مثل نگه داشتن حیوون خونگی.
صاحبخونهها معمولا یه چیز رو خیلی دوست دارن: مستاجری که مطمئنه، بهموقع پرداخت میکنه و خونه رو تمیز نگه میداره؛ چون پیدا کردن مستاجر تازه، وقت و هزینه داره. همین، برگ برندهی شماست. یه پیشنهاد مثل «قرارداد دوساله، با افزایش کمتر» گاهی برای هر دو بهتره. پیش از مذاکره، قیمت خونههای مشابه محله رو بدونید؛ این، معیار منصفانهی هر دو طرفه.
همسایهها
همسایهها، یه نوع خاص مذاکره دارن: تکراری و طولانی، و معمولا بی هیچ قرارداد نوشتهای. جای پارک، سروصدای دیروقت، شارژ ساختمون، یا تعمیر یه لولهی مشترک.
قاعدهی طلایی همسایهها: زود و آروم بگید. صبر کردن تا وقتی که عصبانی بشید، یه گفتوگوی ساده رو به دعوا تبدیل میکنه. یه جملهی ساده مثل «سلام، خواستم یه چیزی رو باهاتون در میون بذارم؛ شبها صدای موسیقی تا اتاق بچه میاد. راهی هست ساعت یازده به بعد یه کم آرومتر بشه؟» معمولا خیلی بهتر از یه یادداشت روی در جواب میده. و برای موضوعهای همهی ساختمون، جلسه با همه، از حرف پشت سر بهتره.
زمان تحویل
سر کار، یکی از رایجترین مذاکرهها دربارهی زمانه: یه کار تازه میاد و مدیر میخواد تا فردا آماده بشه. خیلیها یا بی حرف قبول میکنن و شب تا صبح کار میکنن، یا با عصبانیت میگن نمیشه.
یه راه بهتر، مذاکره سر اولویته: «میتونم تا فردا تحویلش بدم، ولی اون گزارش هفتگی عقب میافته. کدوم مهمتره؟». این جمله، مسئله رو یه طرف میز میذاره و شما و مدیر رو اون طرف. معمولا مدیر یا وقت بیشتری میده، یا یکی از کارها رو کنار میذاره، یا کمک میفرسته. هر سه، از سکوت یا دعوا بهترن.
حقوق
مذاکرهی حقوق، شاید پراسترسترین مذاکرهی کاری باشه، و برای همین خیلیها هیچوقت انجامش نمیدن. ولی همونطور که توی درس اول دیدیم، یه مذاکرهی مودبانه، معمولا ریسک خیلی کمتری از اونی داره که فکر میکنیم.
سه چیز پیش از مذاکرهی حقوق لازمه: حقوق کارهای مشابه توی بازار، فهرست کارهایی که توی این مدت انجام دادید و اثرشون، و یه فکر دربارهی چیزهای دیگهای که برای شما ارزش دارن، مثل دورکاری، آموزش یا روز مرخصی بیشتر. زمانش هم مهمه: بعد از یه کار موفق، یا موقع ارزیابی سالانه، بهتر از وسط یه بحران. این مسیر، یه ایستگاه کامل برای مذاکرهی کاری داره.
همکارها
با همکارها، مذاکره بیشتر دربارهی تقسیم کار و منابعه: کی کدوم بخش پروژه رو انجام بده، اتاق جلسه دست کی باشه، مرخصیهای تابستون چطور تقسیم بشه. اینجا هیچکس رئیس اون یکی نیست، پس فقط مذاکره میمونه.
یه ابزار خوب با همکارها، معاملهی بین موضوعهاست: «من این هفته گزارش رو مینویسم، تو هفتهی بعد جلسه با مشتری رو میگیری؟». و یه قاعدهی مهم: قولهاتون رو نگه دارید. توی یه تیم، اعتبار شما، یعنی اینکه همکارها چقدر به قولتون اعتماد دارن، مهمترین سرمایهی مذاکرههای بعدیه.
مشتریها
اگه آزادکار هستید یا یه کسبوکار کوچیک دارید، هر سفارش یه مذاکرهست: قیمت، حجم کار، زمان تحویل، و تعداد دفعههای اصلاح. خیلی از آزادکارها فقط سر قیمت مذاکره میکنن و بقیه رو مبهم میذارن؛ بعد، پروژه بیپایان میشه.
یه راه ساده، روشن کردن محدوده پیش از قیمته: «این قیمت شامل سه نسخه و دو بار اصلاحه؛ هر اصلاح بیشتر، فلانقدر». وقتی مشتری تخفیف میخواد، به جای کم کردن قیمت، میشه محدوده رو کم کرد: «با این بودجه، میتونم دو نسخه تحویل بدم». این، هم کار شما رو منصفانه نگه میداره، هم مشتری حس نمیکنه نه شنیده.
دوستا
«کجا بریم؟»، «فرقی نمیکنه، تو بگو». این گفتوگوی آشنا، یه مذاکرهی چندطرفهست که گاهی نیم ساعت طول میکشه. هر کی تعارف میکنه، ولی ته دلش یه چیزی رو ترجیح میده.
