آموزشSQL و کار با داده

درس ۲ از ۵۴، برنامه‌نویسی و علوم کامپیوتر، حدود ۲۸ دقیقه خواندن

دیتابیس چیست به زبان ساده

جواب کوتاه

دیتابیس، یا پایگاه داده، یه مجموعه‌ی منظم از داده‌هاست که طوری نگه داشته می‌شه که بشه خیلی سریع ازش پرسید، بهش اضافه کرد، تغییرش داد و امن نگهش داشت. کنار خود داده، همیشه یه برنامه هست که این انبار رو اداره می‌کنه؛ به اون، سیستم مدیریت پایگاه داده می‌گن، مثل SQLite یا PostgreSQL. این برنامه کارهایی رو می‌کنه که یه فایل ساده یا اکسل نمی‌تونه: هزاران نفر رو هم‌زمان راه می‌ده بی اینکه داده قاطی بشه، جلوی داده‌ی اشتباه رو می‌گیره، اگه برق بره داده رو سالم نگه می‌داره، و فقط به کسی اجازه می‌ده که حق دسترسی داره. تقریبا هر اپ و سایتی، یه دیتابیس پشتشه.

یه انبار منظم با یه انباردار

یه انبار بزرگ رو تصور کنید با هزاران جعبه، همه روی قفسه‌های شماره‌دار و با برچسب. جلوی انبار، یه انباردار نشسته. شما یه برگه‌ی درخواست بهش می‌دید: «همه‌ی جعبه‌هایی که این ماه رسیدن». انباردار می‌دونه کجا رو بگرده، جعبه‌ها رو میاره، و اگه کسی بخواد جعبه‌ای برداره که اجازه نداره، نمی‌ذاره.

دیتابیس دقیقا همین انباره: داده‌ها، جعبه‌ها هستن؛ و برنامه‌ای که انبار رو اداره می‌کنه، همون انباردار. توی درس قبل دیدیم این مسیر قراره چی یاد بده؛ این درس، خود انبار و انباردارش رو از نزدیک نشون می‌ده، پیش از اینکه حتی یه خط SQL بنویسیم.

پیش از دیتابیس: کاغذ و فایل

پیش از دیتابیس‌ها، داده‌ها روی کاغذ یا توی فایل‌های جدا نگه داشته می‌شدن. هر بخش یه شرکت، فایل‌های خودش رو داشت؛ حسابداری یه فهرست مشتری، انبار یه فهرست دیگه، و فروش یه فهرست سوم. اگه یه مشتری نشونیش رو عوض می‌کرد، باید سه جا عوض می‌شد؛ و معمولا یکی‌شون جا می‌موند.

این وضعیت، پر از تناقض و تکرار بود: کدوم نشونی درسته؟ چرا موجودی انبار با فروش نمی‌خونه؟ دیتابیس‌ها برای حل همین مشکل ساخته شدن: یه جای واحد برای داده، که همه از اون استفاده کنن، و هر چیز فقط یه بار نوشته بشه.

دیتابیس چیست

دیتابیس (Database)، یا پایگاه داده، یه مجموعه‌ی منظم از داده‌های به‌هم‌مرتبطه، که طوری نگه داشته می‌شه که بشه به‌راحتی و سریع ازش پرسید، بهش اضافه کرد، تغییرش داد و امن نگهش داشت. کلمه‌ی «منظم» اینجا کلیدیه: یه پوشه‌ی پر از فایل‌های بی‌ترتیب، داده‌ست، ولی دیتابیس نیست.

یه تعریف کوتاه‌تر که برای شروع کافیه: دیتابیس یعنی داده، به‌اضافه‌ی نظم، به‌اضافه‌ی یه برنامه که این نظم رو نگه داره. هر سه لازمن. بی نظم، پیدا کردن سخته؛ بی برنامه، نگه داشتن نظم با کار هم‌زمان هزاران نفر، تقریبا ناممکنه.

دیتابیس و انباردارش

خیلی وقت‌ها کلمه‌ی دیتابیس برای دو چیز به کار می‌ره: خود داده‌ها، و برنامه‌ای که اون‌ها رو اداره می‌کنه. اسم دقیق دومی، سیستم مدیریت پایگاه داده (DBMS، کوتاه‌شده‌ی Database Management System) ـه. SQLite، PostgreSQL و MySQL، همه سیستم مدیریت پایگاه داده‌ان؛ و داده‌های شما، چیزیه که اون‌ها اداره می‌کنن.

