اصلا لازمه تغییر کنم؟
جواب کوتاه
قبل از هر تغییری، اول بپرسید این تغییر رو خودتون میخواید یا فقط فکر میکنید «باید» بخواید. پژوهشها نشون میدن ذهن معمولا اثر یه تغییر روی شادی رو بزرگتر از واقعیت حدس میزنه، زندگی بقیه رو از دور قشنگتر میبینه، و هدفهایی که فقط برای دیده شدن یا پول و ظاهرن، حال آدم رو کمتر بهتر میکنن. از اون طرف، فکری که مدام برمیگرده، ناراحتیای که تکرار میشه، و حسی که «ده سال دیگه پشیمونم که نکردم»، نشونههای واقعی نیاز به تغییرن. جواب این سنجش میتونه «عوض کن»، «صبر کن» یا «بمون» باشه؛ هر سه میتونن درست باشن.
قطبنما
کسی که توی یه جنگل گم شده، اول چی کار میکنه؟ اگه عاقل باشه، قبل از اینکه تند راه بیفته، قطبنما رو درمیاره و جهت رو پیدا میکنه. تند رفتن به جهت اشتباه، از وایستادن بدتره. تغییر هم همینه.
این درس، اولین درس ایستگاه دومه: «اصلا لازمه عوض بشم؟». ایستگاه اول نشون داد تغییر ممکنه، سخته، و چند ایستگاه داره. ولی قبل از اینکه سراغ چطوریش بریم، یه سوال مهمتر هست: این تغییر، اصلا تغییر درستیه؟ مال خود منه؟
خیلی از ما این سوال رو جا میندازیم. یه چیزی میبینیم، یه حرفی میشنویم، و فوری تصمیم میگیریم «باید عوض بشم». بعد، چند هفته بعد که ول میکنیم، خودمون رو سرزنش میکنیم؛ در حالی که شاید از اول، این تغییر مال ما نبود. این درس، قطبنماست.
و یادتون باشه: قطبنما فقط جهت نشون میده، تصمیم نمیگیره. ممکنه آخر این درس ببینید یه تغییر مال شماست، یا نیست. هر دو جواب خوبن.
چرا اول بپرسیم
دو دلیل داره. اول اینکه تغییر انرژی میبره. هر تغییری که شروع میکنیم، از وقت، توجه و ارادهی محدودمون سهم میگیره. اگه این انرژی رو برای تغییرهایی خرج کنیم که واقعا نمیخوایمشون، برای تغییرهایی که میخوایم چیزی نمیمونه.
دوم اینکه تغییرهایی که مال خود آدم نیستن، معمولا نمیمونن. توی درس اول از پژوهش کنون شلدون و اندرو الیوت گفتیم: هدفهایی که با علاقه و ارزشهای خود آدم جورن، بیشتر دنبال میشن و بیشتر به نتیجه میرسن. شلدون و الیوت دیدن آدمها برای هدفهای «همخوان با خود»، توی طول ترم تلاش پایدارتری کردن، و رسیدن به این هدفها حالشون رو هم بیشتر بهتر کرد. هدفهایی که از سر فشار یا گناه انتخاب شده بودن، حتی وقتی بهشون میرسیدن، کمتر خوشحالشون میکرد.
میخوام یا باید
اولین آزمون ساده: جملهی تغییرتون رو با دو شروع مختلف بگید، و ببینید کدوم بیشتر به دلتون میشینه.
«باید …»
«باید ورزش کنم.» «باید زودتر بیدار بشم.» «باید بیشتر بیرون برم.» صدای یه نفر دیگه؛ پدر، مادر، جامعه، یه ویدیو. حس سنگینی داره.
«میخوام …»
«میخوام سرحالتر باشم.» «میخوام صبحها یه ساعت مال خودم باشه.» «میخوام دوستهای تازه پیدا کنم.» صدای خود آدم؛ یه حس کشش داره.
اگه فقط «باید» درست به نظر میاد و «میخوام» نه، به این تغییر یه بار دیگه فکر کنید. گاهی میشه یه «میخوام» پشت «باید» پیدا کرد؛ گاهی نه، و اون موقع شاید این تغییر مال شما نیست.