یه ترفند ساده: به جای «کجا بریم؟»، دو یا سه پیشنهاد مشخص بدید. «پیتزا یا کباب؟» خیلی زودتر از «چی بخوریم؟» جواب میگیره. و برای برنامههای بزرگتر، مثل یه سفر گروهی، پیش از شروع روشن کنید هر کی چقدر بودجه داره و چی براش مهمه. خیلی از دلخوریهای سفر، از همین چیزهای نگفته میاد.
مدرسه و دانشگاه
دانشآموزها و دانشجوها هم کلی مذاکره دارن: تقسیم کار پروژهی گروهی، تمدید مهلت تحویل یه تکلیف، یا انتخاب موضوع یه تحقیق. این مذاکرهها، تمرین خوبی برای آیندهان.
توی پروژهی گروهی، همون اول کار، روشن کنید هر کی چی کار میکنه و تا کی. یه برگهی مشترک، از ده بار یادآوری بهتره. و برای درخواست از معلم یا استاد، دلیل روشن و پیشنهاد مشخص بیارید: «به خاطر دو امتحان پشت سر هم، میشه تحقیق رو دو روز دیرتر تحویل بدم؟». درخواست مشخص و مودبانه، خیلی بیشتر از یه گلهی کلی جواب میگیره.
خرید و فروش اینترنتی
امروز خیلی از خرید و فروشها توی سایتهای آگهی و پیامرسانها انجام میشه؛ مثل فروختن یه وسیلهی دست دوم. این مذاکرهها بیشتر نوشتاریان، و همونطور که توی درس قبل دیدیم، نوشته لحن رو گم میکنه.
چند نکته: پیام اول رو گرم و کامل بنویسید، نه فقط «آخرش چند؟». اگه فروشندهاید، از پیش بدونید پایینترین قیمتتون چنده، تا زیر فشار یه پیام تند، چیزی رو قبول نکنید که بعدا پشیمونتون کنه. و برای جزئیات مهم، یه تماس کوتاه بگیرید. توافق نهایی، یعنی قیمت، زمان و جای تحویل، رو هم توی همون پیامرسان بنویسید، تا هر دو یه چیز یادتون بمونه.
وقتی خستهایم
مذاکرههای روزمره یه دشمن پنهون دارن: خستگی و گرسنگی. بحث سر ظرفها ساعت یازده شب، با بحث سر همون ظرفها ساعت ده صبح جمعه، خیلی فرق داره. وقتی خستهایم، زودتر عصبانی میشیم، کمتر گوش میدیم و راههای تازه رو نمیبینیم.
یه قاعدهی ساده: موضوعهای مهم رو برای وقتی بذارید که هر دو سرحالید. اگه یه بحث وسط خستگی شروع شد، اشکالی نداره بگید: «این برام مهمه؛ میشه فردا صبح سر صبحونه دربارهش حرف بزنیم؟». این جمله فرار نیست؛ داره به مذاکره فرصت بهتری میده.
با خودمون
یه نوع مذاکره هست که کمتر بهش فکر میکنیم: مذاکره با خودمون. ساعت یازده شب، یه بخش از ذهن میگه «بخواب»، یه بخش دیگه میگه «فقط یه ویدیوی دیگه». یا صبح، بین ورزش و چند دقیقه خواب بیشتر.
جالبه که همون ابزارهای مذاکره، اینجا هم کار میکنن. بپرسید هر بخش واقعا چی میخواد: شاید بخشی که گوشی میخواد، فقط استراحت و سرگرمی میخواد؛ پس یه راه سوم، مثل خوندن چند صفحه کتاب توی تخت، میتونه به هر دو جواب بده. و قولها رو روشن کنید، مثل یه توافق: «گوشی ساعت یازده بیرون اتاق».
یه الگو، همهجا
اگه همهی این مثالها رو کنار هم بذارید، یه الگوی مشترک پیدا میشه. توی هر کدوم، این چهار سوال کار رو جلو میبره:
- من چی میخوام، و چرا؟
- طرف مقابل چی میخواد، و چرا؟
- یه راه سوم هست که به هر دو «چرا» جواب بده؟
- اگه به توافق نرسیدیم، چی کار میکنم؟
پژوهشها نشون دادن آدمها یه اصل رو وقتی بهتر یاد میگیرن که توی چند موقعیت متفاوت ببیننش، نه فقط یکی. برای همین این درس اینقدر مثال داره: تا الگو توی ذهنتون بشینه و توی هر موقعیت تازه، خودش بیاد.
جملههای شروع
سختترین قسمت خیلی از مذاکرههای روزمره، جملهی اوله. چند جملهی ساده که شروع رو راحت میکنن:
- «یه پیشنهاد دارم، میشه بشنوید؟»
- «برای اینکه هر دومون راضی باشیم، چه راهی هست؟»
- «این برای شما چرا مهمه؟»
- «اگه اینجوری باشه، شما چی لازم دارید؟»
- «میتونم یه کم فکر کنم و فردا بهتون بگم؟»
جملهی آخر، شاید از همه مهمتر باشه. لازم نیست هر مذاکره همون لحظه تموم بشه. وقت گرفتن برای فکر کردن، حق شماست؛ و جلوی خیلی از «آره»های عجولانه رو میگیره.
