اهمال کاری چیست و چه فرقی با تنبلی دارد
جواب کوتاه
اهمال کاری (Procrastination) یعنی خودمون، داوطلبانه، کاری رو که قصد داریم انجام بدیم عقب بندازیم، با اینکه میدونیم این عقب انداختن احتمالا بعدا به ضررمونه. سه جزء داره: خودمون انتخابش میکنیم، قصد انجام کار رو داریم، و میدونیم عقب انداختن ضرر داره. با تنبلی فرق داره، چون آدم تنبل اصلا نمیخواد کار رو انجام بده و از انجام ندادنش ناراحت نیست؛ آدم اهمالکار میخواد و ناراحته. با استراحت، با عقب انداختن کاری که واقعا میتونه صبر کنه، و با کنار گذاشتن کار کماهمیت هم فرق داره. اهمال کاری انواع مختلفی داره: درسی، کارهای روزمره، سلامت، پول، تصمیمها، و حتی خواب، وقتی شبها خوابیدن رو عقب میندازیم.
یه شکاف
دو تا صخره رو تصور کنید با یه شکاف بینشون. روی یه صخره، چیزی که قصد داریم انجام بدیم: «این هفته قبضها رو میدم»، «امشب زود میخوابم»، «فردا به تعمیرکار زنگ میزنم». روی صخرهی دیگه، کاری که واقعا انجام میدیم. اهمال کاری، همون شکاف بینشونه.
توی درس اول دیدیم این مسیر دربارهی چیه و از کجا شروع کنیم. این درس، دقیقتر میپرسه: اهمال کاری دقیقا یعنی چی؟ چه چیزی اهمال کاری هست و چه چیزی نیست؟ و چه انواعی داره؟ این تعریف دقیق، مهمه؛ چون خیلی از ما کارهایی رو اهمال کاری میدونیم که نیست، و برعکس.
تعریف
پژوهشگرها اهمال کاری (Procrastination) رو اینجوری تعریف میکنن: عقب انداختن داوطلبانهی کاری که قصد انجامش رو داریم، با اینکه میدونیم این عقب انداختن احتمالا بعدا وضع ما رو بدتر میکنه.
این تعریف، شاید یه کم عجیب به نظر بیاد: چرا آدم باید کاری بکنه که میدونه به ضررشه؟ ولی دقیقا همین عجیب بودن، اهمال کاری رو خاص میکنه. اهمال کاری یه اشتباه محاسبه نیست؛ ما حساب رو درست میکنیم، میدونیم ضرر داره، و باز هم عقب میندازیم. برای همین، با دونستن بیشتر حل نمیشه. بیشتر آدمهای اهمالکار، دقیقا میدونن چی باید بکنن؛ مشکل، فاصلهی دونستن تا انجام دادنه.
سه جزء
این تعریف، سه جزء داره، و هر سه باید باشن تا اسمش اهمال کاری باشه:
- داوطلبانهست: کسی مجبورمون نکرده عقب بندازیم؛ خودمون انتخاب کردیم.
- قصد داریم انجامش بدیم: کار مهمیه که واقعا میخوایم انجام بشه.
- میدونیم ضرر داره: اگه یه کم فکر کنیم، میدونیم عقب انداختن بعدا گرونتر تموم میشه.
اگه یکی از این سه نباشه، احتمالا با یه چیز دیگه سروکار داریم. مثلا اگه بیماری یا یه اتفاق ناگهانی مجبورمون کرده کار رو عقب بندازیم، داوطلبانه نیست. اگه اصلا قصد انجامش رو نداریم، اهمال کاری نیست، فقط یه انتخابه.
از کجا اومده
کلمهی انگلیسی Procrastination، از دو تیکهی لاتین ساخته شده: یکی به معنی «به سمت»، و یکی به معنی «فردا». یعنی کلمه، خودش میگه: «به سمت فردا». جالبه که این کلمه صدها ساله وجود داره؛ یعنی آدمها خیلی پیش از گوشیهای هوشمند و شبکههای اجتماعی هم کارهاشون رو به فردا میدادن.
