بک اند چیست
جواب کوتاه
بک اند (Back end) بخش پشت صحنهی یه سایت یا اپه؛ چیزی که کاربر نمیبینه ولی همهچیز بهش بنده. کدی که روی سرور اجرا میشه، داده رو توی پایگاه داده نگه میداره، میفهمه کی وارد شده و چی اجازه داره ببینه، پرداخت رو انجام میده، ایمیل و پیامک میفرسته، و برای هر آدم صفحهی مخصوص خودش رو میسازه. فرانت اند (Front end) چیزیه که کاربر میبینه و باهاش کار میکنه؛ مثل سالن رستوران، در حالی که بک اند آشپزخونهست.
یه رستوران: سالن، و آشپزخونه
یه رستوران رو تصور کنید. شما توی سالن نشستید: میز، صندلی، منو، دکوراسیون. هر چی میبینید، قشنگ و مرتبه. یه گارسون میاد، سفارشتون رو میگیره و میره. شما نمیبینید پشت اون در چه خبره: آشپزها، انبار مواد، دستور پخت، حساب و کتاب، و کسی که مواظبه غذای هر میز به همون میز برسه. ولی بدون اون آشپزخونه، اون سالن قشنگ هیچی نیست.
هر سایت و اپی هم همین دو بخش رو داره. بخشی که شما میبینید و باهاش کار میکنید، اسمش فرانت اند، به انگلیسی Front end، هست؛ همون سالن. و بخشی که پشت صحنه کار میکنه، اسمش بک اند، به انگلیسی Back end، هست؛ همون آشپزخونه. این درس میگه بک اند دقیقا چیه، چی کار میکنه، با چی نوشته میشه، و چرا بیشتر سایتهای امروزی بدون اون نمیتونن کار کنن.
بک اند، توی یه خط
بک اند یعنی هر کدی که روی سرور اجرا میشه، نه توی گوشی یا مرورگر شما. منبع آموزشی موزیلا، یعنی MDN، به همین کار میگه برنامهنویسی سمت سرور، به انگلیسی Server-side programming، و میگه گاهی بهش «اسکریپتنویسی بک اند» هم میگن.
مثالهای روزمرهش رو هر روز میبینید. وقتی وارد اپ بانکتون میشید و موجودیتون رو میبینید، این عدد رو بک اند بانک از پایگاه دادهش آورده. وقتی توی یه فروشگاه اینترنتی چیزی میخرید و پیامک «سفارش ثبت شد» میاد، بک اند فروشگاه سفارش رو ذخیره کرده و پیامک رو فرستاده. وقتی رمزتون رو اشتباه میزنید و پیام خطا میاد، بک اند رمز رو سنجیده.
گارسون: درخواست و جواب
فرانت اند و بک اند چطوری با هم حرف میزنن؟ با همون HTTP که توی درس وقتی نشونی سایت رو میزنید دیدید. وقتی روی یه لینک میزنید، یه فرم رو میفرستید یا چیزی جستجو میکنید، مرورگر یه درخواست HTTP به سرور میفرسته.
این درخواست، طبق MDN، یه نشونی داره که میگه دربارهی چیه، یه روش که میگه چی کار باید بشه، مثلا گرفتن، فرستادن یا پاک کردن، و ممکنه اطلاعات اضافه هم داشته باشه؛ مثلا کلمهای که جستجو کردید یا چیزی که توی فرم نوشتید. سرور منتظر این درخواستهاست، وقتی رسیدن پردازششون میکنه، و با یه جواب HTTP برمیگرده؛ جوابی که یه کد وضعیت داره، مثل ۲۰۰ برای موفق، و یه بدنه، مثل یه صفحهی HTML تازه یا یه عکس.
پس گارسون رستوران، همون درخواست و جوابه. سفارش رو از میز میگیره، به آشپزخونه میبره، و غذای آماده رو برمیگردونه.
سایت ایستا: منوی چاپی
همهی سایتها بک اند به این معنی ندارن. یه سایت ایستا، به انگلیسی Static site، به گفتهی MDN، سایتیه که هر بار یه صفحهی خاص خواسته بشه، همون محتوای ثابت رو برمیگردونه. سرور فقط فایل رو از روی دیسکش برمیداره و با کد ۲۰۰ میفرسته؛ اگه نتونه پیداش کنه، یه کد خطا.
