رهبر ساخته میشود یا به دنیا میآید
جواب کوتاه
هر دو، ولی بیشترش ساخته میشه. پژوهشهایی که دوقلوهای همسان و ناهمسان رو مقایسه کردن، دیدن حدود یکسوم فرق آدمها در رسیدن به نقش رهبری به ژن برمیگرده، و حدود دوسوم به چیزهای دیگه: تجربه، یادگیری، فرصتها و محیط. ژنها بیشتر از راه شخصیت اثر میذارن؛ مثلا اجتماعیتر بودن، شروع رو برای بعضیها راحتتر میکنه. ولی رهبر شدن با رهبر خوب بودن یکی نیست، و رفتارهایی که رهبر خوب رو میسازن، مثل گوش دادن، روشن حرف زدن و تقسیم درست کار، یاد گرفتنیان. کارهای سخت و تازه، بازخورد، و آموزش، بیشترین سهم رو توی ساختن رهبرها دارن؛ و باور به اینکه رهبری رشد میکنه، خودش به رشدش کمک میکنه.
بذر و باغبون
یه بذر رو تصور کنید. بعضی بذرها، ذاتا قویترن. ولی هیچ بذری، بی آب، بی نور و بی باغبون، درخت نمیشه. و خیلی از بذرهای معمولی، با یه باغبون خوب، درختهای بزرگی شدن. رهبری هم همینطوره: ژنها بذرن، و تجربه، یادگیری و محیط، آب و نور و باغبون.
«رهبر به دنیا میاد یا ساخته میشه؟» شاید قدیمیترین سوال دربارهی رهبری باشه. جوابش هم فقط یه بحث کتابی نیست. اگه رهبری ذاتی باشه، تلاش برای یاد گرفتنش بیفایدهست. اگه ساختنی باشه، هر کسی میتونه شروع کنه.
خوشبختانه، علم امروز جواب نسبتا روشنی برای این سوال داره. این درس، اون جواب رو با عددهاش نشون میده، و بعد میگه شما، با هر بذری که دارید، چطور میتونید باغبون خودتون باشید.
یه سوال قدیمی
توی درس رهبری چیست دیدیم نظریهی مرد بزرگ میگفت رهبرها با ویژگیهای استثنایی به دنیا میان. بعد، پژوهشگرها دنبال ویژگیهای ذاتی رهبرها گشتن و فقط بخشی از جواب رو پیدا کردن. بعد سراغ رفتار رفتن، و دیدن رفتار رهبری یاد گرفتنیه.
ولی هیچکدوم از اینها مستقیم نمیگفت سهم «به دنیا اومدن» و سهم «ساخته شدن» چقدره. برای جواب دادن به این سوال، یه روش دقیقتر لازم بود؛ روشی که بتونه اثر ژن رو از اثر محیط جدا کنه.
چطور میشه سنجید
مشکل اینجاست: بچهها هم ژن پدر و مادرشون رو میگیرن، هم توی خونهی اونها بزرگ میشن. اگه بچهی یه مدیر هم مدیر بشه، از کجا بفهمیم به خاطر ژنشه یا به خاطر چیزهایی که توی خونه دیده؟
دانشمندها برای جدا کردن این دو، از یه ترفند هوشمندانه استفاده میکنن: مقایسهی دوقلوها. دوقلوهای همسان تقریبا همهی ژنهاشون یکیه. دوقلوهای ناهمسان، مثل دو تا خواهر و برادر معمولی، حدود نصف ژنهاشون مشترکه. ولی هر دو جور دوقلو، معمولا توی یه خونه و یه زمان بزرگ میشن.
پس اگه دوقلوهای همسان توی یه ویژگی، خیلی بیشتر از دوقلوهای ناهمسان به هم شبیه باشن، احتمالا ژن نقش بزرگی داره. اگه تقریبا به یه اندازه شبیه باشن، محیط نقش بیشتری داره.
دوقلوها
حدود بیست سال پیش، یه گروه پژوهشی همین کار رو برای رهبری کردن. سراغ صدها جفت دوقلوی بزرگسال رفتن و پرسیدن هر کدوم توی کار و زندگیشون، چه نقشهای رهبری داشتن: سرپرست، مدیر، رئیس یه انجمن یا گروه، و مانند اینها.
