سبکهای مذاکره
جواب کوتاه
سبکهای مذاکره، پنج راه رایجیه که آدمها با اختلاف روبهرو میشن. این پنج از دو سوال میان: چقدر به نتیجهی خودم اهمیت میدم، و چقدر به نتیجهی طرف مقابل. رقابتی (Competing): خودم زیاد، طرف کم؛ همکارانه (Collaborating): هر دو زیاد؛ سازش (Compromising): هر دو متوسط، هر کدوم یه کم کوتاه میایم؛ دوری کردن (Avoiding): هیچکدوم، فعلا واردش نمیشم؛ و کوتاه اومدن (Accommodating): طرف زیاد، خودم کم. هیچ سبکی همیشه بهترین نیست؛ هر کدوم جای خودش رو داره. مهم اینه که سبک پیشفرض خودتون رو بشناسید، بدونید هر سبک کی به کار میاد و چه هزینهای داره، و بتونید بسته به موقعیت، سبکتون رو عوض کنید.
یه نقشه با دو محور
چند نفر رو تصور کنید که سر یه موضوع اختلاف دارن. یکی صداش رو بالا میبره و تا آخر پافشاری میکنه. یکی میگه «باشه، هر چی تو بگی». یکی موضوع رو عوض میکنه. یکی میگه «بیا وسطش رو بگیریم». و یکی میپرسه «بیا ببینیم چی برای هر دومون مهمه».
این پنج نفر، پنج سبک مذاکره رو نشون میدن. توی درس قبل دیدیم مذاکره همهجای زندگی هست؛ این درس میپرسه هر کدوم از ما چطور مذاکره میکنیم، و چطور میشه سبک درست رو برای هر موقعیت انتخاب کرد. همهی این پنج سبک، روی یه نقشهی ساده با دو محور جا میگیرن.
دو اهمیت
پژوهشگرها از دههی ۱۹۶۰ دیدن که رفتار آدمها توی اختلاف، از دو سوال میاد. سوال اول: چقدر به نتیجهی خودم اهمیت میدم؟ یعنی چقدر پافشاری میکنم تا به خواستهم برسم. سوال دوم: چقدر به نتیجهی طرف مقابل اهمیت میدم؟ یعنی چقدر همکاری میکنم تا اون هم به خواستهش برسه.
این دو سوال، از هم جدان. میشه به هر دو زیاد اهمیت داد، به هر دو کم، یا به یکی زیاد و به اون یکی کم. خیلیها فکر میکنن مذاکره یه خط مستقیمه، از «نرم» تا «سخت». ولی این نقشه نشون میده دو بعد داریم، نه یکی؛ و همین، راه همکاری رو باز میکنه: میشه هم محکم بود، هم به طرف اهمیت داد.
پنج سبک
از این دو سوال، پنج سبک بیرون میاد. معروفترین شکلش، مدل توماس و کیلمن (Thomas–Kilmann) از دههی ۱۹۷۰ئه:
- رقابتی (Competing): به خودم زیاد، به طرف کم.
- همکارانه (Collaborating): به هر دو زیاد.
- سازش (Compromising): به هر دو متوسط.
- دوری کردن (Avoiding): به هیچکدوم، فعلا.
- کوتاه اومدن (Accommodating): به طرف زیاد، به خودم کم.
حالا هر کدوم رو جدا میبینیم: چیه، کی به کار میاد، و چه هزینهای داره.
رقابتی
سبک رقابتی، یعنی تمرکز روی بردن. آدم رقابتی پیشنهاد اول بلندی میده، کم امتیاز میده و تا آخر پافشاری میکنه. این سبک بد نیست؛ فقط جای خودش رو داره.
کی به کار میاد: وقتی یه مذاکرهی تقسیمی و یهباره دارید، مثل خرید یه ماشین دست دوم از یه غریبه. وقتی یه تصمیم فوری لازمه، مثل یه موقعیت خطرناک. یا وقتی پای اصلهای اخلاقی یا امنیت وسطه و نباید کوتاه اومد.
هزینهش: رابطه. اگه همیشه رقابتی باشید، آدمها کمکم ازتون دوری میکنن یا اطلاعات رو ازتون پنهون میکنن. و توی مذاکرههای یکپارچه، رقابت جلوی پیدا کردن راههای بهتر رو میگیره.