این فرق مهمه، چون شما هیچ‌وقت مستقیم به فایل‌های داده دست نمی‌زنید؛ همیشه از انباردار می‌خواید. همین کار، که اول یه واسطه‌ی اضافه به نظر میاد، دلیل همه‌ی قابلیت‌های دیتابیسه: انباردار می‌تونه درخواست‌ها رو مرتب کنه، قانون‌ها رو اجرا کنه و جلوی کار نامجاز رو بگیره.

نقشه‌ی انبار: ساختار

هر انبار منظمی یه نقشه داره: کدوم قفسه مال چیه، هر جعبه چه برچسب‌هایی داره، و چه چیزی کجا می‌ره. توی دیتابیس، به این نقشه، ساختار یا اسکیما (Schema) می‌گن: فهرست جدول‌ها، ستون‌های هر جدول، نوع هر ستون و رابطه‌ی جدول‌ها با هم.

ساختار، پیش از هر داده‌ای طراحی می‌شه؛ و طراحی خوبش، یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های هر نرم‌افزاره. عوض کردن ساختار، وقتی میلیون‌ها ردیف داده توشه، کار سخت و پرریسکیه؛ مثل عوض کردن نقشه‌ی یه انبار پر. ایستگاه ششم این مسیر، «طراحی دیتابیس»، یاد می‌ده چطور از اول یه ساختار خوب بکشیم.

دیتابیس، خودش رو هم می‌شناسه

یه ویژگی جالب دیتابیس‌ها اینه که ساختار خودشون رو هم مثل داده نگه می‌دارن. فهرست جدول‌ها، ستون‌ها و نوعشون، توی جدول‌های مخصوصی ذخیره شده که می‌شه با همون SQL ازشون پرسید: «چه جدول‌هایی دارم؟ جدول سفارش‌ها چه ستون‌هایی داره؟». به این، فراداده (Metadata) یعنی داده درباره‌ی داده می‌گن.

این قابلیت برای ابزارها خیلی مهمه: یه برنامه‌ی گرافیکی می‌تونه بی اینکه از قبل چیزی بدونه، ساختار هر دیتابیسی رو بخونه و نشون بده. برای شما هم، وقتی با یه دیتابیس ناآشنا روبه‌رو می‌شید، اولین کار معمولا همین پرسیدنه: «اینجا چی هست؟».

از چند کیلوبایت تا چند پتابایت

دیتابیس‌ها اندازه‌های خیلی متفاوتی دارن. دیتابیس فهرست مخاطب‌های گوشی شما، شاید چند صد کیلوبایت باشه. دیتابیس یه فروشگاه اینترنتی متوسط، چند گیگابایت. و دیتابیس‌های شرکت‌های بزرگ اینترنتی، چند پتابایت؛ یعنی میلیون‌ها گیگابایت، پخش روی هزاران سرور.

جالبه که ایده‌های پایه، توی همه‌ی این اندازه‌ها یکین: جدول، رابطه، سوال، ایندکس و تراکنش. چیزی که با بزرگ شدن عوض می‌شه، روش‌های پخش کردن داده روی چند سرور و نگه داشتن هماهنگی بین اون‌هاست؛ که توی ایستگاه مهندسی داده بهش سر می‌زنیم.

دیتابیس‌ها از کجا اومدن

اولین دیتابیس‌های کامپیوتری، دهه‌ی ۱۹۶۰، داده رو به شکل درخت یا شبکه‌ای از اشاره‌گرها نگه می‌داشتن؛ و برای پرسیدن هر سوال، برنامه‌نویس باید دقیقا می‌دونست از کدوم شاخه به کدوم شاخه بره. سال ۱۹۷۰، ادگار کاد پیشنهاد کرد داده رو توی جدول‌های ساده نگه داریم و با یه زبان اعلانی ازشون بپرسیم.