مثل یه منوی چاپی که برای همه یکیه. سایت یه دفتر معماری که پنج صفحه داره و هر چند ماه یه بار عوض میشه، میتونه کاملا ایستا باشه. ایستا بودن عیب نیست؛ اتفاقا سریع، ارزون و امنه، چون پشتش منطقی نیست که بشه بهش حمله کرد. ولی هر چیزی که باید برای هر آدم فرق کنه، با ایستا نمیشه.
سایت پویا: صفحهای که همون لحظه ساخته میشه
یه سایت پویا، به انگلیسی Dynamic site، سایتیه که بخشی از جوابش همون لحظه، وقتی لازم شد، ساخته میشه. MDN توضیح میده که توی یه سایت پویا، صفحههای HTML معمولا با گذاشتن دادهی پایگاه داده توی جاهای خالی یه قالب HTML ساخته میشن. یه سایت پویا میتونه برای یه نشونی، بر اساس اطلاعاتی که کاربر داده یا ترجیحهایی که ذخیره شده، دادهی متفاوتی برگردونه، و کارهای دیگهای هم کنارش انجام بده، مثل فرستادن یه خبر.
توی سایت پویا، درخواست فایلهای ثابت، مثل CSS، جاوااسکریپت و عکسها، مثل سایت ایستا جواب داده میشه. ولی درخواستهای پویا به کد سمت سرور فرستاده میشن؛ کد درخواست رو میفهمه، دادهی لازم رو از پایگاه داده میخونه، اون رو با قالب HTML ترکیب میکنه، و نتیجه رو میفرسته. یعنی آشپزخونه برای هر سفارش، غذا رو تازه درست میکنه.
فرق فرانت اند و بک اند
MDN سه تا فرق اصلی میگه: هدف و نگرانیهاشون فرق داره، معمولا با زبونهای یکسانی نوشته نمیشن، و توی محیطهای متفاوتی اجرا میشن.
کد فرانت اند، که بهش کد سمت کاربر، به انگلیسی Client-side، هم میگن، توی مرورگر اجرا میشه و بیشتر نگران ظاهر و رفتار صفحهست: چیدمان، رنگ، منو، و سنجیدن فرمها پیش از فرستادن. با HTML، CSS و جاوااسکریپت نوشته میشه، و تقریبا هیچ دسترسیای به سیستمعامل و فایلهای دستگاه نداره. یه چالش بزرگش هم اینه که برنامهنویس نمیدونه هر کاربر با چه مرورگری میاد.
کد بک اند روی سرور اجرا میشه و به سیستمعامل سرور دسترسی کامل داره. برنامهنویس میتونه زبونش رو آزادانه انتخاب کنه، و نگرانیهاش داده، امنیت و درستی کاره.
بک اند با چی نوشته میشه
کد سمت سرور رو میشه با تقریبا هر زبون برنامهنویسی نوشت. MDN چند تا از رایجترینها رو اسم میبره: PHP، پایتون (Python)، روبی (Ruby)، سیشارپ (C#) و جاوااسکریپت (JavaScript) با Node.js. جاوااسکریپت تنها زبونیه که هم توی مرورگر و هم روی سرور استفاده میشه.
مثلا وردپرس، که بخش بزرگی از سایتهای دنیا باهاش ساخته شدن، بک اندش با PHP نوشته شده. خیلی از سرویسهای هوش مصنوعی و تحلیل داده، بک اندشون رو با پایتون مینویسن. انتخاب زبون معمولا به تیم، نوع کار و ابزارهای موجود بستگی داره، نه به اینکه یکی همیشه بهتر از بقیهست.
فریمورک: داربست آماده
برنامهنویسها معمولا کد بک اند رو از صفر نمینویسن؛ از یه فریمورک وب، به انگلیسی Web framework، استفاده میکنن. فریمورک، به گفتهی MDN، مجموعهای از تابعها، قانونها و تیکهکدهای آمادهست که برای حل مسئلههای رایج و سریعتر کردن کار ساخته شده.