توی فارسی، بیشتر بهش «اهمال کاری» میگیم؛ و کلمههای نزدیک دیگهای هم داریم، مثل «تعلل» و «تعویق»، که پایینتر میبینیم. خیلیها هم توی زندگی روزمره، اسم دیگهای روش میذارن: «امروز حسش نیست»، «بعدا»، یا «از شنبه».
تنبلی نیست
مهمترین فرق، فرق اهمال کاری و تنبلیه. تنبلی، یعنی نخواستن تلاش. آدم تنبل، یه کار رو نمیخواد انجام بده، و از انجام ندادنش هم ناراحت نیست؛ آروم روی مبل نشسته و حالش خوبه.
آدم اهمالکار، برعکس، کار رو میخواد انجام بده، و از انجام ندادنش ناراحته؛ نگرانه، حس گناه داره، و هر بار که یادش میاد، یه کم حالش بد میشه. یعنی اهمال کاری، معمولا یه رنج پنهون با خودش داره که تنبلی نداره. برای همین، برچسب «تنبل» نه درسته، نه کمکی میکنه؛ فقط اون حس بد رو بیشتر میکنه، و همونطور که توی درس بعدی میبینیم، حس بد بیشتر، اهمال کاری بیشتر میاره.
استراحت نیست
یه اشتباه رایج دیگه، اینه که هر استراحتی رو اهمال کاری بدونیم. یه چای بعد از یه کار سخت، یه چرت کوتاه بعد از یه شب بد، یا یه آخر هفتهی آروم، اهمال کاری نیست؛ لازمه. بدن و ذهن ما برای ادامه دادن، استراحت میخوان.
فرقشون، توی حس بعدشه. بعد از یه استراحت واقعی، معمولا سرحالتر و آمادهتریم. بعد از یه اهمال کاری، معمولا نگرانتر و خستهتریم؛ چون کار هنوز سر جاشه، و حالا وقت کمتری داریم. یه سوال ساده کمک میکنه: «این وقت، داره منو آمادهی کار میکنه، یا داره ازش فرار میکنه؟».
عقب انداختن با برنامه
هر عقب انداختنی هم اهمال کاری نیست. گاهی عقب انداختن، یه تصمیم درسته: صبر کنیم تا اطلاعات بیشتری برسه، تا قیمت مناسبتر بشه، یا تا یه کار مهمتر تموم بشه. به این، تاخیر برنامهریزیشده میگن.
فرق اصلیش اینه که توی تاخیر برنامهریزیشده، یه دلیل روشن و یه زمان مشخص داریم: «این تعمیر رو تا بعد از حقوق، یعنی پنجشنبه، عقب میندازم». ولی توی اهمال کاری، معمولا دلیل روشنی نیست و زمان هم مبهمه: «بعدا»، «یه روزی»، «از شنبه». اگه بتونید دلیل و تاریخ دقیق یه عقب انداختن رو بگید، احتمالا اهمال کاری نیست.
کنار گذاشتن کار کماهمیت
یه نوع دیگه از عقب انداختن هم هست که نه تنها اهمال کاری نیست، بلکه یه مهارته: کنار گذاشتن کارهای کماهمیت. هیچکس نمیتونه همهی کارها رو با هم انجام بده؛ پس هر روز، یه سری کار عقب میفتن.
آدمهایی که اولویتبندی بلدن، آگاهانه کارهای کماهمیت رو عقب میندازن تا برای کارهای مهم وقت داشته باشن. مثلا مرتب کردن کتابخونه رو عقب میندازن تا پروندهی بیمه رو پیگیری کنن. مشکل، وقتیه که این ترتیب برعکس میشه: کتابخونه مرتب میشه، و بیمه عقب میفته. ایستگاه سوم این مسیر، دربارهی همین اولویتبندیه.
چقدر رایجه
اگه فکر میکنید فقط شما کارها رو عقب میندازید، اشتباه میکنید. یه بررسی بزرگ که دهها پژوهش رو کنار هم گذاشت، تخمین زد بیشتر دانشجوها کارهای درسیشون رو عقب میندازن، و حدود یک نفر از هر پنج بزرگسال، اهمال کاری رو یه مشکل همیشگی زندگیش میدونه.