اون طرف حصار
یه ضربالمثل انگلیسی هست که میگه «چمن اون طرف حصار همیشه سبزتره». از دور، زندگی بقیه، کار بقیه، شهر بقیه، همیشه قشنگتر به نظر میاد. دلیلش سادهست: از دور، فقط تیکههای خوب دیده میشن. چمن همسایه هم علف هرز داره، ولی از پشت حصار دیده نمیشه.
امروز، با شبکههای اجتماعی، این حصار خیلی نزدیکتر و چمن اون طرف خیلی سبزتر شده. هر روز صدها تیکهی گلچینشده از زندگی بقیه رو میبینیم: سفرها، باشگاه رفتنها، غذاهای قشنگ، صبحهای زود. و فکر میکنیم زندگی ما یه چیزی کم داره. درس مقایسه خود با دیگران این رو کامل باز میکنه. اینجا فقط یه سوال: این تغییری که میخوام، از دیدن زندگی بقیه اومده، یا از چیزی که توی زندگی خودم کمه؟
بلیت برنده
سال ۱۹۷۸، سه روانشناس آمریکایی، فیلیپ بریکمن (Philip Brickman) و همکارهاش، با چند نفر که توی بختآزمایی جایزهی بزرگ برده بودن حرف زدن، و حالشون رو با آدمهای معمولی مقایسه کردن. خیلیها فکر میکنن برندهی بختآزمایی تا آخر عمر خوشحاله. ولی برندهها، چند وقت بعد، از آدمهای معمولی خیلی خوشحالتر نبودن، و حتی از لذتهای کوچیک روزانه کمتر لذت میبردن.
این یافته، که بعدها با پژوهشهای بزرگتر کاملتر شد، اسم پیدا کرد: سازگاری لذت (Hedonic Adaptation). یعنی ذهن آدم به هر چیز تازه، چه خوب چه بد، کمکم عادت میکنه، و حالش بعد از مدتی برمیگرده نزدیک همون حد همیشگیش. البته این برگشت همیشه کامل نیست، و بعضی تغییرها، مثل رابطههای خوب یا کار معنیدار، اثر ماندگارتری دارن.
پیامش برای ما: اگه فکر میکنید «اگه فلان چیز عوض بشه، دیگه همیشه خوشحالم»، احتمالا اثرش رو بزرگتر از واقعیت حدس میزنید. این دلیلی برای تغییر نکردن نیست؛ دلیلیه برای اینکه انتظارمون رو واقعبینانه کنیم.
از اون طرف، همین سازگاری یه خبر خوب هم داره: اگه یه تغییر سختیهایی هم داشته باشه، ذهن به اون سختیها هم عادت میکنه. پس هم خوبیهای تغییر، هم بدیهاش، معمولا کمتر از چیزی که فکر میکنیم طول میکشن.
هوای آفتابی
یه پژوهش دیگه: سال ۱۹۹۸، دو روانشناس، دیوید شکید (David Schkade) و دنیل کانمن، از دانشجوهای دو منطقهی آمریکا پرسیدن: «کی از زندگیش راضیتره، دانشجوهای کالیفرنیای آفتابی یا دانشجوهای ایالتهای سرد میانه؟». هر دو گروه فکر میکردن کالیفرنیاییها راضیترن، به خاطر هوا. ولی وقتی رضایت واقعی رو سنجیدن، فرقی نبود.
اسم این خطا رو گذاشتن توهم تمرکز (Focusing Illusion): وقتی به یه چیز فکر میکنیم، اهمیتش رو توی کل زندگی بزرگتر از واقعیت میبینیم. کانمن یه جملهی معروف داره با این مضمون که هیچ چیزی توی زندگی به اندازهی وقتی که داری بهش فکر میکنی مهم نیست. پس اگه یه تغییر، مثل جابهجا شدن به یه شهر دیگه، رو تنها راه خوشحالی میبینید، یادتون باشه که زندگی خیلی بیشتر از اون یه چیزه.