همکارانه
سبک همکارانه، یعنی تلاش برای راهی که به همهی خواستههای مهم هر دو طرف جواب بده. آدم همکار سوال زیاد میپرسه، منافع رو کنار هم میذاره و دنبال راه سوم میگرده. این همون چیزیه که بهش برد برد هم میگن.
کی به کار میاد: وقتی موضوع برای هر دو مهمه و رابطه هم مهمه؛ مثل قرارداد یه همکاری طولانی، یا یه تصمیم بزرگ خونوادگی. وقتی چند موضوع روی میزه و میشه بینشون معامله کرد.
هزینهش: وقت و انرژی. همکاری واقعی، گفتوگوی طولانیتر میخواد. برای انتخاب یه رستوران، شاید ارزشش رو نداشته باشه. و اگه طرف مقابل فقط رقابتی باشه، باید مراقب باشید اطلاعاتتون رو یهطرفه ندید.
سازش
سازش، یعنی «بیا وسطش رو بگیریم». هر کدوم یه کم از خواستهمون کوتاه میایم تا به یه نقطهی میانی برسیم. خیلیها فکر میکنن سازش همون همکاریه؛ ولی فرق دارن. توی همکاری، کیک رو بزرگ میکنیم؛ توی سازش، فقط نصفش میکنیم.
کی به کار میاد: وقتی وقت کمه و یه راه منصفانهی سریع لازمه. وقتی دو طرف قدرت تقریبا برابر دارن. یا وقتی همکاری امتحان شده و جواب نداده.
هزینهش: گاهی هیچکدوم به چیزی که واقعا لازم داشتن نمیرسن. مثل داستان پرتقال که توی درس اول دیدیم: نصف کردن، ساده بود، ولی هر دو کمتر از اونی گرفتن که میتونستن.
دوری کردن
دوری کردن، یعنی فعلا وارد مذاکره نشدن: عوض کردن موضوع، عقب انداختن، یا کلا نادیده گرفتن. این سبک بیشتر از همه بدنام شده، ولی اونم جای خودش رو داره.
کی به کار میاد: وقتی موضوع واقعا کماهمیته. وقتی هر دو طرف عصبانیان و یه کم فاصله لازمه. یا وقتی اطلاعات کافی ندارید و بهتره اول تحقیق کنید. «بذار فردا دربارهش حرف بزنیم» گاهی عاقلانهترین جملهست.
هزینهش: موضوعهای مهم حل نشده میمونن و بزرگتر میشن. خیلی از دلخوریهای طولانی خونوادگی و کاری، از دوری کردنهای پشت سر هم میاد؛ مثل یه لولهی چکهکن که هر روز میگیم فردا درستش میکنیم.
کوتاه اومدن
کوتاه اومدن، یعنی گذاشتن خواستهی طرف مقابل جلوتر از خواستهی خودمون. «باشه، هر جور تو راحتی». این سبک، توی فرهنگهایی که به ادب و تعارف اهمیت میدن، خیلی رایجه.
کی به کار میاد: وقتی موضوع برای طرف خیلی مهمتر از شماست. وقتی اشتباه کردید و میخواید جبران کنید. یا وقتی میخواید رابطه رو گرم کنید و یه امتیاز کوچیک امروز، فردا جواب میده.
هزینهش: اگه همیشگی بشه، خواستههای شما هیچوقت شنیده نمیشن و کمکم دلخوری پنهون جمع میشه. و بعضیها، اگه ببینن همیشه کوتاه میاید، بیشتر میخوان. کوتاه اومدن، وقتی ارزش داره که خودتون انتخابش کنید.
بهترین سبک نداریم
خیلیها بعد از دیدن این پنج سبک، فکر میکنن همکارانه بهترینه و بقیه بد. ولی سازندههای همین مدل هم گفتن هر پنج سبک، توی موقعیت خودشون مفیدن. همکاری برای انتخاب رنگ دستمال کاغذی، وقت تلف کردنه؛ و کوتاه اومدن سر امنیت یه بچه، اشتباهه.