همون بررسی نشون داد اهمال کاری با گذشت زمان بیشتر شده؛ احتمالا چون زندگی امروز، پر از حواسپرتیهای جذاب و در دسترسه. این عددها، دو پیام دارن. یکی اینکه این مشکل، خیلی رایجه و دلیلی برای خجالت نیست. دوم اینکه چون اینقدر رایجه، پژوهشگرها خیلی مطالعهش کردن، و ابزارهای خوبی براش پیدا شده.
انواع
اهمال کاری، بسته به اینکه چه کاری عقب میفته، انواع مختلفی داره. شش نوع رایجش:
- درسی: درس خوندن، تکلیف و پروژه.
- روزمره: کارهای خونه، لباس، خرید و کارهای اداری.
- سلامت: قرارهای درمانی، ورزش، و مراقبت از بدن.
- پولی: قبض، قسط، پسانداز و کاغذبازیهای مالی.
- تصمیمی: عقب انداختن یه تصمیم مهم.
- خواب: عقب انداختن رفتن به رختخواب.
هر کسی، معمولا توی یکی دو تا از اینها بیشتر گیر میکنه؛ پیدا کردن نوع خودتون، اولین قدمه، چون ابزار هر نوع یه کم فرق داره.
درس
اهمال کاری درسی، یا تحصیلی، شاید پرمطالعهترین نوعش باشه. شکل آشنایی داره: کتاب باز میشه، ولی چشم سراغ گوشی میره. تکلیف تا شب آخر میمونه. امتحان، یه شب پیش از جلسه خونده میشه.
پژوهشها دیدن اهمال کاری درسی، معمولا با نمرهی کمتر و استرس بیشتر همراهه. ولی یه نکتهی مهم هم دارن: بیشتر دانشآموزها و دانشجوهای اهمالکار، باهوش و توانا هستن؛ مشکلشون توانایی نیست، شروع کردنه. مسیر «یاد بگیریم چطور یاد بگیریم» یه درس کامل برای اهمال کاری توی درس خوندن داره.
کارهای روزمره
کارهای روزمره، شاید کمسروصداترین ولی رایجترین نوع اهمال کاریان: ظرفهایی که توی سینک میمونن، لباسهایی که اتو نمیشن، فرمی که پر نمیشه، و خریدی که هر روز عقب میفته.
این کارها، تنهایی کوچیکن و عقب انداختنشون، هر بار، ضرر زیادی نداره. ولی چون هر روز جمع میشن، یه بار سنگین میسازن؛ و دیدن اون بار، خودش حس بدی میاره که شروع کردن رو سختتر میکنه. جملهی آشنای «لباس رو چرا الان اتو کنم، هر وقت لازم شد اتوش میکنم» هم از همین جنسه: یه کار دو دقیقهای، که صبح یه روز شلوغ، به یه استرس دهدقیقهای تبدیل میشه.
سلامت
اهمال کاری توی سلامت، یکی از پرهزینهترین انواعشه. دندونی که مدتها درد میکنه و درستش نمیکنیم، معاینهای که سالهاست عقب افتاده، یا ورزشی که همیشه از شنبه شروع میشه.
اینجا، هزینهی عقب انداختن معمولا با گذشت زمان خیلی بیشتر میشه؛ هم برای بدن، هم برای جیب. یه مشکل کوچیک که زود رسیدگی بشه، معمولا سادهتر و ارزونتر تموم میشه تا همون مشکل بعد از چند ماه. دلیل عقب انداختن این کارها هم معمولا ترسه: ترس از درد، ترس از خبر بد، یا ترس از هزینه. ایستگاه «کارهای سخت و ناخوشایند» این ترسها رو کامل میبینه.
پول
اهمال کاری پولی هم خیلی رایجه: قبضی که تا روز آخر و بعدش عقب میفته، قسطی که براش برنامه ریخته نمیشه، پساندازی که همیشه «از ماه بعد» شروع میشه، و کاغذبازیهای مالی، مثل اظهارنامه یا تمدید یه قرارداد.
ویژگی خاص این نوع، اینه که هزینهش دقیقا عدد داره: جریمهی دیرکرد، سود اضافه، یا فرصتی که از دست رفته. پژوهشها هم دیدن آدمها گاهی از نگاه کردن به وضع مالیشون فرار میکنن، درست مثل فرار از یه کار ناخوشایند. مسیر «مدیریت مالی شخصی» برای همین، اول عکس مالی امروز رو یاد میده.
