آموزشآموزش زبان انگلیسی از صفر تا صد
روش حفظ لغات انگلیسی بدون فراموشی: جعبه لایتنر
جواب کوتاه
ذهن چیز تازه رو زود فراموش میکنه، ولی هر بار که درست قبل از فراموش شدن دوباره ببینیدش، دیرتر فراموشش میکنه. جعبهی لایتنر همین کار رو ساده میکنه: یه جعبه با پنج خونه، کارتهای لغت توی خونهی اول، هر کارتی که درست جواب دادید یه خونه جلو، هر کارتی که غلط بود برمیگرده خونهی اول. روزی پنج تا ده کلمهی تازه، و هر روز حدود ده دقیقه مرور.
چرا فراموش میکنیم
حتما براتون پیش اومده: امروز بیست تا لغت حفظ میکنید، فردا نصفشون یادتونه و یه هفته بعد تقریبا هیچی. این تقصیر حافظهی شما نیست؛ ذهن همهی آدمها همینطوری کار میکنه.
حدود ۱۴۰ سال پیش، یه روانشناس آلمانی به اسم هرمان ابینگهاوس (Hermann Ebbinghaus) یه آزمایش ساده و سخت روی خودش کرد. کلی هجای بیمعنی، مثل «داکس» و «بوف»، حفظ کرد و بعد از زمانهای مختلف سنجید چقدرش مونده. نتیجه شد یه منحنی که امروز بهش میگن منحنی فراموشی (Forgetting curve). سال ۲۰۱۵ دو پژوهشگر همین آزمایش رو دوباره انجام دادن و تقریبا همون نتیجه رو گرفتن.
- همون اول۱۰۰٪
- ۲۰ دقیقه بعد۵۸٪
- ۱ ساعت بعد۴۴٪
- ۱ روز بعد۳۴٪
- ۶ روز بعد۲۵٪
- ۱ ماه بعد۲۱٪
این عددها میگن یه چیز تازه، بی هیچ مروری، بعد از بیست دقیقه حدود نصفش و بعد از یه روز حدود دوسومش از دست میره. ولی یه خبر خوب هم توشه: بعد از روز اول، سرعت فراموشی خیلی کم میشه. از روز ششم تا یه ماه، فقط چند درصد دیگه کم شده. یعنی اگه بتونیم یه چیز رو از چند روز اول رد کنیم، خیلی بیشتر میمونه.
یه نکتهی امیدوارکنندهی دیگه هم هست. ابینگهاوس عمدا هجای بیمعنی حفظ میکرد تا هیچ معنیای کمکش نکنه. خودش دید که یه شعر رو با خیلی کمتر از اون زحمت حفظ میکنه. کلمههای واقعی هم معنی دارن، تصویر دارن و توی جمله میان؛ پس معمولا کندتر از این منحنی فراموش میشن. ولی شکل کلی همونه: تند اول، کند بعد. و راه چاره هم همون.
مرور فاصلهدار
حالا جالبش اینجاست: هر بار که یه چیز رو درست قبل از فراموش شدن دوباره ببینید، منحنی از اول شروع میشه، ولی این بار صافتر. یعنی کندتر فراموش میشه. مرور دوم بعد از سه روز، مرور سوم بعد از یه هفته، و همینطوری فاصلهها بیشتر و بیشتر. به این میگن مرور فاصلهدار (Spaced repetition).
یه مرور بزرگ روی بیشتر از صد پژوهش، که سال ۲۰۰۶ منتشر شد، نشون داد پخش کردن مرورها توی چند روز، از پشت سر هم خوندن توی یه روز خیلی بهتر جواب میده؛ حتی اگه کل وقتی که گذاشتید یکی باشه. مثل آب دادن به گلدون: هر روز کمی، نه یه روز یه سطل.
