مراحل تغییر: مدل فرانظری
جواب کوتاه
مدل فرانظری (Transtheoretical Model)، که بیشتر با اسم مراحل تغییر میشناسنش، میگه آدمها یهشبه عوض نمیشن؛ از چند ایستگاه رد میشن: فکرش نیست (پیشتفکر)، دارم فکر میکنم (تفکر)، آمادهام (آمادگی)، انجام (عمل)، و ماندن (نگهداری). هر ایستگاه کار خودش رو داره: کسی که هنوز دو دله، برنامهی ورزشی لازم نداره، اول باید دو دلیش روشن بشه. آدمها گاهی عقب میرن و دوباره جلو میان، مثل یه پلهی مارپیچ. این مدل نقدهای جدی هم داره، مثلا مرز مرحلهها قراردادیه؛ ولی بهعنوان نقشه برای پیدا کردن «من الان کجام و چی لازم دارم»، خیلی به درد میخوره.
پلهی مارپیچ
یه پلهی مارپیچ رو تصور کنید. هر دور که میچرخید، یه کم بالاتر میرید. گاهی یه پله پایین میاید، گاهی حتی یه دور کامل، ولی هیچوقت دقیقا به همون جای اول برنمیگردید. تغییر، به گفتهی پژوهشگرهایی که این مدل رو ساختن، خیلی شبیه همین پلهست.
این درس آخرین درس ایستگاه اوله. توی شش درس قبل دیدیم تغییر چیه، آدمها عوض میشن، چرا سخته، ترس و مقاومت از کجا میان، و منطقهی راحتی چیه. حالا یه نقشه لازم داریم که همهی اینها رو کنار هم بذاره و بگه کجای راه هستیم. این نقشه، معروفترین مدل تغییر رفتاره.
توی درس اول یه نگاه کوتاه بهش انداختیم. اینجا کامل بازش میکنیم: هر ایستگاه چیه، از کجا بفهمیم کجاییم، توی هر ایستگاه چی کمک میکنه، و منتقدها دربارهش چی میگن.
از کجا اومد
اواخر دههی ۱۹۷۰، روانشناس آمریکایی جیمز پروچاسکا (James Prochaska) داشت روشهای مختلف کمک به تغییر رو مقایسه میکرد. روانشناسی اون موقع پر از نظریههای رقیب بود و هر کدوم یه راه پیشنهاد میداد. پروچاسکا دنبال یه چیز مشترک میگشت؛ چیزی که پشت همهی تغییرهای موفق باشه، هر روشی که استفاده شده.
با همکارش، کارلو دیکلمنته (Carlo DiClemente)، سراغ آدمهایی رفتن که خودشون، بی هیچ کمکی، یه عادت قدیمی رو کنار گذاشته بودن. سال ۱۹۸۳، توی یه مقالهی معروف، گزارش دادن که این آدمها، توی زمانهای مختلف تغییر، کارهای مختلفی میکردن. اول بیشتر فکر و اطلاعات جمع میکردن، بعد بیشتر تصمیم و برنامه، بعد بیشتر کارهای عملی مثل عوض کردن محیط. یعنی تغییر مرحله داشت.
اسم مدل شد فرانظری (Transtheoretical)، یعنی «فراتر از یه نظریه»؛ چون از دل مقایسهی نظریههای مختلف بیرون اومده بود. این مدل بعدها روی دهها رفتار دیگه هم امتحان شد، از ورزش تا تغذیه تا خواب.
چرا این مدل اینقدر معروف شد؟ چون یه چیز ساده و مهم رو نشون داد که تا اون موقع کمتر بهش توجه شده بود: آدمها همه یه جا نیستن. یه برنامهی کمک که برای همه یکی باشه، برای خیلیها زود یا دیر میاد. برای کسی که آمادهست، دیره؛ چون هنوز داره دربارهی «چرا» حرف میزنه. برای کسی که هنوز فکرش نیست، زوده؛ چون از «چطور» شروع میکنه.