MDN یه نکتهی جالب میگه: کد فرانت اند رو گاهی میشه بدون فریمورک و کاملا دستی نوشت، ولی بک اند یه برنامهی وب رو تقریبا هیچوقت بی فریمورک نمینویسن؛ مثلا ساختن یه سرور HTTP از صفر با پایتون واقعا سخته، ولی فریمورکهای پایتون این کار رو آماده دارن. مثل ساختن خونه با داربست آماده، به جای اینکه اول خودتون داربست بسازید.
پایگاه داده: انبار آشپزخونه
تقریبا هر بک اندی یه پایگاه داده، به انگلیسی Database، داره؛ یه جای منظم برای نگه داشتن داده، مثل انبار آشپزخونه که هر چیزی جای مشخص خودش رو داره. حسابهای کاربری، محصولات، سفارشها، نوشتهها و نظرها، همه توی پایگاه دادهان.
فرانت اند هیچوقت مستقیم به پایگاه داده دست نمیزنه. همیشه از بک اند میخواد، و بک اند تصمیم میگیره چی رو بخونه، چی رو بنویسه، و به کی بده. این خیلی مهمه، چون اگه هر کسی میتونست مستقیم به پایگاه داده دست بزنه، هر کسی میتونست موجودی حساب بانکی هر کسی رو ببینه یا عوض کنه.
کار اول: نگه داشتن و رسوندن داده
MDN میگه تصور کنید یه فروشگاه بزرگ چند میلیون محصول داره. ساختن یه صفحهی ایستای جدا برای هر محصول، کاملا غیرعملیه. بک اند به جاش اطلاعات رو توی پایگاه داده نگه میداره و هر صفحه رو، وقتی خواسته شد، از روی یه قالب میسازه.
خود MDN یه آزمایش ساده پیشنهاد میکنه که شما هم انجام بدید: برید یه فروشگاه اینترنتی، چند تا کلمه جستجو کنید، و ببینید ساختار صفحهی نتایج عوض نمیشه، ولی نتیجهها عوض میشن. دو سه تا محصول رو باز کنید؛ چیدمان همه یکیه، ولی محتوای هر کدوم از پایگاه داده اومده. یه فایدهی دیگه هم داره: چون اطلاعات توی پایگاه دادهست، با بقیهی سیستمهای کسبوکار، مثلا انبار مغازه، راحتتر شریک و بهروز میشه.
کار دوم: تجربهی مخصوص هر آدم
بک اند میتونه اطلاعات هر کاربر رو نگه داره و ازش برای یه تجربهی راحتتر و مخصوص همون آدم استفاده کنه. MDN مثال میزنه: خیلی سایتها اطلاعات کارت رو نگه میدارن که دوباره وارد کردنش لازم نباشه؛ یا نقشهها از جای فعلی یا ذخیرهشدهی شما برای نشون دادن مسیر استفاده میکنن.
یه مثال ایرانی: وقتی وارد یه سوپرمارکت اینترنتی میشید، آدرسهاتون، سبد خرید نیمهکارهتون و سفارشهای قبلیتون رو میبینید. اینها رو بک اند برای شما، و فقط برای شما، آماده کرده. همون صفحه برای کاربر دیگه، چیزهای دیگهای نشون میده.
کار سوم: هر کسی فقط چیزی که اجازه داره
MDN میگه برنامهنویسی سمت سرور به سایت اجازه میده دسترسی رو به کاربرهای مجاز محدود کنه و به هر کس فقط اطلاعاتی رو بده که اجازهی دیدنش رو داره. مثالش شبکههای اجتماعیان که میذارن کاربر تعیین کنه کی پستهاش رو ببینه؛ یا بانکها که اطلاعات حساب رو نگه میدارن و فقط به کاربر مجاز اجازهی دیدن و تراکنش میدن.
این کار فقط توی بک اند میتونه درست انجام بشه. چرا؟ چون هر چیزی که توی فرانت اند، یعنی توی مرورگر کاربر، هست، کاربر میتونه ببینه و دستکاری کنه. اگه یه سایت فقط توی فرانت اند تصمیم بگیره کی چی ببینه، یه کاربر کمی فنی میتونه دورش بزنه. مثل رستورانی که حساب و کتاب رو روی میز مشتری گذاشته باشه.