این ایده، که اول خیلی‌ها فکر می‌کردن کندتر از روش‌های قبلیه، تا دهه‌ی ۱۹۸۰ دنیا رو گرفت؛ و دیتابیس‌های رابطه‌ای و SQL، تا امروز پرکاربردترین راه نگه‌داری داده موندن. دیتابیس‌های غیررابطه‌ای هم، دهه‌ی ۲۰۰۰، برای نیازهای خاص وب‌های خیلی بزرگ دوباره رایج شدن.

دیتابیس چه هزینه‌ای داره

خیلی از بهترین سیستم‌های مدیریت پایگاه داده‌ی دنیا، مثل SQLite و PostgreSQL، رایگان و متن‌بازن؛ یعنی برای خود نرم‌افزار، هیچ پولی لازم نیست. ولی اجرای یه دیتابیس جدی، هزینه‌های دیگه‌ای داره: سرور یا اجاره‌ی ابر، فضای پشتیبان، و مهم‌تر از همه، وقت آدم‌هایی که اون رو سالم، سریع و امن نگه می‌دارن.

برای همین، خیلی از شرکت‌ها دیتابیس رو به‌عنوان یه خدمت آماده از شرکت‌های ابری اجاره می‌کنن؛ پشتیبان و به‌روزرسانی رو اون‌ها انجام می‌دن. این راه، برای تیم‌های کوچیک معمولا ساده‌تره؛ ولی مثل هر وابستگی دیگه، باید بدونید داده‌تون کجاست و چطور می‌تونید بیرون بیاریدش.

انباردار چه کارهایی می‌کنه

سیستم مدیریت پایگاه داده، چند کار اصلی داره:

  1. نگه داشتن داده روی دیسک، به شکلی که پیدا کردنش سریع باشه.
  2. جواب دادن به سوال‌ها، معمولا به زبان SQL.
  3. اجرای قانون‌ها، مثل اینکه یه ستون نباید خالی باشه.
  4. مدیریت کار هم‌زمان چند نفر، بی قاطی شدن داده.
  5. سالم نگه داشتن داده، حتی اگه وسط کار برق بره.
  6. کنترل دسترسی: کی چی رو می‌تونه ببینه یا تغییر بده.
  7. پشتیبان‌گیری و بازگردوندن.

هر کدوم از این‌ها، توی این مسیر یه درس یا یه ایستگاه داره.

پرسیدن از انبار

مهم‌ترین کار هر دیتابیس، جواب دادن به سوال‌هاست. «سفارش‌های امروز کدومن؟»، «کدوم مشتری‌ها بیشتر از سه بار خرید کردن؟»، «موجودی این محصول چنده؟». توی دیتابیس‌های رابطه‌ای، این سوال‌ها با زبان SQL پرسیده می‌شن، و جوابشون، یه جدول کوچیک‌تره.

یه چیز جالب: شما می‌گید چی می‌خواید، و انباردار خودش تصمیم می‌گیره چطور پیداش کنه. اگه انبار یه فهرست کمکی داشته باشه، مثل فهرست آخر کتاب، از اون استفاده می‌کنه؛ اگه نه، همه‌ی جعبه‌ها رو می‌گرده. این تصمیم‌ها، که بهشون برنامه‌ریزی کوئری می‌گن، از چشم شما پنهونن؛ ولی سرعت رو هزار برابر عوض می‌کنن.

افزودن، تغییر و پاک کردن

دیتابیس فقط برای خوندن نیست. هر بار که یه اپ چیزی رو ذخیره می‌کنه، مثل یه سفارش تازه، یه پیام یا یه نشونی تازه، داره به دیتابیس چیزی اضافه می‌کنه یا تغییر می‌ده. این کارها هم با SQL انجام می‌شن، و دیتابیس پیش از انجامشون، قانون‌ها رو بررسی می‌کنه.

یه نکته‌ی مهم: تغییر و پاک کردن توی دیتابیس، معمولا دکمه‌ی برگشت نداره. اگه دستوری بگه «همه‌ی سفارش‌ها رو پاک کن» و شما شرطش رو فراموش کرده باشید، دیتابیس بی هیچ پرسشی همه رو پاک می‌کنه. برای همین، توی این مسیر همیشه روی داده‌ی تمرینی کار می‌کنیم، و پشتیبان، یه بخش جدانشدنی از کار با دیتابیسه.