شش ایستگاه
مدل، توی شکل کاملش، شش ایستگاه داره. پنج تای اول رو توی درس اول دیدیم؛ ایستگاه ششم، که کمتر ازش حرف زده میشه، جاییه که تغییر کاملا جا افتاده. اسمهای رسمیشون رو هم کنار اسم ساده میآریم، چون توی کتابها و جستجوها با این اسمها پیداشون میکنید.
- فکرش نیستپیشتفکر (Precontemplation)
- دارم فکر میکنمتفکر (Contemplation)
- آمادهامآمادگی (Preparation)
- انجامعمل (Action)
- ماندننگهداری (Maintenance)
- تموم شدپایان (Termination)
فکرش نیست
توی ایستگاه اول، پیشتفکر، آدم توی شش ماه آینده قصد تغییر نداره. گاهی چون اصلا مشکلی نمیبینه؛ گاهی چون چند بار امتحان کرده و ناامید شده و دیگه نمیخواد بهش فکر کنه؛ و گاهی چون اطلاعات کافی نداره.
اطرافیان معمولا این آدم رو «لجباز» یا «بیخیال» میبینن. ولی از نگاه این مدل، این فقط یه ایستگاهه. و مهم اینه: برنامهی عملی، مثل «از فردا این کار رو بکن»، اینجا جواب نمیده؛ چون آدم هنوز نرسیده به اینکه بخواد. اون چیزی که اینجا کمک میکنه، اطلاعات بیفشار، سوال پرسیدن و دیدن تجربهی بقیهست.
یادتون باشه که بودن توی این ایستگاه همیشه بد نیست. همونطور که توی ایستگاه دوم این مسیر میبینیم، گاهی آدم به درستی تصمیم گرفته یه چیزی رو عوض نکنه. پیشتفکر فقط وقتی مشکله که آدم از یه چیز رنج میبره و نمیبینه که میشه عوضش کرد.
دارم فکر میکنم
توی ایستگاه دوم، تفکر، آدم میدونه یه چیزی باید عوض بشه و توی شش ماه آینده قصدش رو داره؛ ولی هنوز دو دله. سودهای تغییر رو میبینه، هزینههاش رو هم. هر روز میگه «باید یه کاری بکنم» و هر روز همون کار قبلی رو میکنه.
پروچاسکا یه اسم برای حالتی داشت که خیلیها توش گیر میکنن: تفکر مزمن (Chronic Contemplation). آدمی که سالها توی همین ایستگاه میمونه؛ همیشه «دارم فکر میکنم»، هیچوقت «آمادهام». معمولا چون منتظره یه لحظهی بینقص بیاد، یا چون دو صدای درونش همقدن.
اینجا ابزار درست، روشن کردن دو دلیه، نه فشار بیشتر. نوشتن دلیلهای هر دو طرف، که توی درس مقاومت دیدیم، و درس دوسوگرایی که کامل دربارهی همین ایستگاهه.
آمادهام
توی ایستگاه سوم، آمادگی، آدم تصمیم گرفته و قصد داره بهزودی، معمولا توی یه ماه آینده، شروع کنه. شاید حتی چند قدم کوچیک هم برداشته: یه کفش ورزشی خریده، دربارهی یه کلاس پرسیده، یا یه روز رو امتحانی انجام داده.
این ایستگاه، جای برنامهریزیه. همهی ابزارهای ایستگاه «هدف درست» این مسیر اینجا به کار میان: هدف روشن، برنامهی «اگه … آنگاه …»، پیشبینی مانعها، و چیدن محیط. آدمهایی که این ایستگاه رو سرسری رد میکنن و با یه تصمیم هیجانی مستقیم میپرن توی عمل، معمولا زودتر کم میارن.
انجام
توی ایستگاه چهارم، عمل، آدم واقعا داره کار رو انجام میده و رفتارش عوض شده؛ ولی کمتر از شش ماهه. این ایستگاه از همه دیدهشدهتره؛ همه میبینن که فلانی ورزش رو شروع کرده. ولی پروچاسکا هشدار داد که خیلیها تغییر رو با همین ایستگاه یکی میدونن، و این باعث میشه به ایستگاههای قبل و بعدش کم بها بدن.