بعد مقایسه کردن: دوقلوهای همسان، چقدر از نظر رسیدن به نقش رهبری به هم شبیهان، و دوقلوهای ناهمسان چقدر. اولین پژوهش روی مردها بود، و چند سال بعد، همین گروه یه پژوهش مشابه روی زنها هم انجام داد.
نتیجهی هر دو پژوهش، خیلی به هم نزدیک بود؛ و یه عدد مشخص داد که از اون به بعد، توی بحث «ذاتی یا اکتسابی»، زیاد بهش اشاره میشه.
عددها
جواب: حدود سی درصد فرق آدمها در رسیدن به نقش رهبری، به ژن برمیگشت. یعنی حدود یکسوم. و حدود هفتاد درصد، یعنی بیش از دوسوم، به چیزهای دیگه: تجربههای زندگی، آموزش، فرصتهایی که پیش اومده، و محیطی که آدم توش بوده.
این عدد رو باید درست فهمید. «سی درصد به ژن برمیگرده» یعنی توی یه گروه بزرگ از آدمها، حدود یکسوم تفاوتها رو میشه به تفاوت ژنها نسبت داد. یعنی نمیگه «سی درصد رهبری هر آدم، ذاتیه». و یه نکتهی دیگه: این پژوهش «رسیدن به نقش رهبری» رو سنجیده، نه «رهبر خوب بودن» رو.
پیام اصلیش ولی روشنه: بخش بزرگتر ماجرا، ساختنیه.
ژن رهبری؟
حدود ده سال پیش، یه پژوهش دیگه خبرساز شد. پژوهشگرها ژنهای چند هزار نفر رو بررسی کردن و یه تفاوت کوچیک ژنتیکی پیدا کردن که با رسیدن به نقشهای رهبری همراه بود. خیلی از رسانهها تیتر زدن: «ژن رهبری پیدا شد».
ولی خود پژوهشگرها دقیقتر حرف زده بودن. اثر این ژن، خیلی کوچیک بود؛ فقط یه بخش خیلی کوچیک از تفاوتها رو توضیح میداد. و تاکید کرده بودن که رهبری، مثل بیشتر ویژگیهای پیچیدهی آدم، حاصل اثر کوچیک صدها یا هزاران ژن، همراه با محیطه؛ نه یه ژن تنها.
پس هر وقت تیتری مثل «ژن رهبری» یا «ژن موفقیت» دیدید، یادتون باشه که توی دنیای واقعی، چنین ژنی با اثر بزرگ وجود نداره.
ژنها چی میدن
اگه ژن رهبری نداریم، پس اون یکسوم از کجا میاد؟ بیشترش از راه شخصیت. ویژگیهایی مثل اجتماعی بودن، آرامش هیجانی، و منظم بودن، تا حدی ارثیان؛ و همین ویژگیها، احتمال اینکه یه نفر به سمت نقش رهبری بره یا بقیه اون رو رهبر ببینن، کمی بالا میبرن.
یعنی ژنها، به جای اینکه مستقیم «رهبر» بسازن، یه جور تمایل میدن: یکی راحتتر توی جمع حرف میزنه، یکی دیرتر عصبانی میشه، یکی بیشتر کنجکاوه. این تمایلها، شروع رو برای بعضیها راحتتر میکنن؛ ولی مقصد رو تعیین نمیکنن.
یه مثال: کسی که ذاتا خجالتیه، شاید صحبت جلوی جمع براش سختتر باشه. ولی میتونه یاد بگیره؛ و خیلی وقتها، همین آدمها، چون با دقت بیشتری آماده میشن، حرفهای بهتری میزنن.
شخصیت
توی درس قبل دیدیم کدوم ویژگیهای شخصیت با رهبر شدن رابطه دارن: برونگرایی بیشتر از همه، بعد وظیفهشناسی و گشودگی به تجربه، و آرامش هیجانی. ولی این رابطهها متوسط بودن؛ یعنی خیلی از رهبرها این ویژگیها رو کامل ندارن.