پس راز حفظ لغت، بیشتر حفظ کردن نیست؛ درست مرور کردنه. حالا سوال اینه: از کجا بدونیم هر کلمه کی باید مرور بشه؟ اگه صد تا کلمه دارید، نمیشه برای هر کدوم جدا تقویم نگه داشت. جعبهی لایتنر جواب همین سواله.
به یاد آوردن، نه دوباره خوندن
یه چیز دیگه هم مهمه: مرور چطوری؟ بیشتر ما فهرست لغت رو دوباره میخونیم و حس میکنیم «آره، اینها رو بلدم». ولی این حس گولزنندهست. وقتی معنی جلوی چشمتونه، همهچی آشنا به نظر میاد؛ ولی آشنا بودن با به یاد آوردن فرق داره.
دو پژوهشگر به اسم رودیگر و کارپیک (Roediger و Karpicke) سال ۲۰۰۶ نشون دادن کسایی که بعد از خوندن به جای دوباره خوندن، از خودشون آزمون گرفتن، یه هفته بعد خیلی بیشتر یادشون مونده بود. به یاد آوردن خودش یه تمرینه؛ هر بار که ذهن مجبور میشه یه چیز رو از حافظه دربیاره، راهش محکمتر میشه.
برای همین کارت لغت از فهرست بهتره: روی کارت فقط کلمهست و شما باید معنیش رو قبل از برگردوندن کارت، بلند یا توی ذهنتون، بگید. اگه نتونستید، اشکالی نداره؛ همین تلاش هم کمک میکنه، به شرطی که بعدش جواب درست رو ببینید.
کارت لغت درست
کارت لغت یه تیکه کاغذ کوچیکه، اندازهی کف دست. روش کلمه رو مینویسید و پشتش معنی رو. ولی کارت خوب فقط یه کلمه و یه معنی نیست. اینطوری بنویسیدش:
رو
borrow
/ˈbɒrəʊ/ · verb
پشت
قرض گرفتن (نه قرض دادن)
Can I borrow your pen?
I borrowed a book from Ali.
روی کارت: خود کلمه، تلفظش و نوعش؛ همونهایی که توی درس دیکشنری دیدید. پشت کارت: معنی، یه مثال از دیکشنری، و یه جملهی خودتون که دربارهی زندگی خودتون باشه. جملهی خودتون مهمترین تیکهی کارته؛ چون یه خاطرهی واقعی بهش وصله و ذهن خاطره رو بهتر از تعریف نگه میداره.
اگه کلمه یه نکتهی خاص داره، اون رو هم پشت کارت بنویسید: مثلا «نشمردنیه» برای advice، یا «با from» برای borrow. یه کارت کامل یه دقیقه وقت میگیره، ولی یه کلمهی کامل یاد میده؛ نه فقط یه معنی.
جعبهی لایتنر
سال ۱۹۷۲ یه روزنامهنگار آلمانی به اسم سباستین لایتنر (Sebastian Leitner) توی کتابی دربارهی «یاد گرفتن روش یاد گرفتن» یه راه خیلی ساده برای مرور فاصلهدار پیشنهاد کرد: یه جعبهی کارت با چند خونه. امروز بهش میگن جعبهی لایتنر (Leitner box). ما اینجا یه نسخهی ساده و پنجخونهای با روزهای مشخص میسازیم:
- ۱هر روز
- ۲هر ۲ روز
- ۳هر ۴ روز
- ۴هر ۸ روز
- ۵هر ۱۶ روز
برای ساختنش یه جعبهی کفش یا هر جعبهی دراز دیگه کافیه. با چهار تا مقوا پنج تا خونه درست کنید و روی هر خونه شمارهش رو بنویسید. کارتهای تازه همیشه میرن خونهی ۱. خونهی ۱ هر روز باز میشه، خونهی ۲ هر دو روز یه بار، خونهی ۳ هر چهار روز، خونهی ۴ هر هشت روز و خونهی ۵ هر شونزده روز. هر خونه دو برابر دیرتر از قبلی باز میشه؛ درست مثل منحنیای که هر بار صافتر میشد.