یه مثال آشنا: جعبهابزار. چکش ابزار خوبیه، ولی اگه فقط چکش داشته باشید، همهچیز به چشمتون میخ میاد. آدمی که فقط یه سبک بلده، توی خیلی از موقعیتها ابزار اشتباه رو به کار میبره. هدف این درس، اینه که هر پنج ابزار توی جعبهتون باشه.
کدوم، کی
یه راهنمای ساده برای انتخاب:
- موضوع مهم، رابطه مهم، وقت هست: همکارانه.
- موضوع مهم، رابطه کموزن، یهباره: رقابتی، با احترام.
- موضوع متوسط، وقت کم، قدرت برابر: سازش.
- موضوع کماهمیت، یا وقت آروم شدن لازمه: دوری کردن، موقت.
- موضوع برای طرف مهمتره، یا رابطه خیلی مهمه: کوتاه اومدن.
این فهرست، قانون سفت و سخت نیست؛ یه نقطهی شروعه برای فکر کردن پیش از مذاکره.
رابطه و نتیجه
یه راه دیگه برای انتخاب سبک، دو سوال سادهست که چند پژوهشگر مدیریت پیشنهاد دادن: این نتیجه چقدر برام مهمه؟ و رابطه با این آدم چقدر برام مهمه؟
- هر دو مهم: همکاری.
- فقط رابطه مهم: کوتاه اومدن.
- فقط نتیجه مهم: رقابت، با احترام.
- هیچکدوم مهم نیست: شاید اصلا مذاکره لازم نیست.
این دو سوال، توی پنج ثانیه جواب داده میشن، و جلوی خیلی از انتخابهای اشتباه رو میگیرن.
سبک پیشفرض شما
بیشتر آدمها، بی اینکه بدونن، یه یا دو سبک رو بیشتر از بقیه به کار میبرن. این سبک پیشفرض، از تربیت، تجربه و شخصیت میاد. برای پیدا کردنش، به چند سوال صادقانه جواب بدید:
- آخرین بار که با کسی اختلاف داشتم، اول چی کار کردم؟
- بیشتر پشیمون میشم که زیادی کوتاه اومدم، یا زیادی پافشاری کردم؟
- آدمها دربارهی من بیشتر میگن «سرسخته» یا «زیادی مهربونه»؟
- موضوعهای سخت رو زود مطرح میکنم، یا عقب میندازم؟
- وقتی یکی پیشنهاد «وسطش» رو میده، زود قبول میکنم؟
هیچ جوابی بد نیست. فقط دونستن سبک پیشفرض، به شما میگه کجا باید آگاهانه یه سبک دیگه رو انتخاب کنید.
زیر فشار
یه نکتهی مهم دربارهی سبک پیشفرض: زیر فشار، بهش برمیگردیم. کسی که توی شرایط آروم همکارانهست، وقتی خسته، عصبانی یا عجلهایه، ممکنه یهو رقابتی بشه یا کلا دوری کنه. آدمها توی شرایط سخت، کمتر فکر میکنن و بیشتر از روی عادت رفتار میکنن.
برای همین، مذاکرههای مهم رو تا جایی که میشه، توی شرایط آروم انجام بدید. و اگه وسط یه مذاکره حس کردید دارید از کوره در میرید یا میخواید فرار کنید، یه مکث کوتاه بگیرید. یه لیوان آب، یه نفس عمیق، یا «یه دقیقه بهم فرصت بدید» کافیه تا دوباره خودتون سبک رو انتخاب کنید، نه عادت.
سبک طرف رو از کجا بفهمیم
چند نشونهی ساده، از همون دقیقههای اول، سبک طرف مقابل رو نشون میدن:
- رقابتی: پیشنهاد اول خیلی بلند، عجله، و جملههایی مثل «آخرین قیمته».
- همکارانه: سوال دربارهی خواستههای شما، و پیشنهادهایی با چند گزینه.
- سازش: زود میگه «بیا وسطش رو بگیریم».
- دوریکننده: جوابهای کوتاه، عوض کردن موضوع، و «بعدا».
- کوتاهآینده: «هر جور شما راحتید»، حتی وقتی معلومه راحت نیست.
این نشونهها حدسن، نه حکم. با یه سوال یا دو، معمولا روشنتر میشن.
