آموزشSQL و کار با داده

درس ۳ از ۵۴، برنامه‌نویسی و علوم کامپیوتر، حدود ۲۹ دقیقه خواندن

SQL چیه و چه کاربردی داره

جواب کوتاه

SQL، کوتاه‌شده‌ی Structured Query Language یعنی زبان پرسش ساختاریافته، زبانیه که با اون با دیتابیس‌های رابطه‌ای حرف می‌زنیم: ازشون می‌پرسیم، داده اضافه می‌کنیم، تغییر می‌دیم، جدول می‌سازیم و دسترسی تعیین می‌کنیم. SQL یه زبان اعلانیه؛ یعنی شما می‌گید چی می‌خواید، و دیتابیس خودش تصمیم می‌گیره چطور پیداش کنه. هر سوال SQL معمولا سه تیکه‌ی اصلی داره: چی رو می‌خواید، از کدوم جدول، و با چه شرطی؛ مثل `SELECT name FROM customers WHERE city = 'Shiraz'`. SQL از دهه‌ی ۱۹۷۰ ساخته شده، از دهه‌ی ۱۹۸۰ استاندارد بین‌المللی داره، و هر دیتابیس کمی لهجه‌ی خودش رو داره؛ ولی پایه‌ش همه‌جا یکیه.

برگه‌ی درخواست با خونه‌های ثابت

توی درس قبل، انبار و انباردارش رو دیدیم. حالا تصور کنید این انباردار، فقط برگه‌هایی رو قبول می‌کنه که یه شکل ثابت دارن: یه خونه برای «چی می‌خوام»، یه خونه برای «از کدوم قفسه» و یه خونه برای «با چه شرطی». اگه برگه رو درست پر کنید، دقیقا همون چیزی رو می‌گیرید که خواستید؛ اگه یه خونه رو اشتباه بنویسید، برگه پس میاد با یه یادداشت که «اینجاش رو نفهمیدم».

SQL، همین برگه‌ی درخواسته: یه زبان با قاعده‌های دقیق ولی ساده، که با اون از دیتابیس می‌پرسیم و بهش دستور می‌دیم. توی درس قبل دیدیم دیتابیس چیه؛ این درس، زبان حرف زدن باهاش رو معرفی می‌کنه، و اولین جمله‌هاش رو نشون می‌ده.

SQL یعنی چی

SQL کوتاه‌شده‌ی Structured Query Language ـه؛ یعنی زبان پرسش ساختاریافته. «پرسش» چون بیشترین کاری که باهاش می‌کنیم، پرسیدنه؛ و «ساختاریافته» چون جمله‌هاش یه ساختار ثابت دارن، مثل همون خونه‌های برگه‌ی درخواست. هر جمله‌ی SQL، به انگلیسی کوئری (Query) هم گفته می‌شه.

با اینکه اسمش «زبان پرسش» ـه، کارش خیلی بیشتر از پرسیدنه: باهاش جدول می‌سازیم، داده اضافه و تغییر می‌دیم، و تعیین می‌کنیم کی به چی دسترسی داشته باشه. اسم، یادگار روزهای اولشه که تمرکز اصلی روی پرسیدن بود.

چطور بخونیمش

دو تلفظ برای SQL رایجه، و هر دو درستن. یکی اینکه حرف‌ها رو جدا بخونید: «اس، کیو، ال». دیگری اینکه مثل یه کلمه بخونید: «سیکوئل». تلفظ دوم، یادگار اسم اولیه‌ی این زبانه که SEQUEL بود؛ اسمی که بعدها به خاطر یه مشکل حقوقی، کوتاه شد.

توی دنیای برنامه‌نویسی، هر دو تلفظ رو می‌شنوید، و بحث درباره‌ی اینکه کدوم درسته، یه شوخی قدیمی میون برنامه‌نویس‌هاست. توی این مسیر، هر کدوم رو که راحت‌ترید، به کار ببرید؛ مهم، چیزیه که باهاش می‌نویسید.