برای اینکه یادتون بمونه کدوم روز کدوم خونه رو باز کنید، روی در جعبه یه جدول کوچیک با روزهای ماه بکشید و جلوی هر روز شمارهی خونههایی رو که اون روز باز میشن بنویسید. خونهی ۱ رو هم توی همهی روزها.
قانون جابهجایی کارت
کل جعبه فقط دو تا قانون داره:
- درست جواب دادید: کارت میره یه خونه جلوتر. از خونهی ۲ به ۳، از ۳ به ۴.
- غلط جواب دادید یا یادتون نیومد: کارت برمیگرده خونهی ۱، هر جا که بود. حتی از خونهی ۵.
کارتی که از خونهی ۵ هم درست رد شد، از جعبه درمیاد. یعنی اون کلمه رو تقریبا یه ماه و نیم مرور کردید و حالا مال شماست. کارتهای بیروناومده رو یه جای جدا نگه دارید؛ هر چند ماه یه بار یه نگاهی بهشون بندازید، و اگه یکی یادتون نبود، دوباره برگرده خونهی ۱.
قشنگی این قانون اینه که خودش وقت شما رو تقسیم میکنه. کلمههایی که بلدید کمتر جلوی چشمتون میان، و کلمههایی که سختن، هی برمیگردن تا بالاخره جا بیفتن. هیچ وقتی برای کلمهای که بلدید هدر نمیره.
یه سوال رایج: «اگه جوابم نصفه درست بود چی؟» مثلا معنی رو گفتید ولی تلفظ رو اشتباه. قانون سادهست: هر چی پشت کارته باید درست باشه. اگه یه تیکهش غلط بود، کارت برمیگرده؛ چون دقیقا همون تیکهست که هنوز جا نیفتاده.
یه روز با جعبه
- خونههای امروز رو دربیارید: خونهی ۱ همیشه، و هر خونهی دیگهای که امروز نوبتشه.
- هر کارت: اول بگید، بعد برگردونید. کلمه رو ببینید، معنیش رو و یه جمله باهاش بلند بگید، بعد پشت کارت رو ببینید.
- جلو یا عقب: درست بود، یه خونه جلو. غلط بود یا مطمئن نبودید، خونهی ۱. با خودتون رودربایستی نکنید.
- چند کارت تازه: آخر کار، کلمههای تازهی امروز رو روی کارت بنویسید و بذارید خونهی ۱.
کل این کار حدود ده دقیقهست؛ همون ده دقیقهی مروری که توی درس اول گفتیم اول هر روز. بهتره اول روز انجامش بدید، قبل از درس تازه، چون ذهن تازهست. و هیچ روزی رو جا نندازید؛ اگه یه روز نشد، فردا اول خونهی ۱ رو تموم کنید.
یه ترفند کوچیک: وقتی کارتها رو مرور میکنید، گاهی برعکسش رو هم امتحان کنید. یعنی پشت کارت رو ببینید و کلمهی انگلیسی رو بگید. فهمیدن یه کلمه آسونتر از گفتنشه؛ و هدف ما هر دوئه.
کارت جمله، نه فقط کارت کلمه
خیلی از چیزهایی که هر روز به انگلیسی میگیم، یه کلمه نیستن؛ یه تیکهی آمادهان که همیشه با هم میان. مثلا Nice to meet you، Can I have …?، I'm not sure، What do you mean? به این تیکهها میگن تیکهی زبانی (Chunk). انگلیسیزبانها اینها رو کلمه به کلمه نمیسازن؛ یهجا از حافظه درمیارن.
این تیکهها رو هم روی کارت بنویسید؛ کل تیکه رو روی یه کارت. روی کارت: Can I have a coffee, please?، پشتش: «میشه یه قهوه بدید؟» و موقعیتش: «توی کافه، مودبانه». این کارتها رو که مرور میکنید، دارید گرامر هم یاد میگیرید، بی اینکه قاعدهای حفظ کنید. وقتی بعدا توی ایستگاههای گرامر به can و have میرسید، میبینید از قبل بلدشون بودید.