اینجا، سختترین چیز، موندن روی کاره وقتی هنوز عادت نشده. ابزارهای این ایستگاه، ابزارهای عادتسازیان: کوچیک نگه داشتن، چسبوندن به یه کار هر روزه، پاداش کوچیک، و ثبت کردن. ایستگاههای «عادت از نزدیک» و «ساختن عادت تازه» این مسیر، کامل برای همین ایستگاهن.
ماندن
توی ایستگاه پنجم، نگهداری، آدم بیشتر از شش ماهه که رفتار تازه رو انجام میده، و حالا کارش نگه داشتنشه. وسوسهی برگشتن کمتر شده، ولی هنوز هست؛ مخصوصا توی روزهای سخت، سفرها، یا وقتی زندگی یهدفعه شلوغ میشه.
این ایستگاه، طبق مدل، میتونه از شش ماه تا چند سال طول بکشه. خبر خوب اینه که با گذشت زمان، کار راحتتر و راحتتر میشه؛ همون «درهی تازه» که توی درس سوم دیدیم. ایستگاه «ماندن روی تغییر» این مسیر، همهی ابزارهای این ایستگاه رو داره: لغزش، درجا زدن، و ماندگار کردن.
تموم شد
ایستگاه ششم، پایان، جاییه که دیگه هیچ وسوسهای برای برگشتن نیست و آدم کاملا مطمئنه که برنمیگرده. رفتار تازه، دیگه بخشی از اون شده؛ مثل کسی که سالها پیش یه عادت رو کنار گذاشته و الان حتی یادش نمیاد اون عادت چه حسی داشت.
خود پروچاسکا هم بعدها گفت برای خیلی از رفتارها، شاید هیچوقت کاملا به این ایستگاه نرسیم؛ و موندن طولانی توی ایستگاه نگهداری، خودش یه موفقیت کامله. پس اگه هنوز گاهی وسوسه میشید، یعنی شکست نخوردید؛ یعنی دارید نگه میدارید.
برای همین، توی بیشتر نسخههای سادهی مدل، فقط پنج ایستگاه اول رو میبینید؛ و ما هم توی بقیهی این مسیر، بیشتر با همون پنج تا کار داریم.
چقدر توی هر ایستگاه میمونیم
عدد ثابتی نیست. بعضیها سالها توی پیشتفکر میمونن و بعد، با یه اتفاق، چند هفتهای تا عمل میرن. بعضیها ماهها توی تفکر گیر میکنن. پژوهشهای پروچاسکا روی آدمهایی که عادتی رو کنار گذاشته بودن نشون داد خیلیهاشون چند سال رو، با چند بار عقب و جلو رفتن، توی ایستگاههای اول گذرونده بودن.
این یعنی دو چیز. یکی اینکه اگه مدتیه توی یه ایستگاه موندید، طبیعیه. دوم اینکه میشه سرعت رو بیشتر کرد: با ابزار درست همون ایستگاه. کسی که توی تفکر گیر کرده، با یه ماه نوشتن و سنجیدن دلیلها، ممکنه به آمادگی برسه؛ کسی که با زور و بی برنامه میپره توی عمل، ممکنه چند هفته بعد دوباره برگرده سر جای اول.
من کجام
چند سوال ساده که کمک میکنه ایستگاه خودتون رو برای یه تغییر مشخص پیدا کنید:
- «توی شش ماه آینده قصد دارم این کار رو عوض کنم؟» اگه نه، پیشتفکر.
- «قصدش رو دارم، ولی توی یه ماه آینده نه؟» تفکر.
- «قصد دارم توی یه ماه آینده شروع کنم، و شاید قدمهای کوچیکی هم برداشتم؟» آمادگی.
- «دارم انجامش میدم، کمتر از شش ماهه؟» عمل.
- «بیشتر از شش ماهه انجامش میدم؟» نگهداری.
یه نکتهی مهم: آدم برای تغییرهای مختلف، توی ایستگاههای مختلفه. ممکنه برای ورزش توی نگهداری باشید، برای خواب توی تفکر، و برای یاد گرفتن یه زبان تازه، اصلا توی پیشتفکر. ایستگاه، مال یه تغییره، نه مال یه آدم.