سر کار
توی محیط کار، اهمال کاری شکلهای آشنایی داره: ایمیلی که جواب داده نمیشه، گزارشی که به روز آخر میرسه، یا یه کار ناخوشایند، مثل یه تماس با مشتری ناراضی، که هر روز به فردا میره. اینجا، عقب انداختن شما گاهی کار همکارها رو هم عقب میندازه.
پژوهشها دیدن کارهایی که مبهمترن، یعنی معلوم نیست دقیقا از کجا شروع میشن و کی تموم میشن، بیشتر عقب میفتن. برای همین، یکی از بهترین کارها سر کار، روشن کردن قدم اول هر کاره؛ حتی پیش از اینکه شروعش کنید. ایستگاه «درس و کار» این مسیر، این رو کامل میبینه.
تصمیمها
یه نوع دیگه، اهمال کاری تصمیمیه؛ یعنی عقب انداختن یه تصمیم. تغییر شغل، یه خرید بزرگ، یا یه گفتوگوی مهم که هر ماه به ماه بعد میره. گاهی مشکل، انجام دادن یه کار نیست؛ مشکل اینه که هنوز تصمیم نگرفتیم چی کار کنیم.
این نوع، به دورهی مهارت تصمیمگیری نزدیکه. یه نکتهی مهم: تصمیم نگرفتن، خودش یه تصمیمه؛ معمولا تصمیم به ادامهی همین وضع. وقتی یه تصمیم ماهها عقب میفته، بهتره بپرسیم «چه اطلاعاتی کم دارم؟» و «اگه همین الان مجبور بودم انتخاب کنم، کدوم رو انتخاب میکردم؟».
خواب
یه نوع جالب که پژوهشگرها اخیرا بهش اسم دادن، اهمال کاری در خوابه (Bedtime Procrastination): وقتی میخوایم بخوابیم، هیچ دلیلی برای بیدار موندن نداریم، ولی باز هم رفتن به رختخواب رو عقب میندازیم؛ یه ویدیوی دیگه، یه پیام دیگه، یه قسمت دیگه.
پژوهشها دیدن این نوع اهمال کاری، با خواب کمتر و خستگی بیشتر روز بعد همراهه. و جالبه که خستگی روز بعد، خودش اهمال کاریهای دیگه رو بیشتر میکنه؛ چون آدم خسته، کارهای سخت رو سختتر میبینه. پس گاهی، بهترین راه برای کمتر عقب انداختن کارهای روز، اینه که شب، خواب رو عقب نندازیم.
اهمال کاری «فعال»؟
بعضیها میگن: «من عمدا کار رو عقب میندازم، چون زیر فشار بهتر کار میکنم». بعضی پژوهشگرها اسم این رو اهمال کاری فعال گذاشتن، و گفتن شاید برای بعضی آدمها جواب بده. ولی بحث سر این موضوع هنوز تموم نشده.
پژوهشهای دیگه دیدن خیلی از کسایی که این حرف رو میزنن، وقتی کارشون دقیق سنجیده میشه، کار شب آخرشون ضعیفتر از اونی بوده که فکر میکردن؛ فقط حس هیجان شب آخر، حس بهتر کار کردن رو ساخته. یه آزمایش ساده برای خودتون: یه بار یه کار رو زود و تکهتکه انجام بدید، و نتیجه و حالتون رو با دفعههای شب آخر مقایسه کنید. ایستگاه افسانهها، این باور رو کاملتر میسنجه.
برعکسش هم هست
جالبه که برعکس اهمال کاری هم وجود داره. پژوهشگرها دیدن بعضی وقتها آدمها کارها رو خیلی زود، حتی زودتر از لازم، انجام میدن؛ فقط برای اینکه از ذهنشون خارج بشه. مثلا به همهی پیامها همون لحظه جواب میدن، حتی وقتی کار مهمتری دارن. اسم این رو گذاشتن «زودکاری» (Precrastination).
این، یه درس مهم داره: هدف این مسیر، انجام دادن همهچیز همین الان نیست. هدف، انجام دادن کار درست در زمان درسته. گاهی کسی که به همهی کارهای کوچیک فوری جواب میده، دقیقا داره کار مهم رو عقب میندازه. اولویت، هر دو طرف رو با هم میبینه.