SQL از کجا اومد

سال ۱۹۷۰، ادگار کاد مدل رابطه‌ای رو پیشنهاد کرد: نگه داشتن داده توی جدول‌ها. ولی برای کار با این جدول‌ها، یه زبان لازم بود. اوایل دهه‌ی ۱۹۷۰، دو پژوهشگر به اسم دونالد چمبرلین و ریموند بویس، توی یه آزمایشگاه پژوهشی، زبانی ساختن که اسمش SEQUEL بود، و بعدها SQL شد.

هدفشون این بود که زبانی بسازن که نه فقط برنامه‌نویس‌ها، که آدم‌هایی مثل حسابدارها و مدیرها هم بتونن یاد بگیرن. برای همین، کلمه‌هاش انگلیسی ساده‌ان و جمله‌هاش شبیه جمله‌ی معمولی. این هدف تا حد زیادی به دست اومد: امروز خیلی از کسایی که SQL می‌نویسن، برنامه‌نویس نیستن.

یه استاندارد بین‌المللی

از اواسط دهه‌ی ۱۹۸۰، SQL استاندارد رسمی بین‌المللی شد؛ اول توسط موسسه‌ی ملی استاندارد آمریکا و بعد توسط سازمان بین‌المللی استاندارد (ISO). از اون موقع، این استاندارد بارها به‌روز شده و چیزهای تازه‌ای مثل کار با جی‌سان و جدول‌های زمانی بهش اضافه شده.

استاندارد یعنی یه جمله‌ی SQL پایه، روی بیشتر دیتابیس‌ها یکسان کار می‌کنه. این، برای کسی که یاد می‌گیره خبر خیلی خوبیه: چیزی که با SQLite یاد می‌گیرید، توی PostgreSQL، و بیشترش توی هر دیتابیس رابطه‌ای دیگه، به کارتون میاد.

بگو چی، نه چطور

بیشتر زبان‌های برنامه‌نویسی، دستوری (Imperative) ـن: باید قدم‌به‌قدم بگید کامپیوتر چی کار کنه؛ از کجا شروع کنه، چطور بگرده و کی بایسته. SQL اعلانی (Declarative) ـه: فقط می‌گید چی می‌خواید، و دیتابیس خودش بهترین راه رو پیدا می‌کنه.

مثل فرق آشپزی خودتون با سفارش از منوی رستوران. توی آشپزی، باید بدونید هر قدم چیه. توی رستوران، فقط می‌گید «یه چلوکباب»، و آشپزخونه خودش تصمیم می‌گیره با کدوم آشپز و کدوم ابزار. همین ویژگی، SQL رو برای تازه‌کارها ساده‌تر و برای دیتابیس، قابل بهینه‌سازی می‌کنه.

پنج خانواده‌ی دستور

دستورهای SQL رو معمولا به پنج خانواده تقسیم می‌کنن:

  1. دستورهای ساختار (DDL): ساختن، عوض کردن و حذف جدول؛ مثل CREATE و DROP.
  2. دستورهای داده (DML): افزودن، تغییر و پاک کردن ردیف؛ مثل INSERT، UPDATE و DELETE.
  3. دستور پرسش (DQL): خوندن داده؛ یعنی SELECT.
  4. دستورهای دسترسی (DCL): دادن و گرفتن اجازه؛ مثل GRANT و REVOKE.
  5. دستورهای تراکنش (TCL): شروع، تایید یا برگردوندن یه گروه کار؛ مثل BEGIN، COMMIT و ROLLBACK.

لازم نیست این اسم‌های کوتاه رو حفظ کنید؛ ولی دونستن این دسته‌بندی، کمک می‌کنه هر دستور تازه رو سریع جای درستش بذارید.