هزاران نفر، یه انبار

تصور کنید دو نفر هم‌زمان آخرین بلیت یه کنسرت رو بخرن. اگه هر دو ببینن «یه بلیت مونده» و هر دو بخرن، یه بلیت دو بار فروخته شده. توی یه فایل ساده، این اتفاق خیلی راحت میفته. دیتابیس برای جلوگیری از همین ساخته شده: انباردار، درخواست‌ها رو طوری مرتب می‌کنه که یکی اول انجام بشه و دومی، ببینه بلیت تموم شده.

این کار، که به‌ش کنترل هم‌زمانی (Concurrency Control) می‌گن، یکی از سخت‌ترین و مهم‌ترین کارهای هر دیتابیسه. سایت‌های فروش بلیت، بانک‌ها و فروشگاه‌های اینترنتی، هر ثانیه هزاران درخواست هم‌زمان دارن؛ و بی این کنترل، داده‌شون در عرض چند دقیقه پر از تناقض می‌شد.

قانون‌هایی که انباردار اجرا می‌کنه

دیتابیس می‌تونه قانون‌هایی رو اجرا کنه که جلوی داده‌ی خراب رو می‌گیرن. «ستون سن باید عدد باشه»، «ایمیل هر کاربر باید یکتا باشه»، «هر سفارش باید به یه مشتری واقعی اشاره کنه». اگه یه برنامه، حتی به اشتباه، بخواد این قانون‌ها رو بشکنه، دیتابیس قبول نمی‌کنه و خطا می‌ده.

این، یه فرق بزرگ با اکسل و فایل‌های ساده‌ست. توی اکسل، هر کسی هر چیزی رو می‌تونه هر جایی بنویسه، و خطاها معمولا وقتی پیدا می‌شن که خیلی دیر شده. توی دیتابیس، خطا همون لحظه‌ی نوشتن گرفته می‌شه؛ یعنی داده از اول سالم می‌مونه.

اگه وسط کار برق بره

فرض کنید دارید از حساب خودتون به حساب یه دوست پول می‌فرستید: از یکی کم می‌شه و به دیگری اضافه. اگه درست بعد از کم شدن و پیش از اضافه شدن، برق بره، چی می‌شه؟ پول باید غیب بشه؟ دیتابیس‌های جدی تضمین می‌کنن که این اتفاق نمیفته: یا هر دو قدم انجام می‌شن، یا هیچ‌کدوم.

به این، تراکنش (Transaction) می‌گن، و دیتابیس با نوشتن یه دفتر رخداد پیش از هر تغییر، بعد از برگشت برق، می‌فهمه کجا بوده و کار نیمه‌کاره رو کامل یا برمی‌گردونه. ایستگاه هفتم این مسیر، این تضمین‌ها رو کامل باز می‌کنه.

چطور این‌قدر سریع

یه دیتابیس می‌تونه از میون میلیون‌ها ردیف، یه ردیف خاص رو توی کسری از ثانیه پیدا کنه. رازش، همون چیزیه که توی مسیر الگوریتم دیدیم: ساختمان داده‌ی درست. دیتابیس‌ها کنار جدول‌ها، فهرست‌های کمکی به اسم ایندکس می‌سازن؛ مثل فهرست آخر کتاب، که می‌گه هر کلمه توی کدوم صفحه‌ست.

با ایندکس، دیتابیس به جای گشتن همه‌ی ردیف‌ها، مستقیم سراغ جای درست می‌ره؛ معمولا با یه درخت مرتب که جستجوی دودویی روش کار می‌کنه. هزینه‌ش اینه که هر بار داده عوض می‌شه، ایندکس هم باید به‌روز بشه؛ یه بده‌بستون دیگه که توی ایستگاه هفتم می‌بینیم.

فقط کسی که اجازه داره

دیتابیس معمولا باارزش‌ترین و حساس‌ترین بخش هر نرم‌افزاره: رمزها، اطلاعات مشتری‌ها، سفارش‌ها و پول. برای همین، سیستم‌های مدیریت پایگاه داده، کاربر و دسترسی دارن: هر برنامه یا هر آدم، فقط همون جدول‌ها و همون کارهایی رو می‌تونه انجام بده که بهش اجازه داده شده.