یه نکتهی دیگه: جواب این سوالها رو صادقانه بدید، نه اونطور که دوست دارید باشه. خیلیها میگن «آمادهام»، ولی وقتی میپرسیم «کی شروع میکنی؟»، جوابی ندارن؛ این یعنی هنوز توی تفکرن، و اشکالی هم نداره.
توی هر ایستگاه چی کمک میکنه
پروچاسکا و همکارهاش ده تا «فرایند تغییر» رو اسم بردن؛ کارهایی که آدمها توی ایستگاههای مختلف میکنن. سادهشدهشون، کنار ایستگاهها:
اشتباه رایج، استفاده از ابزار ایستگاه اشتباهه: دادن برنامهی کامل به کسی که هنوز «فکرش نیست»، یا فقط دلیل آوردن برای کسی که دیگه «آماده» ـه و فقط راه لازم داره.
سود و هزینه
یکی از یافتههای جالب این مدل، دربارهی ترازوی تصمیمه. پروچاسکا و همکارهاش، توی پژوهشی در سال ۱۹۹۴ روی دوازده رفتار مختلف، دیدن توی ایستگاه اول، هزینههای تغییر توی ذهن آدم از سودهاش سنگینتره. با جلو رفتن به سمت ایستگاههای بعدی، سودها پررنگتر و هزینهها کمرنگتر میشن، و یه جایی، معمولا حوالی ایستگاه تفکر و آمادگی، این دو خط به هم میرسن.
این یعنی برای جلو رفتن، دو راه داریم: سودها رو پررنگتر کنیم، یا هزینهها رو کمرنگتر. یه نکتهی جالب از همون پژوهشها اینه که برای رد شدن از ایستگاه اول، پررنگ شدن سودها مهمتره؛ و برای رسیدن به عمل، کم شدن هزینهها. این دقیقا با حرف کورت لوین توی درس سوم جوره: مانعها رو بردارید.
خطکش آمادگی
یه ابزار ساده که از روش گفتوگوی انگیزشی میاد و با این مدل خیلی جوره: خطکش آمادگی. از خودتون بپرسید: «از صفر تا ده، چقدر برای این تغییر آمادهام؟». بعد، دو سوال دیگه:
- «چرا صفر نیستم؟» این سوال دلیلهای تغییر رو، از زبون خودتون، بیرون میاره.
- «چی لازمه که یه عدد بالاتر برم؟» این سوال، قدم بعدی رو نشون میده.
جالب اینجاست که سوال اول عمدا «چرا صفر نیستم» ـه، نه «چرا ده نیستم». سوال دوم آدم رو به دفاع وامیداره؛ سوال اول آدم رو به گفتن دلیلهای خودش برای تغییر. همون خودمتقاعدسازی که توی درس مقاومت دیدیم.
عقب رفتن
اولین شکل مدل، ایستگاهها رو مثل یه خط صاف میکشید. ولی پروچاسکا و همکارهاش زود دیدن که بیشتر آدمها، یه بار یا چند بار، عقب میرن: از عمل برمیگردن به تفکر، یا حتی به پیشتفکر. سال ۱۹۹۲، شکل مدل رو عوض کردن و اسمش رو گذاشتن مارپیچ: آدمها عقب میرن، ولی معمولا نه تا ته؛ و از هر دور، یه چیزی یاد میگیرن که دور بعد رو راحتتر میکنه.
این یکی از آرامشبخشترین پیامهای این مدله. اگه یه تغییر رو شروع کردید و ول کردید، شکست نخوردید؛ دارید یه دور دیگه از مارپیچ رو میرید. کار مهم اینه که از این دور یاد بگیرید: چی باعث شد برگردید؟ دفعهی بعد چی رو عوض میکنید؟
یه مثال از اول تا آخر
یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که سالهاست هیچ ورزشی نمیکنه. سال اول، اصلا بهش فکر نمیکنه: «من که مشکلی ندارم». این پیشتفکره. یه روز، بعد از چند تا پله بالا رفتن، نفسش میگیره و یه دوست قدیمی رو میبینه که با پیادهروی حالش خیلی بهتر شده. حالا فکرش شروع میشه: «شاید باید یه کاری بکنم». این تفکره.