خونه و کار، دو سبک
خیلیها توی خونه و سر کار، دو سبک متفاوت دارن. کسی که سر کار محکم و رقابتیه، شاید توی خونه همیشه کوتاه بیاد؛ و برعکس، کسی که با همکارها خیلی مهربونه، شاید توی خونه زود از کوره در بره. چون توی هر جا، نقش و انتظارها فرق دارن.
این خودش بد نیست؛ ولی ارزش داره ببینید کدوم سبک توی کدوم جا واقعا به کارتون میاد، و کدوم فقط از روی عادته. گاهی یه مهارتی که سر کار خوب بلدید، مثل نوشتن یه فهرست از موضوعها پیش از جلسه، توی خونه هم معجزه میکنه.
یاد گرفتن از بقیه
یه راه خوب برای یاد گرفتن سبکی که کمتر بلدید، نگاه کردن به کسیه که اون سبک رو خوب بلده. اگه همیشه کوتاه میاید، به همکار یا دوستی نگاه کنید که با احترام «نه» میگه. چه جملههایی به کار میبره؟ لحنش چطوره؟ کی مکث میکنه؟
حتی میتونید ازش بپرسید: «وقتی اون پیشنهاد رو رد کردی، چی تو ذهنت بود؟». بیشتر آدمها از اینکه کسی ازشون یاد بگیره، خوشحال میشن. و چیزی که یاد میگیرید، معمولا خیلی سادهتر از اونیه که فکر میکردید: یه جمله، یه مکث، یا یه سوال.
روبهروی رقابتی
وقتی طرف مقابل خیلی رقابتیه، دو واکنش رایج داریم: یا کوتاه میایم تا تموم بشه، یا ما هم رقابتی میشیم و یه دعوا شروع میشه. هیچکدوم معمولا بهترین نیست.
یه راه سوم: محکم ولی آروم بمونید. به جای جواب دادن به فشار با فشار، سوال بپرسید: «این عدد بر چه اساسیه؟». بحث رو به معیار منصفانه ببرید. جایگزین خودتون رو بدونید، تا مجبور نباشید هر چیزی رو قبول کنید. و گاهی، یه جملهی ساده کمک میکنه: «به نظرم هر دومون میخوایم این کار سر بگیره؛ بیاید ببینیم چطور». خیلی از رقابتیها، وقتی ببینن طرف نه میترسه و نه حمله میکنه، آرومتر میشن.
روبهروی دوریکننده
گاهی طرف مقابل کلا از مذاکره فرار میکنه: جواب پیام نمیده، موضوع رو عوض میکنه، یا میگه «حالا بعدا». این برای کسی که میخواد موضوع حل بشه، خیلی خستهکنندهست.
دوریکنندهها معمولا از چیزی میترسن: دعوا، شنیدن نه، یا نداشتن جواب. چند کار کمک میکنه. فضا رو امن کنید: «نمیخوام دعوا کنیم، فقط میخوام بفهمم». زمان مشخص پیشنهاد بدید: «پنجشنبه عصر نیم ساعت وقت داری؟». موضوع رو کوچیک کنید: به جای «باید دربارهی پول حرف بزنیم»، «بیا فقط قبضهای این ماه رو ببینیم». و اگه لازمه، بنویسید؛ بعضیها توی نوشتن راحتترن.
روبهروی کوتاهآینده
وقتی طرف مقابل همیشه زود کوتاه میاد، شاید فکر کنید کار راحته. ولی یه خطر هست: توافقی که اون از ته دل قبولش نداره، دوام نمیاره. یه همکار که همیشه «باشه» میگه، شاید یه روز یهو خسته بشه و بره.
اگه طرف مقابلتون زود کوتاه میاد، ازش سوءاستفاده نکنید. بپرسید: «مطمئنی این برات خوبه؟ تو چی دوست داری؟». وقت بدید که خواستهش رو بگه. این، هم اخلاقیه، هم عملی: توافقی که هر دو واقعا قبولش دارن، بهتر اجرا میشه و رابطه رو قویتر نگه میداره.
سبکها همدیگه رو میسازن
یه نکتهی جالب: سبک ما، روی سبک طرف مقابل اثر میذاره. پژوهشها نشون دادن آدمها توی مذاکره، رفتار همدیگه رو تکرار میکنن: رقابت، رقابت میآره؛ و همکاری، معمولا همکاری. به این، چرخهی تقابل میگن.