یه خبر خوب دیگه هم هست: پژوهشهایی که آدمها رو سالها دنبال کردن، دیدن شخصیت هم کاملا ثابت نیست. با بزرگتر شدن، بیشتر آدمها کمی منظمتر، آرومتر و مهربونتر میشن. و آزمایشهایی که از آدمها خواستن آگاهانه رفتارهای تازه رو تمرین کنن، دیدن حتی بخشی از شخصیت هم با تمرین عوض میشه.
یعنی حتی همون بخش ذاتی هم، کامل دستنخورده نیست. شخصیت مثل خط دستنوشتهست: هر کس خط خودش رو داره، ولی با تمرین، خوشخطتر میشه.
قد و ظاهر
یه یافتهی عجیب: پژوهشها دیدن آدمهای قدبلندتر، به طور میانگین، کمی بیشتر به عنوان رهبر دیده میشن و حتی کمی بیشتر درآمد دارن. توی آزمایشهایی که از آدمها خواستن از بین چند تصویر، یه رهبر انتخاب کنن، تصویرهای قدبلندتر کمی بیشتر انتخاب میشدن.
این، یه نکتهی مهم دربارهی رهبری نشون میده: بخشی از اینکه کی «رهبر دیده میشه»، به تصویرهای ذهنی ما برمیگرده، نه به توان واقعی اون آدم. قد، صدای بم، ظاهر مطمئن؛ هیچکدوم خبری از رهبری خوب نمیدن، ولی روی انتخابهای ما اثر دارن.
این یعنی هم ما باید مراقب این سوگیریها باشیم، هم بدونیم اینها مقصد رو تعیین نمیکنن؛ خیلی از رهبرهای بزرگ، هیچکدوم از این ظاهرها رو نداشتن.
دیده شدن یا خوب بودن
یه فرق کلیدی، که خیلی از بحثهای «ذاتی یا اکتسابی» نادیدهش میگیرن: رهبر شدن، با رهبر خوب بودن یکی نیست. ویژگیهای ذاتی، مثل برونگرایی یا قد، بیشتر روی «دیده شدن به عنوان رهبر» اثر دارن؛ یعنی اینکه یه نفر توی یه گروه تازه، زودتر جلو بیاد یا بقیه اون رو رهبر ببینن.
ولی اینکه اون آدم، بعد از رسیدن به نقش رهبری، تیمش رو خوب جلو ببره یا نه، بیشتر به رفتارهاش بستگی داره: هدف رو روشن کنه، گوش بده، منصف باشه، کار رو درست تقسیم کنه و آدمها رو رشد بده. و این رفتارها، دقیقا همون چیزهاییان که یاد گرفتنیان.
پس حتی اگه ذاتا جزو کسایی نیستید که زود رهبر دیده میشن، میتونید جزو کسایی باشید که خوب رهبری میکنن؛ و در درازمدت، این دومی مهمتره.
زنها و مردها
یه باور قدیمی دیگه این بود که رهبری بیشتر کار مردهاست. پژوهشهای بزرگی که اثربخشی رهبرهای زن و مرد رو مقایسه کردن، تفاوت کلی معناداری توی خوب رهبری کردن پیدا نکردن؛ توی بعضی موقعیتها یکی کمی بهتر بود، توی بعضی موقعیتها اون یکی.
چیزی که فرق داشت، بیشتر فرصتها و انتظارها بود: زنها توی خیلی از جاها کمتر به نقشهای رهبری میرسیدن، و گاهی با رفتار یکسان، متفاوت قضاوت میشدن. این هم یه نشونهی دیگهست که «کی رهبر میشه» خیلی به محیط و تصویرهای ذهنی جامعه بستگی داره، نه فقط به خود آدم.
رهبر آروم
اگه برونگراها زودتر رهبر دیده میشن، آیا درونگراها شانسی ندارن؟ یه پژوهش جالب جواب داد: بستگی به تیم داره. وقتی تیم پر از آدمهای فعال و پرایده بود، رهبرهای درونگرا نتیجهی بهتری میگرفتن؛ چون بیشتر گوش میدادن و جا میذاشتن ایدههای تیم اجرا بشه. وقتی تیم منفعلتر بود، رهبرهای برونگرا بهتر بودن؛ چون انرژی و جهت میدادن.