برای کی
یه سوال ساده ولی قوی: «اگه هیچکس هیچوقت نمیفهمید که این تغییر رو کردم، باز هم میخواستمش؟». خیلی از تغییرهایی که میخوایم، بخشیش برای دیده شدنه: اینکه بقیه ما رو آدم ورزشکار، آدم کتابخون، آدم موفق ببینن. این عیب نیست؛ همه دوست داریم دیده بشیم. ولی اگه همهی دلیل تغییر همین باشه، معمولا دووم نمیاره؛ چون دیده شدن زود عادی میشه.
اگه جواب این سوال «آره، باز هم میخواستم» باشه، یعنی یه دلیل درونی پشت این تغییره، و این دلیل، روزهای سخت نگهتون میداره.
یه تمرین ساده برای این سوال: تغییر رو تصور کنید، ولی توی یه شهر دیگه که هیچکس شما رو نمیشناسه. نه عکسی میذارید، نه به کسی میگید. توی اون شهر، هنوز دلتون میخواد صبحها بدوید، یا اون ساز رو یاد بگیرید، یا اون کتاب رو بخونید؟ جوابی که توی اون شهر میدید، جواب واقعیتره.
هدف درونی و بیرونی
دو روانشناس آمریکایی، تیم کسر (Tim Kasser) و ریچارد رایان (Richard Ryan)، سال ۱۹۹۶ هدفهای آدمها رو به دو دسته تقسیم کردن. هدفهای درونی: رشد شخصی، رابطههای نزدیک، کمک به بقیه. هدفهای بیرونی: پول، شهرت، ظاهر. بعد حال آدمها رو سنجیدن.
آدمهایی که هدفهای بیرونی براشون خیلی مهمتر از هدفهای درونی بود، بهطور میانگین حال بدتری داشتن؛ نگرانی بیشتر، رضایت کمتر. این به این معنی نیست که پول یا ظاهر بدن؛ یعنی وقتی بیشترین وزن زندگی روی اونهاست، حال آدم معمولا بهتر نمیشه.
برای سنجیدن یه تغییر، ببینید بیشتر به کدوم دسته وصله. «میخوام لاغر بشم که بقیه تحسینم کنن» بیشتر بیرونیه. «میخوام سبکتر باشم که با بچههام راحتتر بازی کنم» بیشتر درونیه. همون تغییر، با دو دلیل مختلف، دو اثر مختلف داره.
تغییر به خاطر کسی که دوستش داریم
یه حالت خاص: وقتی کسی که دوستش داریم ازمون میخواد عوض بشیم. همسری که میگه «کاش کمتر سر کار بمونی»، بچهای که میگه «کاش با من بازی کنی»، پدر یا مادری که میگه «کاش بیشتر بهم سر بزنی». اینها «باید» ـن یا «میخوام»؟
جوابش به اینه که شما اون رابطه رو چقدر مهم میدونید. اگه رابطه با همسر یا بچه یکی از ارزشهای اصلی شماست، تغییری که به اون رابطه کمک میکنه، در واقع مال خود شماست؛ حتی اگه حرفش اول از دهن یکی دیگه بیرون اومده. پژوهشهای شلدون هم نشون دادن هدفهایی که آدم «به خاطر یه ارزش مهم» انتخابشون میکنه، حتی اگه خودشون لذتبخش نباشن، همخوان با خودن.
پس سوال رو اینطوری بپرسید: «این تغییر رو برای اینکه اون دست از سرم برداره میخوام، یا برای اینکه رابطهمون برام مهمه؟». اولی معمولا دووم نمیاره؛ دومی، معمولا آره.
چقدر راضیام
روانشناس آمریکایی اد داینر (Ed Diener) و همکارهاش، سال ۱۹۸۵ یه پرسشنامهی کوتاه پنجسوالی ساختن به اسم مقیاس رضایت از زندگی (Satisfaction with Life Scale) که هنوز توی هزاران پژوهش استفاده میشه. سوالهاش، به زبون ساده، اینطوریان، و به هر کدوم از یک تا هفت نمره میدید:
- زندگیم از خیلی جهتها به زندگی دلخواهم نزدیکه.
- شرایط زندگیم خوبه.
- از زندگیم راضیام.
- تا الان، چیزهای مهمی که میخواستم رو به دست آوردم.
- اگه میتونستم زندگیم رو از اول زندگی کنم، تقریبا هیچی رو عوض نمیکردم.