یه قاعده‌ی مهم: هر برنامه، کمترین دسترسی لازم رو بگیره. برنامه‌ای که فقط گزارش می‌سازه، لازم نیست اجازه‌ی پاک کردن داشته باشه. این قاعده باعث می‌شه اگه یه بخش برنامه مورد حمله قرار گرفت، آسیب محدود بمونه. ایستگاه هشتم، کامل درباره‌ی امنیت داده‌ست.

پشتیبان: نسخه‌ای جای دیگه

هیچ دیتابیسی، هر چقدر هم خوب، از همه‌ی خطرها در امان نیست: دیسک خراب می‌شه، یه دستور اشتباه داده رو پاک می‌کنه، یا یه حمله داده رو قفل می‌کنه. تنها راه نجات، پشتیبانه: یه نسخه از داده، که مرتب گرفته می‌شه و یه جای دیگه نگه داشته می‌شه.

یه نکته که خیلی‌ها دیر یاد می‌گیرن: پشتیبانی که هیچ‌وقت آزموده نشده، پشتیبان نیست. یعنی باید گاهی واقعا یه پشتیبان رو برگردونید و ببینید کار می‌کنه. داستان‌های زیادی هست از شرکت‌هایی که سال‌ها پشتیبان می‌گرفتن، و وقتی لازم شد، فهمیدن هیچ‌کدومش سالم نبوده.

فرق دیتابیس با یه فایل ساده

یه فایل متنی یا یه فایل CSV هم می‌تونه داده رو نگه داره؛ پس چرا دیتابیس؟ برای داده‌ی کم و یه نفر، فایل کاملا کافیه. ولی وقتی داده بزرگ بشه، چند نفر هم‌زمان کار کنن، یا درستی داده حیاتی باشه، فایل کم میاره: پیدا کردن کنده، دو نفر هم‌زمان فایل رو خراب می‌کنن، و هیچ قانونی جلوی داده‌ی اشتباه رو نمی‌گیره.

یه جور دیگه هم می‌شه گفت: فایل، یه جعبه‌ست؛ دیتابیس، یه انبار با انباردار. برای نگه داشتن چند وسیله، جعبه کافیه. برای اداره‌ی یه فروشگاه، انبار و انباردار لازمه. هنر، دونستن اینه که کی کدوم.

فرق دیتابیس با اکسل

اکسل و دیتابیس هر دو جدول دارن، ولی برای دو کار مختلف ساخته شدن. اکسل برای اینه که یه نفر داده رو ببینه، حساب کنه و نمودار بکشه؛ دیتابیس برای اینه که برنامه‌ها و آدم‌های زیادی، داده‌ی زیادی رو امن و سالم نگه دارن. اکسل با چند صد هزار ردیف کند می‌شه؛ دیتابیس با میلیاردها ردیف کار می‌کنه.

خیلی وقت‌ها این دو با هم کار می‌کنن: داده توی دیتابیس نگه داشته می‌شه، و برای تحلیل یا گزارش، یه تکه‌ش به اکسل می‌ره. کسی که هر دو رو بلده، بهترین ترکیب رو داره: دیتابیس برای نگه‌داری و پرسیدن، اکسل برای نگاه کردن و نمودار.

انبارهای جورواجور

همه‌ی دیتابیس‌ها جدول ندارن. پرکاربردترین نوع، دیتابیس رابطه‌ایه که داده رو توی جدول‌های به‌هم‌وصل نگه می‌داره و با SQL کار می‌کنه؛ این مسیر بیشتر درباره‌ی همینه. ولی انواع دیگه‌ای هم هست: دیتابیس سندی، که هر ردیف یه سند انعطاف‌پذیره؛ دیتابیس کلید و مقدار، که مثل یه دفترچه‌ی تلفن خیلی سریعه؛ و دیتابیس گراف، برای داده‌هایی که پر از رابطه‌ان، مثل شبکه‌ی دوستان.

هر نوع، برای یه کار بهتره، و خیلی از نرم‌افزارهای بزرگ، چند نوع رو کنار هم به کار می‌برن. درس انواع پایگاه داده این‌ها رو کنار هم مقایسه می‌کنه.