یعنی اینجا هم، موقعیت تعیین میکنه. هیچ تیپ شخصیتی، همیشه بهترین رهبر نیست. و هر کسی، با شناختن نقطهی قوت خودش و یاد گرفتن رفتارهای تکمیلی، میتونه رهبر خوبی باشه.
راه سخت
اگه بیشتر رهبری ساخته میشه، با چی ساخته میشه؟ یه پژوهش قدیمی و معروف، از صدها مدیر موفق پرسید: «چه تجربههایی بیشتر از همه از شما یه رهبر ساخت؟». جوابها تقریبا هیچوقت «یه کلاس» نبود. بیشترشون یکی از اینها بود:
- کار سخت و تازه: یه مسئولیت که بزرگتر از توانشون بود؛ شروع یه کار از صفر، یا درست کردن یه کار خراب.
- آدمها: یه رئیس خیلی خوب که ازش یاد گرفتن، یا یه رئیس خیلی بد که یاد گرفتن چه کاری نکنن.
- سختیها: یه شکست، یه اشتباه بزرگ، یا یه دورهی خیلی سخت.
یعنی رهبرها بیشتر توی میدون ساخته میشن تا توی کلاس. ولی یه شرط مهم: تجربه به تنهایی کافی نیست؛ باید ازش یاد گرفت. همون دفترچهی رهبری که توی درس اول گفتیم، برای همینه.
الگوها
خیلی از رفتارهای رهبری رو با دیدن یاد میگیریم، نه با شنیدن. روانشناسها سالهاست نشون دادن آدمها، از بچگی تا بزرگسالی، بخش بزرگی از رفتارهاشون رو از تماشای دیگران یاد میگیرن؛ مخصوصا آدمهایی که بهشون احترام میذارن. برای همین، اولین رئیسها و معلمهای ما، اثر بزرگی روی شکل رهبری ما دارن.
یه کار ساده ولی پراثر: یه رهبر خوب رو که میشناسید، با دقت تماشا کنید. توی یه جلسه، ببینید جلسه رو چطور شروع میکنه، به مخالف چطور جواب میده، و کار رو چطور تقسیم میکنه. بعد یکی از همون رفتارها رو برای خودتون امتحان کنید. این، ارزونترین کلاس رهبری دنیاست.
از بچگی
بخشی از «ساخته شدن»، خیلی زود شروع میشه. پژوهشهایی که آدمها رو از نوجوونی تا بزرگسالی دنبال کردن، دیدن کسایی که توی مدرسه و نوجوونی تجربهی رهبری داشتن، مثلا کاپیتان یه تیم ورزشی یا مسئول یه گروه، بعدها احتمال بیشتری داشت که توی کار هم به نقش رهبری برسن.
این برای پدر و مادرها و معلمها یه پیام مهم داره: به بچهها فرصت مسئولیت بدید. یه کار کوچیک گروهی، یه نقش توی خونه، یه پروژهی کلاسی. هر کدوم از اینها، یه تمرین رهبریه. و برای بزرگترهایی که این فرصت رو توی بچگی نداشتن، خبر خوب اینه که دیر نیست؛ فقط باید عمدیتر دنبالش برن.
آموزش
پس کلاس و آموزش بیفایدهست؟ نه. همون مرور بزرگ بیش از سیصد پژوهش که توی درس اول دیدیم، نشون داد آموزش رهبری، هم یادگیری، هم رفتار سر کار و هم نتیجهی کار رو بهتر میکنه. نکته اینه که آموزش، جای تجربه رو نمیگیره؛ تجربه رو جهت میده.
آموزش خوب، به آدم کمک میکنه توی تجربههاش چیزهایی رو ببینه که بی اون نمیدید. مثل کسی که یه دورهی عکاسی دیده و حالا توی هر منظره، نور و ترکیب رو میبینه. وقتی آموزش با کار واقعی و بازخورد همراه بشه، بیشترین اثر رو داره.