اینجا نمرهی دقیق مهم نیست؛ مهم اینه که ببینید کدوم سوال نمرهی پایینتری گرفت. اگه همه بالان، شاید زندگیتون نیاز به تغییر بزرگی نداره و فقط یه بخش کوچیک کار داره. اگه یکی خیلی پایینه، اونجا جاییه که تغییر احتمالا بیشترین ارزش رو داره.
نشونههای «لازمه»
- فکری که برمیگرده. ماههاست هر چند وقت یه بار، همون فکر میاد: «کاش …». یه فکر گذرا نیست؛ یه پیامه.
- ناراحتی تکراری. یه موقعیت یا یه رفتار، بارها و بارها حالتون رو بد میکنه.
- دایرهای که کوچیک میشه. کارهایی که قبلا راحت بودن، کمکم سخت شدن.
- فاصله با ارزشها. کاری که میکنید با چیزی که براتون مهمه جور نیست.
- کشش، نه فقط فشار. وقتی به اون تغییر فکر میکنید، یه حس کشش یا هیجان هست، نه فقط «باید».
نشونههای «لازم نیست»
- فقط از مقایسه میاد. تا وقتی زندگی بقیه رو نمیدیدید، این فکر رو نداشتید.
- فقط «باید» ـه. هیچ «میخوام»ی پشتش پیدا نمیشه.
- فقط برای دیده شدنه. اگه کسی نمیفهمید، نمیخواستیدش.
- از حالتون راضیاید. فقط فکر میکنید «آدمها باید همیشه در حال تغییر باشن».
- الان وقتش نیست. زندگی همین الان پر از تغییره و جای یه تغییر دیگه نیست.
یه نکته: «لازم نیست» برای همیشه نیست. چیزی که امروز لازم نیست، ممکنه سال دیگه لازم بشه. این سنجش رو هر چند وقت یه بار تکرار کنید.
تغییر کوچیک یا بزرگ
یه اشتباه رایج دیگه اینه که فکر کنیم یا باید همهچیز رو عوض کنیم، یا هیچی رو. کسی که از کارش ناراضیه، فکر میکنه دو راه داره: یا استعفا، یا تحمل. ولی بیشتر وقتها راههای وسط زیادی هست: عوض کردن بخشی از کار، حرف زدن با مدیر دربارهی یه مسئولیت تازه، یاد گرفتن یه مهارت کنار کار، یا حتی فقط عوض کردن ساعتهای کار.
قبل از اینکه دربارهی یه تغییر بزرگ تصمیم بگیرید، بپرسید: «کوچیکترین تغییری که بیشترین فرق رو ایجاد میکنه چیه؟». گاهی جواب، یه تغییر بزرگه؛ ولی خیلی وقتها، یه تنظیم کوچیک، همون چیزی رو درست میکنه که فکر میکردیم کل زندگی رو خراب کرده. کسی که از خونهنشینی ناراحته، شاید لازم نیست «آدم اجتماعیای» بشه؛ شاید فقط یه قرار هفتگی با یه دوست کافی باشه.
این سوال یه خوبی دیگه هم داره: تغییر کوچیک، شروعش راحتتره، ترسش کمتره، و اگه جواب نداد، راه برگشتش سادهتره. اگه جواب داد، همیشه میشه بزرگترش کرد.
آزمون ده سال
یکی از قویترین سوالها برای سنجیدن یه تغییر، از پژوهشهای پشیمونی میاد. توی درس ترس دیدیم که توماس گیلوویچ و ویکتوریا مدوک نشون دادن آدمها توی بلندمدت، بیشتر از کارهایی که نکردن پشیمونن تا کارهایی که کردن. پس این سوال رو بپرسید: «ده سال دیگه، اگه این تغییر رو نکرده باشم، پشیمونم؟».
اگه جواب یه «آره»ی قوی باشه، این تغییر احتمالا مهمه. اگه جواب «نه، فرقی نمیکنه» باشه، شاید این تغییر الان اولویت شما نیست. این آزمون، صدای ترسهای کوتاهمدت رو کم میکنه و صدای چیزی که واقعا براتون مهمه رو بلندتر. درس پشیمانی کاملترش رو داره.