کار چهارم: یادش بمونه شما کی هستید
HTTP خودش حافظه نداره؛ هر درخواست، از نظرش، یه درخواست تازهست. پس سایت از کجا میفهمه شما چند دقیقه پیش وارد شدید؟ با نشست، به انگلیسی Session. MDN نشست رو اینطوری تعریف میکنه: سازوکاری که اجازه میده سرور اطلاعات مربوط به کاربر فعلی رو نگه داره و بر اساسش جواب متفاوت بده.
مثل بلیت شمارهداری که دم در رستوران بهتون میدن؛ هر بار که چیزی سفارش میدید، شماره رو نشون میدید و آشپزخونه میدونه این سفارش مال کدوم میزه. MDN مثال میزنه: سایت میفهمه کاربر قبلا وارد شده و لینک ایمیلها یا سفارشهاش رو نشون میده، یا وضعیت یه بازی رو نگه میداره که کاربر بتونه ادامه بده.
کار پنجم: خبر دادن
سرورها میتونن خبرهای عمومی یا مخصوص هر کاربر رو بفرستن؛ از داخل خود سایت، یا با ایمیل، پیامک، پیامرسان یا تماس. MDN میگه رایجترین نوعش «تایید ثبتنامه»: تقریبا توی هر سایت بزرگی که ثبتنام کنید، یه ایمیل یا پیامک تایید میاد. یه مثال دیگهش هم پیامهاییه که سرور برای مدیر سایت میفرسته، مثلا وقتی حافظهی سرور کم شده یا رفتار مشکوکی دیده.
کد تایید پیامکی که موقع ورود به یه اپ میاد؟ کار بک انده. ایمیل «سفارش شما ارسال شد»؟ بک اند. یادآوری نوبت دندونپزشکی؟ باز هم بک اند.
کار ششم: فهمیدن از روی داده
یه سایت میتونه دادهی زیادی دربارهی رفتار کاربرها جمع کنه: چی جستجو میکنن، چی میخرن، چی پیشنهاد میدن و چقدر روی هر صفحه میمونن. MDN میگه برنامهنویسی سمت سرور میتونه از این داده برای بهتر کردن جوابها استفاده کنه؛ مثلا پیشنهاد محصولهایی شبیه چیزی که قبلا دیدید.
البته این کار باید با احترام به حریم خصوصی کاربرها انجام بشه؛ یعنی فقط دادهای که لازمه جمع بشه، و کاربر بدونه چی جمع میشه و چرا.
وقتی برنامهها با هم حرف میزنن: API
بک اند همیشه صفحهی HTML برنمیگردونه. MDN میگه سرور میتونه دادهی خام، مثلا با قالب JSON، هم برگردونه، که یه برنامهی دیگه، مثلا اپ گوشی یا یه فرانت اند جدا، اون رو بگیره و خودش نشونش بده. به این در گفتوگوی بین برنامهها، رابط برنامهنویسی، به انگلیسی API، میگن.
مثلا اپ یه تاکسی اینترنتی روی گوشی شما، فرانت انده؛ وقتی درخواست سفر میدید، از API بک اندش میخواد نزدیکترین راننده رو پیدا کنه، و بک اند جواب رو به شکل داده برمیگردونه. یه بک اند میتونه همزمان به سایت، اپ اندروید، اپ آیفون و حتی برنامههای شرکتهای دیگه سرویس بده.
چرا هر چیز حساس، جاش بک انده
یه قانون طلایی: هر چیزی که باید مخفی یا امن بمونه، جاش بک انده، نه فرانت اند. رمزها، کلیدهای درگاه پرداخت، اطلاعات شخصی کاربرها، قیمتگذاری نهایی و تصمیم «این آدم اجازه داره یا نه». چون هر چیزی که به مرورگر کاربر برسه، کاربر میتونه ببینه.