اولین پرسش

فرض کنید یه جدول به اسم customers داریم، با ستون‌های name، city و age. ساده‌ترین پرسش اینه: SELECT name FROM customers;. یعنی «اسم همه‌ی مشتری‌ها رو بده». جواب، یه جدول با یه ستونه، که هر ردیفش اسم یه مشتریه.

اگه همه‌ی ستون‌ها رو بخواید، به جای اسم ستون، یه ستاره می‌ذارید: SELECT * FROM customers;. ستاره یعنی «همه‌ی ستون‌ها». این برای نگاه سریع به یه جدول خیلی کاربردیه؛ ولی توی برنامه‌های واقعی، بهتره همیشه اسم ستون‌هایی که لازم دارید رو دقیق بنویسید، تا دیتابیس داده‌ی اضافه جابه‌جا نکنه.

سه تیکه‌ی هر پرسش

بیشتر پرسش‌های SQL، از سه تیکه‌ی اصلی ساخته شدن. SELECT می‌گه چی می‌خواید: کدوم ستون‌ها. FROM می‌گه از کجا: کدوم جدول. و WHERE می‌گه با چه شرطی: کدوم ردیف‌ها. مثلا SELECT name, age FROM customers WHERE city = 'Shiraz'; یعنی اسم و سن مشتری‌هایی که شهرشون شیرازه.

این سه تیکه، همون سه خونه‌ی برگه‌ی درخواست اول درسه. بعدا تیکه‌های دیگه‌ای هم اضافه می‌شن، مثل مرتب کردن و گروه‌بندی؛ ولی تقریبا هر پرسشی که می‌نویسید، با همین سه تا شروع می‌شه. یه عادت خوب: پیش از نوشتن، این سه رو توی ذهنتون یا روی کاغذ جدا کنید.

جواب هر پرسش، یه جدوله

یه ویژگی قشنگ SQL اینه که جواب هر پرسش، خودش یه جدوله؛ با ستون و ردیف، درست مثل جدول‌های اصلی. این یعنی می‌شه جواب یه پرسش رو، دوباره به‌عنوان ورودی یه پرسش دیگه به کار برد؛ مثل لگوهایی که روی هم سوار می‌شن.

این ویژگی، ریشه در همون ایده‌ی ریاضی ادگار کاده: هر عمل روی جدول‌ها، یه جدول تازه می‌سازه. نتیجه‌ش اینه که پرسش‌های خیلی پیچیده رو می‌شه از پرسش‌های ساده ساخت، تیکه به تیکه؛ همون کاری که توی ایستگاه پنجم، با زیرپرسش‌ها، انجام می‌دیم.

شرط‌ها: کدوم ردیف‌ها

توی WHERE، می‌شه هر جور شرطی نوشت: برابری، مثل city = 'Tabriz'؛ مقایسه، مثل age > 30؛ و ترکیب چند شرط با AND و OR، مثل age > 30 AND city = 'Tabriz'. حتی می‌شه دنبال متنی گشت که یه تیکه‌ی خاص داره، یا عددی که توی یه بازه‌ست.

مهم‌ترین نکته‌ی شرط‌ها، دقت توی ترکیبشونه. «بالای سی سال و تبریزی، یا هر کسی از شیراز» با «بالای سی سال، و تبریزی یا شیرازی» فرق داره؛ و پرانتز، این فرق رو مشخص می‌کنه. خیلی از جواب‌های غلط SQL، از یه پرانتز جاافتاده میان.

مرتب کردن و چند تای اول

برای مرتب کردن جواب، ORDER BY رو اضافه می‌کنیم: SELECT name, price FROM products ORDER BY price DESC; یعنی محصول‌ها رو از گرون به ارزون مرتب کن. DESC یعنی نزولی، و اگه ننویسیم، صعودی مرتب می‌شه.