توی سطحهای پایین، حتی بیشتر از نصف کارتهاتون میتونه تیکه باشه، نه کلمه. چون با ده تا تیکهی درست، از پس خیلی از موقعیتهای روزمره برمیاید؛ ولی با ده تا کلمهی تنها نه.
روزی چند کلمه
وسوسه میشید روزی چهل تا لغت حفظ کنید تا زودتر برسید. ولی جعبه یه حساب ساده داره: هر کارت تازه، توی هفتههای بعد چند بار دیگه هم مرور میشه. اگه روزی چهل تا کارت تازه اضافه کنید، دو هفته بعد هر روز دهها کارت برای مرور دارید و جعبه لبریز میشه. بیشتر آدمهایی که جعبه رو ول میکنن، همینجا ول میکنن.
روزی پنج تا ده کلمهی تازه، برای بیشتر آدمها، اندازهی درستیه. ممکنه کم به نظر بیاد، ولی حساب کنید: روزی هفت کلمه، شش روز در هفته، میشه سالی بیشتر از دو هزار کلمه. و این دو هزار کلمه واقعا میمونن، نه مثل اون چهل تایی که یه هفته بعد رفتن.
اگه یه روز مرورتون خیلی زیاد شد، اون روز کارت تازه اضافه نکنید. اول جعبه سبک بشه، بعد کارت تازه.
کدوم کلمهها اول
همهی کلمهها ارزش یکسان ندارن. چند هزار کلمهی پرکاربرد بیشتر حرفها و متنهای روزمره رو میسازن و هزاران کلمهی دیگه کمتر دیده میشن. پس اول پرکاربردها. توی این دوره، کلمههای هر ایستگاه به ترتیب کاربرد چیده شدن؛ پس اگه کلمههای درسها رو توی جعبه بریزید، خودبهخود اول پرکاربردها رو یاد میگیرید.
چند تا کلمه لازمه؟ زبانشناسی به اسم پل نیشن (Paul Nation) حساب کرده که برای خوندن راحت متنهای معمولی، طوری که از هر پنجاه کلمه فقط یکیش ناآشنا باشه، حدود هشت تا نه هزار خانوادهی کلمه لازمه؛ و برای فهمیدن حرف و فیلم حدود شش تا هفت هزار. «خانواده» یعنی happy و happiness و unhappy یکی حساب میشن.
این عدد شاید زیاد به نظر بیاد، ولی با روزی هفت کلمه و یاد گرفتن خانوادهها، توی چند سال بهش میرسید؛ و از همون هزار تای اول، هر روز بیشتر از قبل میفهمید.
بلد بودن یه کلمه یعنی چی
«این کلمه رو بلدم» یعنی چی؟ همون پل نیشن میگه بلد بودن یه کلمه سه لایه داره:
- شکل: درست بنویسیدش و درست بگیدش، با تکیهی درست.
- معنی: بدونید چی میگه، و اگه چند معنی داره، معنیهای مهمش رو.
- کاربرد: بدونید با چه کلمههایی میاد، رسمیه یا خودمونی، و توی جمله کجا میشینه.
کارت لغت خوب هر سه لایه رو داره: رو کارت شکل، پشت کارت معنی، و مثالها و جملهی خودتون کاربرد. برای همین گفتیم فقط یه کلمهی فارسی پشت کارت ننویسید.
یه نکتهی دیگه هم هست: فهمیدن یه کلمه از به کار بردنش زودتر میاد. معمولا اول یه کلمه رو وقتی میشنوید یا میخونید میشناسید، و خیلی بعدتر خودتون توی حرف زدن ازش استفاده میکنید. این طبیعیه. برای اینکه این فاصله کمتر بشه، همون ترفند برعکس کردن کارت به کار میاد: از فارسی به انگلیسی. و هر جملهای که خودتون میسازید، کلمه رو یه قدم از «میشناسم» به «بلدم» نزدیکتر میکنه.