چند ماه توی همین فکر میمونه. میدونه خوبه، ولی وقت نداره، خستهست، هوا سرده. یه روز دلیلهای دو طرف رو مینویسه و میبینه بیشتر دلیلهای «نه» با یه برنامهی کوچیک حل میشن. تصمیم میگیره از اول ماه بعد، هفتهای سه بار، بیست دقیقه بعد از شام، دور محله راه بره؛ کفشش رو دم در میذاره و به همسرش هم میگه. این آمادگیه.
از اول ماه شروع میکنه. هفتهی سوم یه سرماخوردگی میاد و ده روز جا میندازه؛ یه کم برمیگرده به تفکر: «شاید من اهلش نیستم». ولی چون از قبل نوشته بود «اگه یه هفته جا انداختم، با ده دقیقه دوباره شروع میکنم»، برمیگرده. این عمله، با یه دور کوچیک مارپیچ. شش ماه بعد، پیادهروی دیگه بخشی از شبهاشه؛ نگهداری. یه سال بعد، شبهایی که نمیره، حس میکنه یه چیزی کمه.
نقدها
این مدل خیلی معروفه، ولی بینقد نیست؛ و چون این مسیر قول داده فقط چیز محکم بگه، نقدهاش رو هم صاف میگیم. سال ۲۰۰۵، روانشناس انگلیسی رابرت وست (Robert West) توی یه مقالهی معروف نوشت وقتشه این مدل رو کنار بذاریم. چند تا از حرفهاش:
- مرزها قراردادین. چرا شش ماه؟ چرا یه ماه؟ این عددها از قبل انتخاب شدن، نه از داده.
- تغییر همیشه مرحلهای نیست. گاهی آدمها یهدفعه و بی برنامه عوض میشن، مثلا بعد از یه اتفاق.
- برنامههای مرحلهمحور همیشه بهتر نبودن. چند مرور پژوهشی نشون دادن برنامههایی که برای هر مرحله جدا ساخته شده بودن، همیشه از برنامههای معمولی بهتر جواب ندادن.
طرفدارهای مدل هم جوابهای خودشون رو دارن. نتیجهی منصفانه شاید این باشه: مدل مراحل تغییر یه نقشهی مفیده برای فکر کردن، ولی یه قانون دقیق علمی نیست. ایستگاهها رو بهعنوان راهنما ببینید، نه جعبههایی که آدم باید دقیقا توی یکیشون باشه.
این صداقت برای خود ما هم مهمه: اگه حس کردید توی هیچ ایستگاهی دقیقا جا نمیشید، یا بین دو تا هستید، مدل رو مجبور نکنید. نزدیکترین ایستگاه رو انتخاب کنید و از ابزارهای اون و ایستگاه کناری، هر کدوم که کمک کرد، استفاده کنید.
چطور ازش استفاده کنیم
- یه تغییر مشخص انتخاب کنید. ایستگاه مال یه تغییره، نه مال کل آدم.
- ایستگاهتون رو پیدا کنید. با سوالهای «من کجام».
- ابزار همون ایستگاه رو بردارید. نه جلوتر، نه عقبتر.
- هدف رو «یه ایستگاه جلوتر» بذارید. نه «تا آخر». کسی که توی تفکره، هدفش آمادگیه، نه اینکه فردا شش ماهه ورزش کنه.
- عقب رفتن رو یادداشت کنید، نه سرزنش. هر دور مارپیچ یه درس داره.
به کسی هم که دوستش دارید، همینطوری کمک کنید: اول ببینید کدوم ایستگاهه، بعد ابزار همون ایستگاه رو بهش بدید. به کسی که «فکرش نیست»، برنامه ندید؛ فقط سوال بپرسید و تجربهها رو نشونش بدید.