و برای گرفتن فقط چند ردیف اول، توی SQLite و PostgreSQL، LIMIT رو می‌نویسیم: ORDER BY price DESC LIMIT 10 یعنی ده محصول گرون‌تر. این ترکیب، یعنی مرتب کردن و گرفتن چند تای اول، یکی از پرکاربردترین الگوهای SQL ـه: ده مشتری وفادارتر، پنج سفارش تازه‌تر.

شمردن و جمع زدن

SQL فقط ردیف برنمی‌گردونه؛ می‌تونه خلاصه هم بکنه. SELECT COUNT(*) FROM orders; یعنی چند تا سفارش داریم. SELECT SUM(total) FROM orders; یعنی جمع مبلغ همه‌ی سفارش‌ها. و SELECT AVG(total) FROM orders; یعنی میانگین هر سفارش.

وقتی این‌ها با گروه‌بندی ترکیب بشن، قدرت واقعی SQL دیده می‌شه: «تعداد سفارش هر شهر» یا «فروش هر ماه»، هر کدوم با یه جمله‌ی کوتاه. ایستگاه چهارم این مسیر، «جمع‌بندی داده»، کامل درباره‌ی همینه؛ اینجا فقط خواستیم ببینید SQL از یه فهرست، چطور یه عدد می‌سازه.

افزودن داده

برای افزودن یه ردیف تازه، INSERT می‌نویسیم: INSERT INTO customers (name, city, age) VALUES ('Sara', 'Tehran', 28);. یعنی یه مشتری تازه، با این اسم، شهر و سن، به جدول اضافه کن. ستون‌ها و مقدارها، به همون ترتیب، با هم جفت می‌شن.

دیتابیس پیش از افزودن، قانون‌ها رو بررسی می‌کنه: اگه سن باید عدد باشه و شما متن نوشته باشید، یا ستونی که نباید خالی باشه رو خالی گذاشته باشید، INSERT رد می‌شه و یه پیام خطا می‌گیرید. این، همون انبارداریه که جعبه‌ی بی برچسب رو قبول نمی‌کنه.

تغییر و پاک کردن: با احتیاط

برای تغییر داده، UPDATE: UPDATE customers SET city = 'Isfahan' WHERE name = 'Sara'; یعنی شهر سارا رو به اصفهان تغییر بده. و برای پاک کردن، DELETE: DELETE FROM customers WHERE name = 'Sara';. هر دو، یه WHERE دارن که تعیین می‌کنه کدوم ردیف‌ها.

و اینجا خطرناک‌ترین نکته‌ی SQL ـه: اگه WHERE رو فراموش کنید، دستور روی همه‌ی ردیف‌ها اجرا می‌شه. DELETE FROM customers; یعنی همه‌ی مشتری‌ها رو پاک کن؛ بی هیچ پرسشی. برای همین، یه عادت خوب اینه که پیش از هر UPDATE یا DELETE، همون شرط رو با SELECT امتحان کنید تا ببینید دقیقا کدوم ردیف‌ها رو می‌گیره.

ساختن جدول

پیش از هر داده‌ای، جدول باید ساخته بشه: CREATE TABLE customers (id INTEGER PRIMARY KEY, name TEXT NOT NULL, city TEXT, age INTEGER);. این جمله می‌گه یه جدول به اسم customers بساز، با چهار ستون؛ و برای هر ستون، نوعش رو تعیین می‌کنه. NOT NULL یعنی اسم نباید خالی باشه، و PRIMARY KEY یعنی id، شناسه‌ی یکتای هر ردیفه.

این جمله، همون نقشه‌ی انباره که توی درس قبل دیدیم. ایستگاه دوم این مسیر، کامل یاد می‌ده چطور جدول بسازید، نوع درست رو انتخاب کنید و کلید اصلی بذارید. فعلا کافیه بدونید جدول‌ها هم با همین زبان، و با یه جمله، ساخته می‌شن.