ارزشش رو داره؟
هر تغییری یه هزینه داره: وقت، انرژی، پول، راحتی، یا چیزهای دیگهای که باید کنار بذاریم. یه تغییر میتونه هم خوب باشه، هم ارزش هزینهش رو نداشته باشه. مثلا یاد گرفتن یه زبان تازه خوبه؛ ولی اگه همین الان دو کار دارید، بچهی کوچیک دارید و هر شب خستهاید، شاید ارزشش رو نداشته باشه که الان شروعش کنید.
یه سوال کمک میکنه: «اگه این تغییر رو شروع کنم، چه چیزی رو باید کم کنم؟». اگه جوابش چیزیه که خیلی براتون مهمه، مثل وقت با خونواده یا خواب، شاید بهتره یه نسخهی کوچیکتر از تغییر رو انتخاب کنید، یا زمانش رو عقب بندازید. تصمیم به «صبر کردن» با «جا زدن» فرق داره، اگه آگاهانه باشه.
وقتی جواب روشن نیست
گاهی بعد از همهی این سوالها، هنوز نمیدونید. «شاید میخوام، شاید نه». این خیلی طبیعیه، و دو تا راه داره. راه اول، درس بعدیه: دوسوگرایی، که دقیقا برای همین حالت ساخته شده. راه دوم، یه آزمایش کوچیکه: به جای تصمیم گرفتن توی ذهن، یه هفته یه نسخهی کوچیک از تغییر رو امتحان کنید و ببینید چه حسی داره.
خیلی از سوالهای «میخوام یا نه» فقط با امتحان کردن جواب میگیرن. فکر کردن به اینکه آیا از آشپزی لذت میبرید، به اندازهی سه بار آشپزی کردن اطلاعات نمیده. درس نمیدونم چی میخوام این روش رو کامل داره.
یه پژوهش جالب هم هست که توی درس آزمایش سکه کاملش رو میبینیم: اقتصاددانی به اسم استیون لویت (Steven Levitt) نشون داد آدمهایی که توی یه تصمیم بزرگ واقعا دو دل بودن و بعد سراغ تغییر رفتن، بهطور میانگین شش ماه بعد خوشحالتر بودن. یعنی وقتی واقعا دو دلیم، احتمالا بیش از اندازه محتاطیم.
شش سوال
همهی این درس، توی شش سوال:
- «میخوام» یا «باید»؟
- از زندگی خودم اومده، یا از دیدن زندگی بقیه؟
- اگه هیچکس نمیفهمید، باز هم میخواستم؟
- به یه هدف درونی وصله یا بیرونی؟
- ده سال دیگه، اگه نکنم، پشیمونم؟
- ارزش هزینهش رو داره، همین الان؟
سه جواب
بعد از این سنجش، سه جواب ممکنه، و هر سه میتونن درست باشن. عوض کن: تغییر مال خودتونه، به یه چیز مهم وصله، و ارزش هزینهش رو داره؛ وقتشه برید سراغ ایستگاههای بعدی این مسیر. صبر کن: تغییر مال خودتونه، ولی الان وقتش نیست؛ یه تاریخ بذارید که دوباره بسنجید. بمون: این تغییر بیشتر از بیرون اومده یا ارزشش رو نداره؛ با خیال راحت کنارش بذارید.
جواب سوم، «بمون»، برای خیلیها سختترینه، چون حس میکنن یعنی جا زدن. ولی کنار گذاشتن آگاهانهی یه تغییر، جا برای تغییرهایی باز میکنه که واقعا مال خودتونن. همونطور که توی درس اول گفتیم، از «دو دل و ناراضی» به «آگاه و راضی» رسیدن، خودش یه تغییره.
یه مثال
یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که میبینه همکارهاش ساعت پنج صبح بیدار میشن و توی صفحههاشون از «روتین صبحگاهی» مینویسن. تصمیم میگیره خودش هم ساعت پنج بیدار بشه. سه بار شروع میکنه و سه بار بعد از چند روز ول میکنه، و هر بار حس شکست داره.