صفت یا عادت
آیا بعضی آدمها ذاتا اهمالکارن؟ پژوهشها نشون دادن آدمها توی این مورد با هم فرق دارن؛ مثلا کسایی که منظمتر و وظیفهشناسترن، معمولا کمتر کار رو عقب میندازن، و کسایی که زودتر حواسشون پرت میشه، بیشتر.
ولی «بیشتر» یعنی سختتر، نه ناممکن. اهمال کاری مثل یه عادته که با تکرار قوی شده، و با تکرار رفتار تازه، ضعیف میشه. کسی که حواسش زودتر پرت میشه، شاید لازم باشه محیطش رو بیشتر بچینه یا کارها رو کوچیکتر کنه؛ ولی ابزارها برای اون هم کار میکنن. این مسیر، برای همه نوشته شده؛ نه فقط کسایی که ذاتا منظمترن.
بچهها و نوجوونها
اهمال کاری از بچگی شروع میشه: تکلیفی که تا یکشنبه شب میمونه، اتاقی که هیچوقت مرتب نمیشه. پدر و مادرها معمولا با یادآوری، غر یا تنبیه جواب میدن؛ که گاهی کار رو بدتر میکنه، چون حس بد کار رو بیشتر میکنه.
چیزی که بیشتر کمک میکنه، یاد دادن همون ابزارهای این مسیره، به زبون ساده: کار بزرگ رو تکه کنیم، با یه قدم کوچیک شروع کنیم، و یه جای ثابت و زمان ثابت براش داشته باشیم. و بیشتر از همه، الگو بودن: بچهای که میبینه پدر و مادرش کارهاشون رو عقب نمیندازن، این رو راحتتر یاد میگیره تا بچهای که فقط نصیحتش رو میشنوه.
چطور سنجیده میشه
پژوهشگرها اهمال کاری رو چند جور میسنجن. یکی، پرسشنامهست؛ با جملههایی مثل «کارهام رو تا لحظهی آخر عقب میندازم» که آدمها با عدد بهشون جواب میدن. یکی دیگه، رفتاره؛ مثلا اینکه دانشجوها تکلیفشون رو چند روز زودتر یا دیرتر از مهلت تحویل میدن.
شما هم میتونید اهمال کاری خودتون رو بسنجید؛ بی هیچ پرسشنامهی پیچیدهای. فقط یه هفته، کارهایی رو که قصد داشتید انجام بدید و انجام ندادید، بنویسید. درس پنجم این ایستگاه، یه خودسنجی ساده و کاملتر داره.
نشونهها
چند نشونه که میگن احتمالا با اهمال کاری روبهرویید، نه یه عقب انداختن عاقلانه:
- زمان عقب انداختن مبهمه: «بعدا»، «یه روزی»، «از شنبه».
- هر بار که یادش میفتید، یه حس بد کوچیک دارید.
- به جاش، کارهای کماهمیتتر رو انجام میدید.
- یه کار چند دقیقهای، هفتهها یا ماهها عقب افتاده.
- آخرش، با عجله و استرس انجامش میدید، یا اصلا انجام نمیشه.
اگه دو سه تا از اینها رو توی یه کار میبینید، اون کار، جای خوبی برای شروع ابزارهای این مسیره؛ و اگه هیچکدوم رو نمیبینید، شاید اون کار فقط یه اولویت پایینتره و جای نگرانی نداره.
کلمههای نزدیک
چند کلمه هست که نزدیک اهمال کاریان و گاهی به جای هم به کار میرن، ولی دقیقا یکی نیستن:
- تعلل: دست دست کردن و کندی در انجام کار.
- تعویق: عقب انداختن زمان یه کار؛ میتونه با برنامه باشه یا بی برنامه.
- سهلانگاری: کم گذاشتن دقت یا توجه؛ نه لزوما عقب انداختن.
- تنبلی: نخواستن تلاش؛ همونطور که دیدیم، با اهمال کاری فرق داره.
یه مثل قدیمی
«کار امروز به فردا میفکن». این مثل قدیمی رو احتمالا از بچگی شنیدید. نشون میده آدمها صدها ساله با این مشکل آشنان. ولی یه نکتهی جالب داره: اگه گفتن این جمله کافی بود، اینهمه سال بعد، هنوز اینقدر رایج نبود.