دادن و گرفتن اجازه

توی دیتابیس‌های سروری مثل PostgreSQL، می‌شه با SQL تعیین کرد کی به چی دسترسی داشته باشه: GRANT SELECT ON orders TO analyst; یعنی کاربر تحلیلگر، فقط اجازه‌ی خوندن جدول سفارش‌ها رو داشته باشه؛ نه تغییر و نه پاک کردن. و REVOKE، اجازه رو پس می‌گیره.

این دستورها، اجرای همون قاعده‌ی «کمترین دسترسی لازم» ـن که توی درس قبل دیدیم. SQLite، چون یه فایل ساده‌ست، این دستورها رو نداره؛ دسترسی بهش با دسترسی به خود فایل تعیین می‌شه. این یکی از فرق‌های دیتابیس توکار و سروریه.

همه یا هیچ

گاهی چند دستور باید با هم انجام بشن: کم کردن از یه حساب و اضافه کردن به حساب دیگه. با BEGIN یه تراکنش شروع می‌کنیم، دستورها رو می‌نویسیم، و با COMMIT همه رو با هم تایید می‌کنیم. اگه وسط کار چیزی اشتباه شد، ROLLBACK همه رو برمی‌گردونه، انگار هیچ اتفاقی نیفتاده.

تراکنش، یه ابزار ایمنی هم برای تمرینه: می‌تونید یه تراکنش شروع کنید، یه UPDATE خطرناک رو امتحان کنید، نتیجه رو ببینید، و اگه درست نبود، ROLLBACK کنید. ایستگاه هفتم، تراکنش‌ها و تضمین‌هاشون رو کامل باز می‌کنه.

چند قاعده‌ی نوشتن

چند قاعده‌ی ساده که از همین اول خوبه بدونید. هر جمله‌ی SQL معمولا با یه نقطه‌ویرگول تموم می‌شه. کلمه‌های خود SQL، مثل SELECT و FROM، به بزرگی و کوچکی حرف حساس نیستن؛ ولی رسم رایج اینه که با حروف بزرگ نوشته بشن، تا از اسم جدول‌ها و ستون‌ها جدا دیده بشن.

متن‌ها، مثل اسم شهر، بین تک‌گیومه نوشته می‌شن: 'Shiraz'. عددها، بی گیومه. و فاصله و خط تازه، برای دیتابیس فرقی نمی‌کنه؛ پس می‌تونید یه پرسش بلند رو توی چند خط بنویسید تا خوناتر باشه. توی این مسیر، هر تیکه‌ی اصلی رو توی یه خط می‌نویسیم.

توضیح کنار پرسش

توی SQL، هر چیزی که بعد از دو خط تیره (--) بیاد، تا آخر همون خط، توضیحه و دیتابیس نادیده‌ش می‌گیره. مثلا: -- مشتری‌های شیرازی بالای سی سال. این برای پرسش‌های بلند خیلی به کار میاد؛ به خصوص وقتی چند ماه بعد برمی‌گردید و یادتون نیست چرا این شرط رو گذاشتید.

یه عادت خوب: بالای هر پرسشی که نگه می‌دارید، یه خط بنویسید که این پرسش به چه سوالی جواب می‌ده. دفترچه‌ی شخصی پرسش‌هاتون، با این توضیح‌ها، خیلی کاربردی‌تر می‌شه.

یه نگاه به «خالی»

توی دیتابیس، یه مقدار مخصوص هست به اسم NULL، یعنی «نامعلوم» یا «وجود نداره». مثلا اگه سن یه مشتری رو ندونیم، ستون سنش NULL ـه. NULL با صفر فرق داره، و با متن خالی هم فرق داره؛ صفر یعنی می‌دونیم مقدار صفره، ولی NULL یعنی نمی‌دونیم.

این مقدار، رفتار عجیبی هم داره: هر مقایسه‌ای با NULL، جوابش نه درسته نه غلط؛ نامعلومه. برای همین، WHERE age = NULL کار نمی‌کنه و باید WHERE age IS NULL نوشت. درس مقدار خالی این رفتار عجیب رو کامل باز می‌کنه.