کی ول کنیم
دیدن مذاکره همهجا، یه خطر هم داره: اینکه سر همهچیز مذاکره کنیم و آدم خستهکنندهای بشیم. همهی مذاکرهها ارزش وقت و انرژی رو ندارن.
یه سوال ساده کمک میکنه: «یه هفتهی دیگه، این برام مهمه؟». اگه جواب نه باشه، شاید بهتره با لبخند کوتاه بیاید. کوتاه اومدن آگاهانه، ضعف نیست؛ انتخابیه که انرژی شما رو برای مذاکرههای مهم نگه میداره. و گاهی، یه کوتاه اومدن کوچیک امروز، رابطه رو برای یه مذاکرهی بزرگتر فردا گرمتر میکنه. فرقش با کوتاه اومدن از ترس اینه که خودتون انتخابش کردید.
میدون تمرین
مذاکرههای کوچیک، یه هدیهی بزرگ دارن: کمخطرن. اگه سر انتخاب رستوران یا تخفیف یه خرید کوچیک، یه سوال تازه رو امتحان کنید و جواب نده، چیزی از دست نمیدید. ولی اگه جواب بده، یه مهارت یاد گرفتید که توی مذاکرهی حقوق یا اجاره به کارتون میاد.
مثل یاد گرفتن رانندگی که اول توی یه کوچهی خلوت تمرین میکنیم، نه توی بزرگراه. هر هفته یه مهارت کوچیک رو انتخاب کنید، مثلا پرسیدن «چرا برات مهمه؟»، و توی مذاکرههای روزمره امتحانش کنید. چند هفته بعد، اون مهارت توی مذاکرههای بزرگ خودش میاد، بی اینکه حتی بهش فکر کنید.
چند باور رایج
- «مذاکره فقط مال کار و تجارته.» بیشتر مذاکرههای ما توی خونه و با آدمهای نزدیکه.
- «مذاکره با خونواده زشته.» مذاکره با احترام، یعنی گوش دادن به همدیگه؛ کجاش زشته؟
- «چونه زدن همهجا درسته.» هر جا رسم خودش رو داره؛ جایی که قیمت ثابته، چیزهای دیگه رو بپرسید.
- «کوتاه اومدن یعنی باختن.» کوتاه اومدن آگاهانه، یه انتخابه.
- «با بچهها نباید مذاکره کرد.» مرزها بمونن، ولی گوش دادن و انتخاب دادن، به بچه مذاکره یاد میده.
یه مثال
مریم و همسرش، هر شب سر ظرف شستن بحث داشتن. هر کدوم فکر میکرد بیشتر از اون یکی کار میکنه. یه شب، به جای بحث، همهی کارهای خونه رو روی یه برگه نوشتن، با وقتی که هر کدوم میگیره.
معلوم شد مریم از ظرف شستن بدش میاد ولی آشپزی رو دوست داره، و همسرش برعکس؛ و یه عالمه کار نامرئی، مثل خرید و قبضها، فقط با یه نفر بود. تقسیم تازه، بر اساس وقت و علاقه بود: آشپزی با مریم، ظرف با همسرش، و قبضها نوبتی. قرار گذاشتن یه ماه بعد دوباره نگاه کنن. بحث شبانه تموم شد؛ نه چون یکی برد، بلکه چون هر دو چیزی که براشون مهمتر بود رو گرفتن.
تمرین امروز
امروز مذاکرههای یه روزتون رو بشمرید.
- یه برگه یا یادداشت گوشی بردارید.
- تا شب، هر بار که با کسی سر چیزی به توافق رسیدید، یه خط بنویسید: با کی، سر چی.
- کنار هر کدوم بنویسید: خوب شد، بد شد، یا کوتاه اومدم.
- یکی از اونایی که خوب نشد رو انتخاب کنید و با چهار سوال الگو، فکر کنید دفعهی بعد چی میگید.
- فردا، یکی از جملههای شروع رو توی یه مذاکرهی کوچیک امتحان کنید.
درس بعدی، سبکهای مختلف مذاکره رو میبینه؛ اینکه هر کدوم از ما بیشتر به کدوم سبک میریم: سبکهای مذاکره.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- هر روز دهها مذاکرهی کوچیک میکنیم؛ فقط اسمش رو مذاکره نمیذاریم.
- خونه، بازار، اجاره، همسایه، کار، دوستا و حتی خودمون، همه میز مذاکرهان.
- همه یه الگو دارن: خواسته و دلیل من، خواسته و دلیل طرف، و یه راه سوم.
- چند جملهی ساده شروع رو راحت میکنه: «یه پیشنهاد دارم»، «چه راهی هست؟».
- مذاکرههای کوچیک، کمخطرترین میدون تمرین برای مذاکرههای بزرگن.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.