ترفندهایی که کمک میکنن
- بلند بگید: وقتی کلمه رو بلند میگید، هم چشم کار میکنه، هم دهن، هم گوش. سه راه به جای یه راه.
- یه تصویر بسازید: برای کلمههای سخت، یه تصویر خندهدار توی ذهنتون بسازید که کلمه و معنیش رو به هم وصل کنه. هر چی عجیبتر، بهتر یادتون میمونه.
- کلمههای خیلی نزدیک رو جدا یاد بگیرید: left و right، یا همهی رنگها با هم، یا همهی اعضای خانواده با هم. پژوهشها نشون دادن یاد گرفتن همزمان کلمههای خیلی شبیه، قاطی شدنشون رو بیشتر میکنه. یکی امروز، اون یکی چند روز بعد.
- دنبالش بگردید: کلمهای که امروز یاد گرفتید، توی یه آهنگ، فیلم یا متن پیدا کنید. هر بار که یه کلمه رو بیرون از جعبه میبینید، یه مرور رایگانه.
- فعل دوکلمهای و اصطلاح رو کامل بنویسید: run out of یه کارته، نه سه تا.
وقتی جعبه گیر کرد
چند تا مشکل که تقریبا برای همه پیش میاد، و راه حلشون:
- یه کارت هی برمیگرده خونهی ۱: بعضی کلمهها لجبازن. بعد از سه چهار بار برگشتن، کارت رو عوض کنید: یه جملهی تازهی خودتون بنویسید، یه نقاشی کوچیک کنارش بکشید، یا اگه کلمه چند معنی داره، کارت رو دو تا کنید و هر معنی یه کارت.
- چند روز جا انداختید و خونهی ۱ پر شده: همه رو یهجا مرور نکنید. امروز فقط خونهی ۱، فردا خونهی ۲ و ۳، و تا جعبه به حالت عادی برنگشته، کارت تازه نذارید.
- کلمه رو روی کارت بلدید ولی توی جمله نه: یعنی فقط لایهی معنی رو بلدید. موقع مرور، برای هر کارت یه جملهی تازه بلند بگید، نه فقط معنی.
- حوصلهتون سر رفته: کارتهای خونهی ۵ و کارتهای بیروناومده رو بشمرید. این عدد، کلمههاییه که واقعا مال شما شدن؛ و معمولا از اونی که فکر میکنید بیشتره.
و اگه جعبه رو چند ماه کامل ول کردید، از اول نسازید. همهی کارتها رو بریزید خونهی ۱ و روزی بیست تاشون رو مرور کنید؛ بیشترشون زود یادتون میاد و سریع به خونههای بالا میرن.
کاغذ یا اپ
اپهای کارت لغت دقیقا همین کار جعبهی لایتنر رو میکنن، فقط خودکار: خودشون میدونن هر کارت کی باید مرور بشه، تلفظ رو پخش میکنن و همیشه توی جیبتونن. خیلیهاشون رایگانن. اسم هیچکدوم رو نمیگیم؛ هر کدوم که کارت دو رو و مرور فاصلهدار داره، کار رو میکنه.
کاغذ هم خوبیهای خودش رو داره: نوشتن کارت با دست، خودش یه بار یاد گرفتنه؛ و جعبهای که روی میز جلوی چشمتونه، یادتون میندازه که امروز مرور کنید. اگه نمیدونید کدوم، با کاغذ شروع کنید. وقتی قانون جعبه دستتون اومد، اگه خواستید برید سراغ اپ.
اگه اپ انتخاب کردید، دو تا چیز رو چک کنید: اینکه بشه خودتون کارت بسازید، با جملهی خودتون؛ و اینکه موقع مرور اول از شما جواب بخواد و بعد نشونش بده. اپی که فقط فهرست لغت آماده نشون میده و ازتون چیزی نمیپرسه، همون دوباره خوندنه.