لهجه‌های SQL

هر دیتابیس، کمی لهجه‌ی خودش رو داره. PostgreSQL و SQLite برای گرفتن چند ردیف اول LIMIT می‌نویسن، ولی بعضی دیتابیس‌های دیگه شکل متفاوتی دارن. کار با تاریخ و متن هم، توی دیتابیس‌های مختلف کمی فرق داره. ولی SELECT، FROM، WHERE، ORDER BY، GROUP BY و JOIN، تقریبا همه‌جا یکسانن.

توی این مسیر، هر جا SQLite و PostgreSQL فرق دارن، هر دو رو می‌گیم. و یه عادت خوب: هر وقت با یه دیتابیس تازه کار می‌کنید، سند رسمی خودش رو برای چیزهایی مثل تاریخ نگاه کنید. پایه یکیه؛ فقط لهجه کمی عوض می‌شه.

SQL رو کجا می‌نویسیم

SQL رو چند جا می‌شه نوشت. یکی، پنجره‌ی فرمان خود دیتابیس: برای SQLite برنامه‌ای به اسم sqlite3، و برای PostgreSQL برنامه‌ای به اسم psql. این دو، رابط‌های متنی ساده‌ان که پرسش رو می‌گیرن و جواب رو به شکل جدول نشون می‌دن.

یکی دیگه، برنامه‌های گرافیکی رایگان که دیتابیس رو با جدول‌ها و پنجره‌ها نشون می‌دن و برای نوشتن و دیدن جواب، راحت‌ترن. و سوم، داخل کد یه برنامه. توی این مسیر، با پنجره‌ی فرمان شروع می‌کنیم؛ چون ساده‌ترین و همه‌جایی‌ترین راهه. درس پنجم، نصب و اجرای هر دو رو نشون می‌ده.

SQL توی برنامه‌ها

بیشتر SQLهایی که دنیا اجرا می‌کنه، رو آدم‌ها تایپ نمی‌کنن؛ برنامه‌ها می‌فرستن. یه برنامه‌ی فروشگاهی، وقتی صفحه‌ی محصول رو نشون می‌ده، یه SELECT به دیتابیس می‌فرسته؛ وقتی سفارش ثبت می‌شه، یه INSERT. زبان‌هایی مثل پایتون و تایپ‌اسکریپت، کتابخونه‌هایی دارن که این کار رو ساده می‌کنن.

گاهی هم برنامه‌نویس‌ها از ابزارهایی استفاده می‌کنن که SQL رو خودشون می‌سازن؛ برنامه‌نویس با شیءهای زبان خودش کار می‌کنه و ابزار، پشت صحنه SQL می‌نویسه. ولی حتی اون‌جا، دونستن SQL برای فهمیدن اینکه چرا یه صفحه کنده، ضروریه. ایستگاه نهم این مسیر، SQL از برنامه رو نشون می‌ده.

SQL چی نیست

SQL یه زبان برنامه‌نویسی همه‌کاره نیست. باهاش نمی‌شه یه اپ گوشی یا یه بازی ساخت؛ کارش فقط کار با داده‌ست. برای همین، SQL معمولا کنار یه زبان دیگه، مثل پایتون یا جاوااسکریپت، به کار می‌ره: اون زبان برنامه رو می‌سازه، و SQL با داده حرف می‌زنه.

SQL زبان همه‌ی دیتابیس‌ها هم نیست. دیتابیس‌های غیررابطه‌ای، مثل سندی و گراف، اغلب زبان‌های خودشون رو دارن؛ هر چند خیلی‌هاشون حالا یه چیزی شبیه SQL هم پشتیبانی می‌کنن. ولی برای بیشتر دیتابیس‌های دنیا، SQL همون زبان مشترکه.