جایی که رهبر میسازه
بعضی محیطها، رهبرهای بیشتری میسازن. سازمانها و خونوادههایی که به آدمها، حتی جوونترها، مسئولیت واقعی میدن، اجازهی اشتباه میدن و بعدش کمک میکنن ازش یاد بگیرن، معمولا آدمهای رهبرتری تحویل میدن.
اگه خودتون رهبرید، این یعنی یکی از کارهای اصلی شما ساختن رهبرهای بعدیه: کار سخت رو گاهی به آدمهای تازه بسپارید، کنارشون باشید، و بعد از کار، با هم مرورش کنید. و اگه توی محیطی هستید که این فرصتها رو نمیده، خودتون دنبالش برید؛ داوطلب یه کار تازه بشید یا بیرون از کار، یه نقش رهبری کوچیک پیدا کنید.
باور شما
یه نکتهی جالب: جواب سوال «ذاتی یا اکتسابی» توی ذهن خود شما، روی رشد رهبریتون اثر داره. پژوهشهای ذهنیت رشد نشون دادن آدمهایی که باور دارن یه توان میتونه با تلاش رشد کنه، بیشتر تمرین میکنن، با شکست کمتر دلسرد میشن و در نهایت بیشتر پیشرفت میکنن.
پژوهشگرها همین رو برای رهبری هم سنجیدن، و دیدن کسایی که باور دارن رهبری یاد گرفتنیه، توی موقعیتهای سخت رهبری، اعتماد به نفس بیشتری نشون میدن و کمتر جا میزنن. یعنی دونستن همین درس، خودش یه قدم رشده.
ذهنیت رشد، توی مسیر «تغییر کردن» یه درس کامل داره، اگه خواستید عمیقترش رو بخونید.
باور به توان خود
یه مفهوم نزدیک دیگه، باور به توان خود یا خودکارآمدی (Self-Efficacy) ـه: اینکه آدم باور داشته باشه میتونه یه کار مشخص رو انجام بده. پژوهشها دیدن کسایی که باور بیشتری به توان رهبری خودشون دارن، بیشتر داوطلب نقشهای رهبری میشن، و توی اون نقشها بیشتر ادامه میدن.
این باور، با چهار راه ساخته میشه: موفقیتهای کوچیک خود آدم، دیدن آدمهایی شبیه خودمون که موفق شدن، تشویق آدمهای قابل اعتماد، و آروم موندن بدن موقع کار سخت. اولی از همه قویتره؛ پس بهترین راه ساختن این باور، شروع با مسئولیتهای کوچیک و موفق شدن توشونه.
تمرین با بازخورد
توی هر مهارتی، از ورزش تا موسیقی، کسایی که خیلی خوب میشن، فقط زیاد تمرین نمیکنن؛ درست تمرین میکنن: یه بخش مشخص رو انتخاب میکنن، امتحانش میکنن، بازخورد میگیرن و دوباره امتحان میکنن. رهبری هم همینطوره.
یه نمونهی ساده: هفتهی اول تمرین میکنید جلسهها رو با یه جملهی روشن دربارهی هدف شروع کنید. آخر جلسه از یه نفر میپرسید: «هدف جلسه روشن بود؟». هفتهی بعد، با همون بازخورد، بهترش میکنید. چند هفته بعد، این رفتار دیگه جزو عادتتونه، و میتونید سراغ رفتار بعدی برید.
این همون چرخهایه که تجربه رو به رشد تبدیل میکنه.
هیچوقت دیر نیست
شاید فکر کنید اگه تا الان رهبر نبودید، دیگه دیره. ولی خیلی از آدمها، اولین تجربهی جدی رهبریشون رو توی سی، چهل یا حتی پنجاه سالگی داشتن؛ وقتی مدیر شدن، کسبوکار خودشون رو راه انداختن، یا پدر و مادر شدن.
بزرگترها حتی چند مزیت دارن: تجربهی بیشتر با آدمها، آرامش بیشتر توی بحران، و شناخت بهتر از خودشون. چیزی که لازم دارن، همون باور به رشد و تمرین عمدی با بازخورده. پس سن، شکل شروع رو عوض میکنه، نه امکانش رو.