چیزی که مهمه ابزار نیست؛ این دو تا کاره: هر روز باز کردن، و قبل از برگردوندن کارت، خودتون جواب رو گفتن.
جعبه و این دوره، کنار هم
از ایستگاه بعد، هر درس چند تا کلمه یا تیکهی تازه داره. آخر هر درس، اونهایی رو که هنوز بلد نیستید روی کارت بنویسید و بذارید خونهی ۱. گوشهی هر کارت هم شمارهی ایستگاهش رو کوچیک بنویسید؛ بعدا اگه کارتی هی برگشت، میدونید کدوم درس رو دوباره بخونید.
اینطوری درسها و جعبه دست به دست هم میدن: درس کلمه رو توی جمله و موقعیتش نشون میده، و جعبه مطمئن میشه که فراموش نمیشه. آزمون آخر هر درس هم یه جور مرور فاصلهداره؛ اگه چند روز بعد از خوندن درس دوباره بزنیدش، بیشتر از روز اول کمک میکنه.
برای بچهها و بزرگترها هم همین جعبه کار میکنه، با یه کم تغییر. بچهها با کارت رنگی و یه نقاشی کوچیک روی هر کارت بیشتر لذت میبرن و روزی سه تا پنج کارت تازه براشون کافیه. بزرگترها کارتها رو درشت بنویسن و اگه نشستن طولانی خستهشون میکنه، مرور رو دو تیکه کنن: صبح خونهی ۱، عصر بقیه.
اشتباههای رایج
- فهرست بلند لغت بی جمله: صد تا کلمه با معنی فارسی، پشت سر هم. زود فراموش میشن و موقع گفتن هم نمیدونید کجا بیان.
- برگردوندن کارت قبل از گفتن جواب: اونطوری فقط دارید دوباره میخونید، نه به یاد میارید.
- تقلب با خودتون: «تقریبا یادم بود» یعنی غلط. کارت برمیگرده خونهی ۱. جعبه فقط با صداقت کار میکنه.
- جا انداختن روزها: سه روز باز نکنید، خونهی ۱ پر میشه و دلتون نمیخواد بازش کنید. ده دقیقهی هر روز، از یه ساعت هفتهای یه بار خیلی بهتره.
- کارت تازهی خیلی زیاد: همون جعبهی لبریز. روزی پنج تا ده.
- کلمههای کمکاربرد اول: یه کلمهی سخت از یه کتاب تخصصی، قبل از اینکه هزار کلمهی پرکاربرد رو بلد باشید. اول پرکاربردها.
قدم بعد
ایستگاه اول تموم شد. حالا یه نقشه دارید، سطحتون رو میدونید، دیکشنری رو بلدید بخونید و یه جعبه دارید که کلمهها رو نگه میداره. یعنی ابزارهای سفر آمادهست.
امروز جعبهتون رو درست کنید، حتی اگه هنوز هیچ کلمهای توش نیست. از ایستگاه بعد، هر درس چند تا کلمهی تازه داره که مستقیم میرن خونهی ۱. اولین کارتهاتون هم شاید اسم حرفهای الفبا باشن؛ درس بعد ۲۶ حرف انگلیسی رو با اسم و تلفظشون یاد میده.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- بی مرور، یه روز بعد فقط حدود یکسوم چیزی که یاد گرفتیم میمونه (ابینگهاوس).
- هر مرور، افتادن بعدی رو کندتر میکنه؛ پس مرورها رو کمکم دورتر بندازید.
- اول بگید، بعد کارت رو برگردونید؛ به یاد آوردن از دوباره خوندن خیلی بهتره.
- جعبهی پنجخونهای: درست یه خونه جلو، غلط برگرد خونهی ۱.
- روزی ۵ تا ۱۰ کلمهی پرکاربرد، هر کدوم با یه جملهی خودتون.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.