هوش مصنوعی و SQL

یکی از کاربردهای محبوب هوش مصنوعی، تبدیل سوال معمولی به SQL ـه: «فروش ماه گذشته‌ی شیراز چقدر بود؟» و ابزار، یه جمله‌ی SQL می‌سازه. این، کار رو خیلی سریع‌تر می‌کنه؛ به خصوص برای سوال‌هایی که SQL پیچیده‌ای لازم دارن.

ولی یه SQL ساخته‌ی ماشین، ممکنه بی اینکه خطا بده، جواب غلط بده: یه شرط رو فراموش کنه، دو جدول رو اشتباه به هم وصل کنه، یا NULLها رو اشتباه بشمره. کسی که SQL رو بخونه و بفهمه، می‌تونه این خطاها رو پیدا کنه. پس هوش مصنوعی، SQL رو بی‌نیاز نکرده؛ نوشتنش رو سریع‌تر و خوندنش رو مهم‌تر کرده.

یه خطر معروف: تزریق SQL

وقتی یه برنامه، متنی که کاربر نوشته رو مستقیم وسط یه جمله‌ی SQL می‌ذاره، یه خطر بزرگ پیدا می‌شه: کاربر بدخواه می‌تونه به جای اسم، یه تیکه SQL بنویسه که معنی کل جمله رو عوض کنه؛ مثلا همه‌ی رمزها رو نشون بده یا یه جدول رو پاک کنه. به این حمله، تزریق SQL (SQL Injection) می‌گن.

این حمله، سال‌هاست توی فهرست رایج‌ترین آسیب‌پذیری‌های نرم‌افزارها بوده؛ و راه جلوگیریش، ساده‌ست: هیچ‌وقت متن کاربر رو مستقیم وسط SQL نذارید؛ از روشی به اسم پرسش پارامتری استفاده کنید که متن کاربر رو همیشه فقط داده می‌دونه. ایستگاه هشتم کامل نشونش می‌ده.

SQL آسونه یا سخت؟

SQL معمولا یکی از ساده‌ترین زبان‌ها برای شروعه: با چند کلمه، می‌شه پرسش‌های مفید نوشت، و جمله‌ها شبیه زبان معمولی‌ان. خیلی‌ها توی چند روز، می‌تونن پرسش‌های ساده‌ی روزمره بنویسن. ولی SQL عمق زیادی هم داره: JOINهای پیچیده، زیرپرسش‌ها، تابع‌های پنجره‌ای و بهینه کردن سرعت.

یه نکته‌ی جالب: سختی SQL معمولا توی خود زبان نیست؛ توی فکر کردن به شکل مجموعه‌هاست. بیشتر زبان‌ها با ردیف به ردیف فکر می‌کنن؛ SQL با کل جدول. وقتی این فکر جا بیفته، خیلی از پرسش‌های پیچیده، ساده به نظر میان.

چند عادت خوب از روز اول

چند عادت که از همین اول، کار با SQL رو امن‌تر و راحت‌تر می‌کنن. یک: پیش از هر پرسش، سه تیکه‌ی چی، از کجا و با چه شرطی رو جدا بنویسید. دو: پرسش‌های بلند رو توی چند خط بنویسید، هر تیکه یه خط. سه: هر پرسشی که کار کرد و ممکنه دوباره لازم بشه، با یه خط توضیح نگه دارید.

چهار: پیش از هر تغییر یا پاک کردن، همون شرط رو با SELECT ببینید. و پنج: روی داده‌ی واقعی، هیچ‌وقت تمرین نکنید. این پنج عادت، بیشتر از هر ترفند پیشرفته‌ای، جلوی اشتباه‌های گرون رو می‌گیرن؛ و برنامه‌نویس‌های باتجربه، هنوز هر روز رعایتشون می‌کنن.