چی دست شماست
اگه بیشتر رهبری ساختنیه، چه کارهایی دست خود شماست؟
- مسئولیت بگیرید: یه کار گروهی کوچیک، داوطلبانه.
- کار سخت انتخاب کنید: گاهی کاری رو بپذیرید که کمی بزرگتر از توانتونه.
- از آدمها یاد بگیرید: یه رهبر خوب پیدا کنید و ببینید دقیقا چی کار میکنه.
- بازخورد بخواید: بعد از هر کار رهبری، از یه نفر بپرسید چی خوب بود و چی بهتر میشد.
- بنویسید: هر هفته، توی دفترچهی رهبری.
- نقطهی قوتتون رو بشناسید: اگه آرومید، گوش دادن؛ اگه پرانرژیاید، الهام دادن؛ و رفتار تکمیلی رو تمرین کنید.
چند باور رایج
- «رهبرها به دنیا میان.» حدود یکسوم به ژن برمیگرده؛ بیش از دوسوم به تجربه و یادگیری.
- «ژن رهبری وجود داره.» هیچ ژن تنهایی با اثر بزرگ پیدا نشده؛ رهبری حاصل اثر کوچیک خیلی از ژنها و محیطه.
- «کسی که بچگی رهبر نبوده، دیگه نمیشه.» خیلیها اولین تجربهی جدی رهبریشون رو توی بزرگسالی داشتن.
- «کلاس رهبری کافیه.» بیشترین یادگیری توی کار واقعیه؛ کلاس، اون رو جهت میده.
- «رهبر شدن یعنی رهبر خوب بودن.» ویژگیهای ذاتی بیشتر روی دیده شدن اثر دارن؛ رهبری خوب از رفتار میاد.
یه مثال
یه حسابدار چهلساله رو تصور کنید، اسمش رو بذاریم نسرین، که همیشه آروم و کمحرف بوده و خودش رو «آدم رهبری» نمیدونسته. یه روز، مدیرش میره و ازش میخوان موقتا تیم پنجنفره رو اداره کنه.
نسرین به جای اینکه سعی کنه مثل مدیر قبلی پرحرف و پرانرژی باشه، از نقطهی قوت خودش استفاده میکنه: با هر نفر جدا میشینه، گوش میده و میپرسه کجا گیر کرده. هر هفته هم از یه همکار قدیمی بازخورد میخواد. شش ماه بعد، تیمش کمتر از همیشه کار عقبافتاده داره، و همون موقتی، دائمی میشه.
نسرین با ویژگیهای «رهبرانه» به دنیا نیومده بود؛ با رفتارهای درست، تمرین و بازخورد، رهبر شد.
تمرین امروز
امروز بذر و باغ خودتون رو ببینید.
- دو ویژگی طبیعی خودتون رو بنویسید که به رهبری کمک میکنن؛ مثلا «آروم»، «پرانرژی»، «منظم».
- یه رفتار رهبری رو بنویسید که براتون سختتره و میخواید تمرینش کنید.
- یه موقعیت کوچیک برای تمرینش توی همین هفته پیدا کنید.
- بعد از تمرین، از یه نفر بازخورد بخواید: «چی خوب بود و چی بهتر میشد؟».
- توی دفترچهی رهبری بنویسید و هفتهی بعد دوباره امتحان کنید.
درس بعدی میپرسه این رفتارهای درست دقیقا کدومان: رهبر خوب چه ویژگیهایی داره.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- حدود یکسوم رهبری به ژن برمیگرده و حدود دوسوم به تجربه، یادگیری و محیط.
- ژن بیشتر از راه شخصیت اثر میذاره؛ «ژن رهبری» با اثر بزرگ وجود نداره.
- رهبر دیده شدن با رهبر خوب بودن یکی نیست؛ رفتار خوب یاد گرفتنیه.
- کارهای سخت و تازه، بازخورد و آموزش، رهبرها رو میسازن.
- باور به رشد رهبری و تمرین با بازخورد، توی هر سنی کار میکنه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.