ایستگاه آدمهایی که دوستشون داریم
این مدل یکی از بهترین ابزارها برای کمک به بقیهست. خیلی از دعواهای خونگی سر تغییر، از اینجا میان که دو نفر توی دو ایستگاه مختلفن. یه مادر که مطمئنه بچهش باید بیشتر درس بخونه، توی ایستگاه «عمل» ـه و برنامه میده؛ ولی بچه هنوز توی «فکرش نیست» ـه و فقط برنامهها رو فشار میبینه.
اگه اول بپرسید طرف مقابل کدوم ایستگاهه، گفتوگو عوض میشه. با کسی که «فکرش نیست»، فقط کنجکاو باشید: «خودت دربارهش چی فکر میکنی؟». با کسی که «داره فکر میکنه»، کمکش کنید دلیلهای دو طرف رو ببینه. با کسی که «آمادهست»، کمک کنید برنامهی کوچیک بریزه. با کسی که «داره انجام میده»، تشویقش کنید و موانع رو باهاش بردارید. و با کسی که «داره نگه میداره»، روزهای سخت کنارش باشید.
از ده تا نود سال
ایستگاهها برای همهی سنها کار میکنن. یه بچهی ده ساله که هنوز «فکرش نیست» که باید مسواکش رو خودش بزنه، با یه کتاب داستان یا دیدن یه دوست، میتونه به «دارم فکر میکنم» برسه. یه آدم هفتادساله که «داره فکر میکنه» کار با گوشی رو یاد بگیره، با یه نوه که نیم ساعت کنارش بشینه، میتونه به «آمادهام» برسه. ابزارها همونن؛ فقط شکلشون با سن عوض میشه.
آخر ایستگاه اول
اینجا ایستگاه اول این مسیر تموم میشه. حالا میدونیم تغییر چیه، اینکه آدمها واقعا عوض میشن، چرا سخته، ترس و مقاومت از کجا میان، منطقهی راحتی چیه، و تغییر چه ایستگاههایی داره. اینها پایهی همهی درسهای بعدین.
ایستگاه بعدی، دقیقا برای ایستگاههای اول و دوم مدل همین درسه: برای کسی که هنوز «فکرش نیست» یا «داره فکر میکنه». سوال اصلیش اینه: اصلا لازمه عوض بشم؟ و اگه آره، کدوم تغییر واقعا مال خود منه؟
چند باور رایج
- «تغییر یعنی همون عمل.» عمل فقط یه ایستگاهه؛ قبل و بعدش به همون اندازه مهمن.
- «اگه برگشتم، یعنی شکست خوردم.» بیشتر آدمهای موفق چند دور مارپیچ رو رفتن.
- «باید مستقیم برم سراغ عمل.» کسی که آمادگی رو سرسری رد کنه، معمولا زودتر کم میاره.
- «این مدل یه قانون علمی دقیقه.» یه نقشهی مفیده، با نقدهای جدی؛ مرزهاش قراردادیه.
تمرین امروز
امروز یه نقشهی ایستگاهها، حدود بیست دقیقه.
- سه تغییر که توی زندگیتون بهش فکر میکنید رو بنویسید.
- برای هر کدوم، با سوالهای «من کجام»، ایستگاهش رو پیدا کنید و کنارش بنویسید.
- برای تغییر اصلیتون، خطکش آمادگی رو بزنید: از صفر تا ده چقدر آمادهاید؟
- بنویسید چرا صفر نیستید؛ دستکم سه دلیل.
- بنویسید چی لازمه که یه عدد بالاتر برید، و هدفتون رو «یه ایستگاه جلوتر» بذارید.
درس بعدی، اولین درس ایستگاه دومه، و از همون سوال اصلی شروع میکنه: آیا تغییر لازمه؟
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- تغییر چند ایستگاه داره: فکرش نیست، دارم فکر میکنم، آمادهام، انجام، ماندن.
- هر ایستگاه کار خودش رو داره؛ ابزار ایستگاه اشتباه، جواب نمیده.
- عقب رفتن بخش عادی راهه؛ مثل پلهی مارپیچ، هر دور بالاتره.
- مدل نقدهای جدی داره؛ مرزهاش قراردادیه و نباید زیادی دقیق گرفتش.
- بهعنوان نقشه، کمک میکنه بفهمیم الان کجاییم و قدم بعدی چیه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.