این یعنی شما فقط بازیگر نیستید؛ کارگردان هم هستید. اگه میخواید یه مذاکره همکارانه باشه، شاید لازمه اول خودتون همکاری رو شروع کنید: یه سوال واقعی دربارهی منافع طرف، یا یه اطلاعات کوچیک که نشون بده آمادهی همکاری هستید. البته با چشم باز: اگه طرف فقط گرفت و چیزی نداد، دفعهی بعد محتاطتر باشید.
نرم، سخت، اصولی
یه تقسیمبندی معروف دیگه، سه شیوه رو کنار هم میذاره:
- نرم: هدف توافقه، طرف دوسته، زود امتیاز میدیم تا رابطه خراب نشه.
- سخت: هدف برده، طرف حریفه، امتیاز میخوایم و نمیدیم.
- اصولی: هدف یه نتیجهی خوب و منصفانهست؛ با آدم نرم، با مسئله محکم.
شیوهی اصولی، همونیه که توی درس اول با چهار کلیدش دیدیم. این شیوه، بیشتر به سبک همکارانه نزدیکه؛ ولی یه فرق مهم داره: به جای اینکه بپرسه «چقدر نرم یا سخت باشم؟»، میپرسه «چی منصفانهست و منافع واقعی چیه؟».
انعطاف
پژوهشها دربارهی مذاکرهکنندههای موفق یه چیز مشترک دیدن: انعطاف. اونا یه سبک ثابت ندارن؛ بسته به موقعیت، طرف مقابل و موضوع، سبکشون رو عوض میکنن. مثل یه راننده که توی شهر آروم و توی جادهی باز تندتر میره.
انعطاف، یادگرفتنیه. اولین قدمش، همون شناختن سبک پیشفرضه. قدم دوم، تمرین سبکهاییه که کمتر به کار میبرید، توی موقعیتهای کمخطر. اگه همیشه کوتاه میاید، یه بار توی یه خرید کوچیک محکم بمونید. اگه همیشه رقابتیاید، یه بار توی یه تصمیم خونوادگی فقط سوال بپرسید. سبکی که امروز سخت به نظر میاد، با چند بار تمرین، طبیعی میشه.
چند سبک توی یه مذاکره
یه مذاکره، لازم نیست از اول تا آخر یه سبک داشته باشه. خیلی وقتها، یه مذاکرهی خوب چند سبک رو پشت سر هم داره. مثلا توی یه قرارداد کاری: روی زمان تحویل همکاری میکنید تا راهی پیدا بشه که به هر دو جواب بده؛ روی یه موضوع کماهمیت، مثل رنگ بستهبندی، کوتاه میاید؛ و روی قیمت، که برای هر دو مهمه ولی معاملهی بیشتری نمیشه کرد، آخرش سازش میکنید.
این، همون معامله بین موضوعهاست که توی درس قبل دیدیم: جایی که برای شما کماهمیته، کوتاه بیاید؛ جایی که برای شما مهمه، محکم بمونید. سبک، برای هر موضوع جدا انتخاب میشه، نه برای کل مذاکره.
سبکها توی یه تیم
وقتی چند نفر با هم برای یه مذاکره میرن، مثل دو شریک که با یه تامینکننده حرف میزنن، یا زن و شوهری که با صاحبخونه، تفاوت سبکها میتونه نقطهی قوت باشه. یکی که همکارانهست، سوالها رو میپرسه و رابطه رو گرم نگه میداره؛ اون یکی که محکمتره، روی عددها و شرطها میمونه.
شرطش اینه که پیش از مذاکره، با هم هماهنگ کنید: کی چی میگه، حد پایین کجاست، و اگه یکی خواست امتیاز بده، اول با اون یکی مشورت کنه. بدون این هماهنگی، تفاوت سبکها جلوی طرف مقابل تبدیل به اختلاف میشه، و طرف مقابل از همین اختلاف استفاده میکنه.
فرهنگ و سبک
فرهنگ هم روی سبک اثر داره. توی بعضی جاها، رودررو گفتن «نه» بیادبیه، و مردم بیشتر با دوری کردن یا کوتاه اومدن ظاهری، اختلاف رو نشون میدن. توی بعضی جاها، رک گفتن عادیه و نشونهی صداقته.