مثلا اگه یه فروشگاه قیمت نهایی رو توی فرانت اند حساب کنه و همون رو برای پرداخت بفرسته، یه کاربر بدجنس میتونه عدد رو عوض کنه و یه گوشی رو هزار تومن بخره. ولی اگه بک اند خودش قیمت رو از پایگاه داده بخونه و حساب کنه، هر چی توی مرورگر عوض بشه، اثری نداره. فرانت اند میتونه فرم رو برای راحتی کاربر بسنجه، ولی سنجش اصلی همیشه باید توی بک اند تکرار بشه.
بک اند و سرعت سایت
وقتی یه صفحهی پویا رو باز میکنید، تا بک اند کارش تموم نشه، هیچ چیزی به مرورگر نمیرسه. یعنی اگه بک اند برای ساختن یه صفحه، ده تا پرسش سنگین از پایگاه داده بکنه، یا منتظر جواب یه سرویس دیگه بمونه، کاربر فقط یه صفحهی سفید میبینه. برای همینه که سرعت یه سایت فقط به عکسها و طراحی بستگی نداره؛ بخش بزرگیش به آشپزخونهست.
یه راه رایج برای سریع کردنش، کش، به انگلیسی Cache، هست؛ یعنی نگه داشتن نتیجهی یه کار، که دفعهی بعد دوباره انجامش نده. مثل آشپزخونهای که سس پرطرفدار رو صبح زیاد درست میکنه، به جای اینکه برای هر سفارش از اول بپزه. صفحهای که برای همه یکیه، مثل صفحهی اول یه وبلاگ، رو میشه یه بار ساخت و بارها داد.
وقتی رستوران شلوغ میشه
یه بک اند که برای صد کاربر عالی کار میکنه، ممکنه با ده هزار کاربر همزمان از پا دربیاد؛ مثل آشپزخونهای که برای ده میز ساخته شده و یه شب صد میز سفارش بدن. به توانایی یه سیستم برای اینکه با بیشتر شدن کاربرها از کار نیفته، مقیاسپذیری، به انگلیسی Scalability، میگن.
راههاش معمولا اینه: سرور قویتر، چند سرور کنار هم که کار رو بین خودشون تقسیم کنن، پایگاه دادهی بهینهتر، و کش بیشتر. برای یه کسبوکار کوچیک، معمولا اول کار لازم نیست به اینها فکر کنید؛ ولی خوبه بدونید که «سایتم توی جشنوارهی فروش خوابید» معمولا یعنی بک اند برای اون همه سفارش آماده نبود.
کی بک اند مینویسه
به کسی که بک اند مینویسه، برنامهنویس بک اند، به انگلیسی Back-end developer، میگن. کسی که فرانت اند مینویسه، برنامهنویس فرانت اند، و کسی که هر دو رو مینویسه، برنامهنویس فولاستک، به انگلیسی Full-stack developer.
اگه صاحب کسبوکارید و میخواید سایت یا اپ بسازید، دونستن این فرق کمک میکنه بفهمید چی میخواید. یه سایت معرفی ساده، شاید بک اند پیچیدهای لازم نداشته باشه. ولی یه فروشگاه با حساب کاربری، پرداخت و پیامک، بک اند جدی میخواد. یه سوال خوب هم برای وقتی که پیشنهاد قیمت میگیرید: «دادهها کجا نگه داشته میشن، و اگه یه روز خواستم با یه تیم دیگه کار کنم، دادهها و کد بک اند رو تحویل میگیرم؟» جواب این سوال، خیلی چیزها دربارهی آیندهی کارتون میگه. و اگه از وردپرس استفاده میکنید، بک اند از قبل آمادهست؛ وردپرس خودش بک اند و پیشخوان مدیریت رو داره، و شما فقط فرانت اند، یعنی قالب و محتوا، رو میچینید.
یه سفارش، از سالن تا آشپزخونه و برگشت
بیاید یه سفارش آنلاین غذا رو دنبال کنیم. شما اپ رو باز میکنید؛ فرانت اند منو رو نشون میده، ولی خود منو و قیمتها رو از API بک اند گرفته، که از پایگاه داده خونده. یه پیتزا به سبد اضافه میکنید؛ فرانت اند سبد رو نشون میده، و بک اند سبد رو توی نشست شما نگه میداره.