جواب کوتاه

اگه کسی پرسید «SQL چیه و چه کاربردی داره»:

SQL، کوتاه‌شده‌ی Structured Query Language، زبان استاندارد کار با پایگاه‌های داده‌ی رابطه‌ایه. با SQL می‌شه از دیتابیس داده خوند، داده اضافه، تغییر یا حذف کرد، جدول ساخت و دسترسی تعیین کرد. SQL یه زبان اعلانیه؛ یعنی می‌گیم چه داده‌ای می‌خوایم، و دیتابیس خودش راه پیدا کردنش رو انتخاب می‌کنه.

چند باور رایج

  • «SQL یه دیتابیسه.» SQL زبانه؛ دیتابیس، چیزیه که باهاش حرف می‌زنه.
  • «SQL فقط برای پرسیدنه.» ساختن، تغییر و دسترسی هم هست.
  • «هر دیتابیسی SQL خودش رو داره و هیچ‌کدوم شبیه هم نیستن.» پایه یکیه؛ فقط لهجه فرق داره.
  • «SQL برنامه‌نویسی سنگینه.» یکی از ساده‌ترین زبان‌ها برای شروعه.
  • «با هوش مصنوعی، خوندن SQL لازم نیست.» برای سنجیدن جوابش، لازم‌تره.

یه مثال

پویا توی یه کتابفروشی آنلاین کار می‌کنه و یه روز مدیرش پرسید: «توی شیراز، کدوم ده کتاب پرفروش‌ترن؟». پویا که تازه چند درس SQL خونده بود، روی کاغذ سه تیکه رو جدا کرد: چی؟ اسم کتاب و تعداد. از کجا؟ جدول فروش. با چه شرطی؟ شهر، شیراز.

بعد گروه‌بندی بر اساس کتاب و مرتب‌سازی بر اساس تعداد رو اضافه کرد، و LIMIT 10. پرسش اول، خطا داد: اسم ستون شهر رو اشتباه نوشته بود. پیام خطا رو خوند، درستش کرد، و توی ده دقیقه، جواب روی میز مدیر بود. همون پرسش رو توی دفترچه‌ش نگه داشت؛ ماه بعد فقط شهر رو عوض کرد.

پویا می‌گه بزرگ‌ترین درسش اون روز، نه خود SQL، که خوندن آروم پیام خطا بود؛ چیزی که دفعه‌های قبل همیشه ازش رد می‌شد.

تمرین امروز

امروز، پیش از نصب، چند پرسش رو روی کاغذ بنویسید.

  1. همون جدولی رو که توی درس اول روی کاغذ کشیدید، بیارید.
  2. یه SELECT بنویسید که فقط دو ستون رو برگردونه.
  3. یه WHERE اضافه کنید با یه شرط ساده.
  4. یه ORDER BY اضافه کنید.
  5. یه INSERT برای یه ردیف تازه، و یه UPDATE با WHERE بنویسید؛ و جلوش بنویسید اگه WHERE نبود چی می‌شد.

درس بعدی، انواع دیتابیس‌ها رو کنار هم مقایسه می‌کنه: انواع پایگاه داده.

جمع‌بندی. آنچه از این درس با خودتان می‌برید.

  • SQL زبان حرف زدن با دیتابیس‌های رابطه‌ایه.
  • اعلانیه: می‌گید چی، نه چطور.
  • هر سوال: چی، از کجا، با چه شرطی.
  • پنج خانواده‌ی دستور: ساختار، داده، پرسش، دسترسی، تراکنش.
  • استاندارد بین‌المللی داره؛ هر دیتابیس، کمی لهجه‌ی خودش.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو می‌بینید: چند تا درست، چند تا نادرست.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش

  • هر بار پرسش‌ها و ترتیب گزینه‌ها عوض می‌شه.
  • تا آخر نمی‌گیم کدوم جواب درست بوده؛ می‌تونید برگردید و جوابتون رو عوض کنید.
  • آخرش کارنامه می‌گیرید: چند تا درست، چند تا نادرست.
  • اگه وسطش بستید، دوباره که باز کنید از همون‌جا ادامه می‌دید.

فصل‌های این درس

درس بعد