حالا شش سوال رو میپرسه. «میخوام یا باید؟» بیشتر «باید». «از کجا اومده؟» از دیدن همکارها. «اگه کسی نمیفهمید؟» راستش نه. ولی وقتی عمیقتر فکر میکنه، یه چیز پیدا میکنه: دلش یه ساعت وقت آروم برای خودش میخواد، قبل از اینکه روز شلوغ بشه. ساعت پنج مهم نیست؛ اون یه ساعت مهمه.
جواب: «بمون» برای ساعت پنج، و «عوض کن» برای یه چیز دیگه: نیم ساعت زودتر از همیشه، با یه چای و یه کتاب، بی گوشی. این تغییر، مال خودشه. و این بار، احتمال موندنش خیلی بیشتره.
سنجیدن دوباره
این سنجش یه بار برای همیشه نیست. زندگی عوض میشه، و جواب این سوالها هم. چیزی که پارسال «بمون» بود، امسال شاید «عوض کن» باشه. یه عادت خوب اینه که سالی یه بار، مثلا اول سال، یه ساعت بنشینید و همین شش سوال رو برای زندگیتون بپرسید.
توی درس سوم دیدیم آدمها اول سال و اول ماه بیشتر سراغ تغییر میرن؛ اسمش «اثر شروع تازه» بود. میشه از همین حس استفاده کرد، نه برای تصمیمهای هیجانی، بلکه برای یه سنجش آروم: کجای زندگیم خوبه و بهش دست نمیزنم؟ کجا یه چیزی کمه؟ کدوم تغییر، امسال واقعا مال منه؟
توی هر سنی
این سنجش برای همهی سنها کار میکنه، فقط سوالها شکلهای مختلف دارن. یه نوجوون که میخواد رشتهش رو عوض کنه، میتونه بپرسه «این رو خودم میخوام یا چون دوستام اون رشتهان؟». یه پدر یا مادر که میخواد بچهش یه کلاس بره، میتونه بپرسه «این برای بچهست یا برای آرزوی خودم؟». یه آدم بازنشسته که فکر میکنه «باید یه کاری بکنم»، میتونه بپرسه «دلم واقعا چی میخواد، حالا که وقت دارم؟».
چند باور رایج
- «آدم همیشه باید در حال تغییر باشه.» تغییر وقتی ارزش داره که مال خود آدم باشه؛ تغییر برای تغییر، فقط خسته میکنه.
- «اگه فلان چیز عوض بشه، همیشه خوشحالم.» ذهن به چیزهای تازه عادت میکنه؛ اثر یه تغییر معمولا کمتر از حدس ماست.
- «کنار گذاشتن یه تغییر یعنی جا زدن.» کنار گذاشتن آگاهانه، جا رو برای تغییرهای درست باز میکنه.
- «بقیه خوشحالترن.» چیزی که از بقیه میبینیم، تیکهی گلچینشدهی زندگیشونه.
تمرین امروز
امروز یه قطبنما، حدود بیست و پنج دقیقه.
- همهی تغییرهایی که این روزها به ذهنتون میاد رو بنویسید؛ هر چند تا که هست.
- برای هر کدوم، شش سوال رو بپرسید و جوابها رو کوتاه کنارش بنویسید.
- جلوی هر کدوم یکی از سه جواب رو بنویسید: عوض کن، صبر کن، بمون.
- برای «صبر کن»ها، یه تاریخ بنویسید که دوباره بسنجید.
- برای «بمون»ها، یه خط بکشید و یه جمله بنویسید: «این رو آگاهانه کنار گذاشتم، چون …».
- از «عوض کن»ها، فقط یکی رو برای مسیر این دوره انتخاب کنید.
درس بعدی، برای وقتیه که جواب این سنجش روشن نیست؛ وقتی هم میخوایم و هم نمیخوایم: دوسوگرایی.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- اول بپرسید: «میخوام» یا «باید»؟ تغییری که مال خودتون نیست، زود ول میشه.
- ذهن اثر تغییرها روی شادی رو بزرگتر از واقعیت حدس میزنه.
- هدفهای درونی، مثل رشد و رابطه، حال رو بیشتر از هدفهای بیرونی بهتر میکنن.
- فکر تکراری، ناراحتی تکراری و آزمون ده سال، نشونههای واقعی نیازن.
- جواب سنجش میتونه «عوض کن»، «صبر کن» یا «بمون» باشه؛ هر سه درستن.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.