توی فرهنگ ما، تعارف گاهی کوتاه اومدن به نظر میاد ولی واقعا نیست؛ کسی که میگه «قابل نداره»، معمولا انتظار داره پول رو بدید. برای همین، پیش از اینکه سبک طرف مقابل رو قضاوت کنید، از خودتون بپرسید: این رفتار واقعا سبکشه، یا رسم جاییه که ازش میاد؟ یه سوال روشنکننده، اینجا هم از حدس زدن بهتره.
جواب کوتاه
خیلیها «سبکهای مذاکره رو نام ببرید و شرح بدید» رو برای یه امتحان یا کلاس جستجو میکنن. جواب کوتاهش:
پنج سبک مذاکره: رقابتی، که فقط به نتیجهی خود اهمیت میده؛ همکارانه، که دنبال راهی برای برآوردن خواستههای هر دو طرفه؛ سازش، که هر طرف کمی کوتاه میاد؛ دوری کردن، که فعلا وارد اختلاف نمیشه؛ و کوتاه اومدن، که خواستهی طرف مقابل رو جلو میذاره. هر کدوم توی موقعیت خودش مفیده.
ولی امیدواریم این درس، ازتون یه مذاکرهکنندهی منعطفتر هم بسازه، نه فقط یه جواب درست توی برگه.
چند باور رایج
- «همکارانه همیشه بهترینه.» برای موضوعهای کوچیک، وقت تلف کردنه.
- «سازش همون همکاریه.» سازش کیک رو نصف میکنه؛ همکاری بزرگش میکنه.
- «دوری کردن یعنی ترسو بودن.» گاهی عاقلانهترین کاره، اگه موقت باشه.
- «سبک هر کی ثابته.» سبک، یادگرفتنی و قابل تغییره.
- «یا نرم یا سخت.» میشه با آدم نرم و با مسئله محکم بود.
یه مثال
رضا مدیر یه تیم کوچیکه و سبک پیشفرضش کوتاه اومدنه. هر وقت یکی از همکارها مرخصی یا تغییر برنامه میخواد، «باشه» میگه؛ و آخرش خودش شبها کارهای عقبافتاده رو انجام میده.
بعد از شناختن سبکش، تصمیم گرفت برای هر درخواست، دو سوال بپرسه: این برای من چقدر مهمه؟ و برای اون چقدر؟ دفعهی بعد که یکی مرخصی آخر ماه رو خواست، یعنی درست موقع گزارش ماهانه، به جای «باشه» گفت: «میفهمم برات مهمه. اگه بخش خودت از گزارش رو تا بیستم تموم کنی، مرخصی مشکلی نداره». همکار قبول کرد. رضا نه رقابتی شد، نه کوتاه اومد؛ همکاری کرد. و شبهاش رو پس گرفت.
تمرین امروز
امروز سبک خودتون رو پیدا کنید.
- به پنج سوال بخش «سبک پیشفرض شما» جواب بدید.
- سه اختلاف اخیرتون رو بنویسید و کنار هر کدوم، سبکی که به کار بردید.
- برای هر کدوم، با دو سوال رابطه و نتیجه، ببینید سبک بهتر چی بود.
- سبکی که کمتر از همه به کار میبرید رو انتخاب کنید.
- این هفته، یه بار توی یه موقعیت کوچیک و کمخطر امتحانش کنید و توی دفترچه بنویسید چی شد.
درس بعدی، باورهای رایج دربارهی مذاکره رو با پژوهشها میسنجه؛ مثل اینکه سرسختها همیشه میبرن: افسانههای مذاکره.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- پنج سبک از دو سوال میان: چقدر به نتیجهی خودم اهمیت میدم و چقدر به نتیجهی طرف.
- رقابتی، همکارانه، سازش، دوری کردن و کوتاه اومدن؛ هر کدوم جای خودش رو داره.
- هیچ سبکی همیشه بهترین نیست؛ موقعیت تعیین میکنه.
- هر کی یه سبک پیشفرض داره که زیر فشار بهش برمیگرده.
- مذاکرهکنندهی خوب، سبکش رو مثل یه پیچ، بسته به موقعیت میچرخونه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.