دکمهی پرداخت رو میزنید. بک اند قیمت نهایی رو خودش از پایگاه داده حساب میکنه، شما رو به درگاه بانک میفرسته، و بعد از برگشتن، از بانک میپرسه پرداخت واقعا انجام شده یا نه. اگه آره، سفارش رو توی پایگاه داده ثبت میکنه، به رستوران خبر میده، و به شما پیامک «سفارش ثبت شد» میفرسته.
شما توی همهی این مدت فقط چند تا صفحه و دکمه دیدید؛ ولی پشت صحنه، بک اند دهها کار انجام داد. درست مثل رستوران، که شما فقط غذای آماده رو میبینید، نه آشپزخونهای که پشتشه.
چند تا حرف که زیاد میشنوید
- «بک اند یعنی فقط پایگاه داده.» پایگاه داده یه بخششه؛ منطق کار، امنیت، نشست و خبر دادن هم هست.
- «هر سایتی بک اند داره.» سایت ایستا میتونه بی بک اند پویا کار کنه؛ همیشه یه چیز رو میده.
- «جاوااسکریپت فقط برای مرورگره.» با Node.js روی سرور هم اجرا میشه.
- «سنجش فرم توی مرورگر کافیه.» هر چیزی توی مرورگر دستکاریشدنیه؛ سنجش اصلی باید توی بک اند باشه.
- «بک اند رو از صفر مینویسن.» تقریبا همیشه با یه فریمورک نوشته میشه.
- «کاربر هیچوقت بک اند رو حس نمیکنه.» سرعت، امنیت و درستی هر کاری که میکنید، به بک اند بستگی داره.
واژههای این درس، یه جا
- بک اند (Back end): بخش پشت صحنه؛ کد روی سرور.
- فرانت اند (Front end): بخشی که کاربر میبینه؛ کد توی مرورگر.
- برنامهنویسی سمت سرور (Server-side programming): اسم دیگهی نوشتن بک اند.
- سایت ایستا (Static site): سایتی که همیشه همون محتوای ثابت رو میده.
- سایت پویا (Dynamic site): سایتی که صفحه رو همون لحظه از قالب و داده میسازه.
- پایگاه داده (Database): جای منظم نگه داشتن داده.
- فریمورک وب (Web framework): مجموعهی آماده برای سریعتر نوشتن.
- نشست (Session): سازوکاری که سرور یادش بمونه کاربر کیه.
- رابط برنامهنویسی (API): راه حرف زدن برنامهها با هم.
- فولاستک (Full-stack): کسی که هم فرانت و هم بک مینویسه.
یه تمرین کوتاه
همون آزمایش MDN رو، با سایتهای ایرانی، انجام بدید:
- توی یه فروشگاه اینترنتی دو کلمهی مختلف جستجو کنید و ببینید ساختار صفحه یکیه ولی نتیجهها فرق داره.
- یه بار با حساب خودتون وارد بشید و یه بار بی ورود؛ ببینید چه چیزهایی فرق میکنه.
- توی یه سایت ثبتنام کنید و ببینید چه ایمیل یا پیامکی میاد.
- برای هر کدوم بگید کدوم کار بک انده: نگه داشتن داده، شخصیسازی، کنترل دسترسی، نشست، یا خبر دادن.
درس بعدی این مسیر، فرانت اند رو از همین زاویه، یعنی سالن رستوران، باز میکنه.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- بک اند پشت صحنهست: سرور، پایگاه داده، منطق کار.
- فرانت اند چیزیه که کاربر میبینه؛ بک اند چیزیه که براش آماده میکنه.
- سایت ایستا همیشه یه چیز رو میده؛ سایت پویا برای هر درخواست، صفحه میسازه.
- بک اند با زبونهایی مثل PHP، پایتون، روبی، سیشارپ و جاوااسکریپت نوشته میشه.
- تقریبا همیشه با یه فریمورک نوشته میشه.
- کارهای اصلیش: نگه داشتن داده، شخصیسازی، کنترل دسترسی، نشست، خبر دادن و تحلیل داده.
- هر چیزی که باید امن بمونه، مثل رمز و پرداخت، جاش بک انده.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.