یعنی پند و نصیحت، بهتنهایی جواب نمیده. آدم اهمالکار، خودش میدونه نباید کار امروز رو به فردا بندازه؛ مشکل، دونستن نیست. برای همین، این مسیر به جای نصیحت، ابزار یاد میده: چطور کار رو کوچیک کنیم، چطور حس بد رو کم کنیم، چطور محیط رو بچینیم، و چطور اولویت رو پیدا کنیم.
جواب کوتاه
اگه «اهمال کاری یعنی چه» رو برای یه کلاس یا یه تکلیف جستجو کردید، یه جواب کوتاه:
اهمال کاری یعنی عقب انداختن داوطلبانهی کاری که قصد انجامش رو داریم، با اینکه میدونیم این عقب انداختن بعدا به ضررمونه. با تنبلی فرق داره، چون آدم اهمالکار میخواد کار رو انجام بده و از انجام ندادنش ناراحته.
و برای «علت اهمال کاری»، درس بعدی همین مسیر، چهار ریشهی اصلیش رو کامل میبینه.
چند باور رایج
- «اهمال کاری همون تنبلیه.» تنبل نمیخواد؛ اهمالکار میخواد و ناراحته.
- «هر استراحتی اهمال کاریه.» استراحت واقعی، آمادهتون میکنه؛ اهمال کاری خستهتر.
- «هر عقب انداختنی بده.» عقب انداختن با برنامه و دلیل، گاهی تصمیم درستیه.
- «با یه نصیحت خوب درست میشه.» دونستن کافی نیست؛ ابزار لازمه.
- «فقط مال آدمهای بیهدفه.» خیلی از آدمهای باهدف و پرکار هم کار رو عقب میندازن.
یه مثال
لیلا فکر میکرد آدم اهمالکاریه، چون هر روز کلی کار عقب میفتاد. یه روز، کارهای عقبافتادهش رو نوشت و با سه جزء تعریف سنجید.
بعضیاش اصلا اهمال کاری نبود: مرتب کردن انباری رو عمدا عقب انداخته بود چون اولویت پایینی داشت، و خرید یه مبل رو تا بعد از حراج صبر کرده بود. ولی سه کار بودن که همهی نشونهها رو داشتن: قسط وامی که هر ماه دیر میشد، دندونی که ماهها بود درد میکرد، و شبهایی که تا دیروقت با گوشی بیدار میموند. حالا لیلا میدونست روی کدوم سه کار تمرکز کنه، و از بقیه، دیگه حس گناه نداشت. فهرستش از دوازده کار، به سه کار رسیده بود.
تمرین امروز
امروز اهمال کاریهاتون رو از بقیه جدا کنید؛ این کار، معمولا فهرست رو خیلی کوتاهتر و سبکتر میکنه.
- همهی کارهایی که این روزها عقب افتادن رو، کوچیک و بزرگ، روی یه برگه بنویسید.
- کنار هر کدوم، سه جزء تعریف رو چک کنید: داوطلبانه، قصد دارم، میدونم ضرر داره.
- کارهایی که استراحت، عقب انداختن با برنامه، یا کار کماهمیت بودن رو خط بزنید.
- برای کارهای باقیمونده، نوعشون رو بنویسید: درس، روزمره، سلامت، پول، تصمیم یا خواب.
- نوعی که بیشتر از همه تکرار شده رو توی دفترچه بنویسید؛ این، نقطهی شروع شماست.
درس بعدی، میپرسه چرا اصلا کار رو عقب میندازیم: علت اهمال کاری.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- اهمال کاری یعنی عقب انداختن داوطلبانهی کاری که قصدش رو داریم، با اینکه میدونیم ضرر داره.
- تنبل نمیخواد؛ اهمالکار میخواد و نمیتونه شروع کنه.
- استراحت، عقب انداختن با برنامه و کنار گذاشتن کار کماهمیت، اهمال کاری نیستن.
- انواعش: درس، کارهای روزمره، سلامت، پول، تصمیمها و خواب.
- سوال تشخیص: «اگه همین الان انجامش بدم، به نفعمه؟ پس چرا نمیکنم؟»
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.