دیتابیس‌هایی که روی سرور زندگی می‌کنن

بیشتر دیتابیس‌های بزرگ، مثل PostgreSQL، روی یه سرور اجرا می‌شن و برنامه‌ها از راه شبکه بهشون وصل می‌شن. طبق سند رسمی PostgreSQL، هر جلسه از دو بخش ساخته می‌شه: یه برنامه‌ی سرور که فایل‌های دیتابیس رو اداره می‌کنه و درخواست‌ها رو می‌گیره، و یه برنامه‌ی مشتری که درخواست می‌فرسته؛ که می‌تونه یه ابزار متنی، یه برنامه‌ی گرافیکی یا یه سایت باشه.

این دو می‌تونن روی دو کامپیوتر مختلف باشن و از راه شبکه حرف بزنن. سرور هم‌زمان به چند مشتری جواب می‌ده. این همون مدل سرور و کلاینته که توی شبکه دیدیم، این بار برای داده.

دیتابیس‌هایی که توی برنامه جا می‌شن

همه‌ی دیتابیس‌ها سرور لازم ندارن. SQLite، طبق سند رسمیش، یه دیتابیس خودکفا و بی‌سروره که کل داده‌ش، با جدول‌ها و ایندکس‌ها، توی یه فایل واحد نگه داشته می‌شه؛ و این فایل رو می‌شه آزادانه بین سیستم‌عامل‌های مختلف جابه‌جا کرد. برنامه، مستقیم اون فایل رو می‌خونه و می‌نویسه.

برای همین، SQLite توی گوشی‌ها، مرورگرها و هزاران برنامه‌ی دیگه هست؛ جایی که یه دیتابیس کوچیک، سریع و بی دردسر لازمه. برای شروع یادگیری SQL هم بهترین گزینه‌ست، چون هیچ نصب و تنظیم پیچیده‌ای نداره. درس پنجم این ایستگاه، نصبش رو نشون می‌ده.

دیتابیس‌ها کجای زندگی ما هستن

دیتابیس‌ها تقریبا همه‌جا هستن، حتی جاهایی که بهش فکر نمی‌کنید. مطب دکتر، پرونده‌ی بیمارها رو توی یه دیتابیس نگه می‌داره؛ مدرسه، نمره‌ها؛ بانک، حساب‌ها و تراکنش‌ها؛ شرکت هواپیمایی، صندلی‌ها و رزروها؛ و شهرداری، نقشه و قبض‌ها.

وقتی یه سایت می‌گه «این محصول ناموجوده»، یا یه اپ تاریخچه‌ی سفارش‌هاتون رو نشون می‌ده، یا موتور جستجو جواب می‌ده، پشت همه‌شون یه یا چند دیتابیس دارن کار می‌کنن. دیتابیس، شاید نامرئی‌ترین و در عین حال، مهم‌ترین بخش دنیای دیجیتال باشه.

داده‌هایی که از شما توی دیتابیس‌هاست

هر بار که توی یه اپ ثبت‌نام می‌کنید، خرید می‌کنید یا حتی فقط یه صفحه رو باز می‌کنید، احتمالا چند ردیف تازه درباره‌ی شما توی چند دیتابیس نوشته می‌شه. بیشترشون برای کار درست خود اپ لازمن؛ مثل نشونی برای فرستادن سفارش. ولی بعضی‌هاشون برای تحلیل رفتار و تبلیغات جمع می‌شن.

فهمیدن اینکه دیتابیس چیه، کمک می‌کنه آگاهانه‌تر تصمیم بگیرید چه اطلاعاتی بدید. و اینکه بدونید در بیشتر کشورها، حق دارید ببینید چه داده‌ای ازتون نگه داشته شده و بخواید پاکش کنن. درس حق حذف داده‌ها این حق رو کامل‌تر توضیح می‌ده.

آدم‌هایی که با دیتابیس کار می‌کنن

چند نقش اصلی با دیتابیس سروکار دارن:

  • طراح پایگاه داده: تعیین می‌کنه چه جدول‌هایی با چه رابطه‌هایی لازمه.
  • برنامه‌نویس: برنامه‌ای می‌نویسه که از دیتابیس می‌خونه و توش می‌نویسه.
  • مدیر پایگاه داده: دیتابیس رو سالم، سریع، امن و پشتیبان‌دار نگه می‌داره.
  • تحلیلگر داده: از دیتابیس سوال می‌پرسه و گزارش می‌سازه.
  • مهندس داده: داده رو بین دیتابیس‌ها جابه‌جا و آماده‌ی تحلیل می‌کنه.

توی تیم‌های کوچیک، یه نفر ممکنه چند تا از این نقش‌ها رو داشته باشه.

جواب کوتاه

«پایگاه داده چیست» از سوال‌های رایج درسیه. یه جواب کوتاه:

پایگاه داده یا دیتابیس، مجموعه‌ای منظم از داده‌های به‌هم‌مرتبطه که به کمک یه سیستم مدیریت پایگاه داده نگه داشته می‌شه، تا بشه به‌سرعت ازش جستجو کرد، داده اضافه کرد، تغییر داد و اون رو امن نگه داشت. مثل دیتابیس مشتری‌ها و سفارش‌های یه فروشگاه.

چند باور رایج

  • «دیتابیس یعنی یه فایل اکسل بزرگ.» دیتابیس قانون، کار هم‌زمان و امنیت داره.
  • «دیتابیس فقط مال شرکت‌های بزرگه.» توی گوشی شما هم ده‌ها تا هست.
  • «همه‌ی دیتابیس‌ها جدول دارن.» سندی، کلید و مقدار و گراف هم هستن.
  • «پاک کردن توی دیتابیس برگشت داره.» معمولا نه؛ پشتیبان تنها راهه.
  • «پشتیبان گرفتن کافیه.» باید آزموده هم بشه.

یه مثال

کلینیک دندانپزشکی دکتر نیکزاد، سال‌ها نوبت‌ها رو توی یه دفتر کاغذی و یه فایل اکسل روی کامپیوتر منشی نگه می‌داشت. هر چند وقت، دو نفر برای یه ساعت نوبت می‌گرفتن؛ چون منشی صبح و منشی عصر، هر کدوم توی نسخه‌ی خودش می‌نوشت. یه بار هم کامپیوتر خراب شد و فهرست بیمارهای شش ماه از دست رفت.

کلینیک بالاخره یه نرم‌افزار نوبت‌دهی گرفت که پشتش یه دیتابیس بود. حالا دو منشی هم‌زمان نوبت می‌دن و دیتابیس نمی‌ذاره یه ساعت دو بار پر بشه؛ و هر شب، یه پشتیبان خودکار روی یه سرور دیگه نگه داشته می‌شه. همون مشکل‌ها، با یه انباردار خوب، حل شد.

تمرین امروز

امروز دیتابیس‌های زندگیتون رو پیدا کنید.

  1. پنج اپ یا سایت که هر روز ازشون استفاده می‌کنید رو بنویسید.
  2. برای هر کدوم، حدس بزنید چه جدول‌هایی توی دیتابیسشون هست.
  3. حدس بزنید چه داده‌هایی از شما توی هر کدومه.
  4. یه جا توی زندگیتون پیدا کنید که داده با کاغذ یا اکسل نگه داشته می‌شه و مشکل‌های این درس رو داره.
  5. فکر کنید اگه اون داده یه روز از دست بره، چی می‌شه.

درس بعدی، زبان پرسیدن از این انبار رو معرفی می‌کنه: SQL چیه و چه کاربردی داره.

جمع‌بندی. آنچه از این درس با خودتان می‌برید.

  • دیتابیس: داده‌ی منظم برای پرسیدن، افزودن، تغییر و نگه‌داری.
  • سیستم مدیریت پایگاه داده، انباردار این انباره.
  • کار هم‌زمان هزاران نفر، بی قاطی شدن داده.
  • قانون‌ها جلوی داده‌ی خراب رو می‌گیرن؛ قطع برق داده رو خراب نمی‌کنه.
  • دسترسی فقط برای کسی که اجازه داره؛ و پشتیبان، همیشه.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو می‌بینید: چند تا درست، چند تا نادرست.

خودتون رو بسنجید

۱۵ پرسش

  • هر بار پرسش‌ها و ترتیب گزینه‌ها عوض می‌شه.
  • تا آخر نمی‌گیم کدوم جواب درست بوده؛ می‌تونید برگردید و جوابتون رو عوض کنید.
  • آخرش کارنامه می‌گیرید: چند تا درست، چند تا نادرست.
  • اگه وسطش بستید، دوباره که باز کنید از همون‌جا ادامه می‌دید.

فصل‌های این درس

درس بعد