آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
بی حوصلگی در درس خوندن: از کجا میاد
جواب کوتاه
بیحوصلگی معمولا یکی از این سه تاست: درس برای شما زیادی آسونه، زیادی سخته، یا نمیدونید به چه دردتون میخوره. اول بفهمید کدومه؛ بعد کار آسون رو سختتر کنید، کار سخت رو تیکهتیکه کنید، و برای کار بیمعنی یه دلیل واقعی پیدا کنید.
بیحوصلگی یعنی چی
«حوصله ندارم». شاید پرتکرارترین جملهی هر کسیه که میخواد درس بخونه. کتاب جلوتونه، وقت هم دارید، ولی یه حس سنگین نمیذاره شروع کنید؛ یا شروع میکنید و بعد از چند دقیقه دیگه نمیکشید.
دانشمندها سالها روی این حس کار کردن. یه گروه از پژوهشگرها تعریف سادهای براش پیدا کردن: بیحوصلگی (Boredom) یعنی میخواید درگیر یه کار رضایتبخش بشید، ولی نمیتونید. دقت کنید؛ تعریف نمیگه «کاری نداریم». میگه «میخوایم و نمیشه». یعنی بیحوصلگی خیلی وقتها وقتی میاد که یه کاری جلومونه، ولی ذهنمون باهاش جفت نمیشه.
این تعریف یه چیز مهم رو نشون میده: بیحوصلگی بیشتر دربارهی رابطهی شما با کاره، تا دربارهی خود شما. یعنی «من آدم بیحوصلهایام» معمولا جملهی درستی نیست. جملهی درستتر اینه: «من با این کار، به این شکل، الان جفت نمیشم». و این رابطه رو میشه عوض کرد.
یه چیز دیگه هم بدونید: بیحوصلگی سر درس، برای بزرگسالی که سالها چیزی نخونده، طبیعیتر از هر کس دیگهست. ذهن عادت کرده به کارهای آشنا و کوتاه، و یه درس تازه براش هم غریبهست هم کند. پس اگه این روزها زیاد این حس رو دارید، نشونهی این نیست که راه رو اشتباه اومدید. نشونهی اینه که دارید یه کار تازه میکنید. این درس کمک میکنه هر بار که اومد، بفهمید از کدوم جوره و با یه تغییر کوچیک، دوباره برگردید سر کار.
یه چراغ هشدار
خیلیها بیحوصلگی رو یه عیب میدونن؛ «من تنبلم». ولی بهتره بهش مثل چراغ هشدار داشبورد ماشین نگاه کنیم. وقتی چراغ روغن روشن میشه، معنیش این نیست که ماشین خرابه و باید بندازیدش دور. معنیش اینه که یه چیزی رو باید عوض کنید.
بیحوصلگی هم همینه. داره بهتون میگه «این کار، به این شکل، الان به ذهنت نمیخوره؛ یه چیزی رو عوض کن». بعضی پژوهشگرها حتی گفتن بیحوصلگی یه کار خوب هم میکنه: آدم رو هل میده به سمت کارهای معنیدارتر و چالشبرانگیزتر. پس به جای اینکه با این چراغ دعوا کنید یا با گوشی خاموشش کنید، بخونیدش: دقیقا داره چی میگه؟
سه جور بیحوصلگی
یه رادیوی قدیمی رو تصور کنید که باید پیچش رو بچرخونید تا روی یه ایستگاه بایسته. اگه زیادی چپ باشه، فقط خشخش میاد. اگه زیادی راست باشه، صدا گوشخراشه. و گاهی روی یه ایستگاه هست، ولی به یه زبونیه که اصلا نمیفهمید.
دو تا پژوهشگر به اسم وستگیت و ویلسون (Westgate و Wilson) گفتن بیحوصلگی از دو جا میاد: یا توجه شما با کار جور نیست، یعنی کار برای ذهنتون زیادی سبک یا زیادی سنگینه؛ یا کار براتون معنی نداره. پس سه جور بیحوصلگی داریم:
زیادی آسون
درس رو بلدید یا زیادی سادهست. ذهن بیکاره و دنبال یه چیز دیگه میگرده. مثل تکرار جدول ضربی که سالهاست بلدید.
زیادی سخت
درس از جایی که هستید خیلی بالاتره. ذهن غرق میشه و بعد از یه مدت قطع میکنه. این بیحوصلگی معمولا قاطی ناامیدیه.
بیمعنی
نمیدونید این درس به چه دردتون میخوره. «آخه این رو برای چی یاد بگیرم؟». اندازهی سختیش درسته، ولی دلیلش گمه.
یه پژوهشگر دیگه به اسم پکرون (Pekrun)، که سالها روی حسهای دانشآموزها کار کرده، تقریبا همین رو با زبان دیگه گفت: بیحوصلگی وقتی میاد که یه کار برامون ارزش کمی داره، یا وقتی کنترلمون روی کار خیلی کمه (یعنی زیادی سخته) یا خیلی زیاده (یعنی زیادی آسونه). هر دو نظریه به همین سه جور میرسن.
دفعهی بعد که حوصله نداشتید، قبل از هر کاری، از خودتون بپرسید: «زیادی آسونه؟ زیادی سخته؟ یا نمیدونم به چه دردم میخوره؟». جواب این سوال، راه درست کردنش رو نشون میده.
موج درست: جریان
حالا اون وسط چی هست؟ یه روانشناس به اسم میهای چیکسنتمیهایی (Mihaly Csikszentmihalyi) سالها از آدمها پرسید کی بهترین حس رو موقع کار دارن. جوابشون شبیه هم بود: وقتی اونقدر غرق کار میشن که گذر زمان رو حس نمیکنن. اسم این حالت رو گذاشت جریان (Flow).
جریان وقتی اتفاق میفته که سختی کار و مهارت شما با هم جور باشن. کار یه کم از مهارتتون سختتر باشه، نه خیلی. اگه کار خیلی آسونتر از مهارتتون باشه، بیحوصله میشید. اگه خیلی سختتر باشه، مضطرب میشید. یه نوار باریک این وسط هست که اسمش کانال جریانه.
نکتهی جالب اینه که این نوار ثابت نیست. هر چی مهارتتون بیشتر میشه، کاری که قبلا جریان بود، آسون میشه و بیحوصلگی میاره. برای همین باید سختی کار هم کمکم بالا بره. یعنی بیحوصلگی گاهی خبر خوبه: «تو پیشرفت کردی؛ وقتشه کار سختتری رو امتحان کنی».
وقتی زیادی آسونه
نشونهها: حس میکنید همه رو بلدید، ذهنتون وسط خوندن میره سراغ چیزهای دیگه، و تند تند صفحهها رو رد میکنید. کار باید سختتر بشه. چند تا راه:
- از خودتون امتحان بگیرید. به جای خوندن، کتاب رو ببندید و بنویسید. اگه واقعا بلد بودید، سریع تموم میشه و میرید بخش بعد؛ اگه نبودید، فهمیدید که «آسون» فقط حس آشنایی بوده.
- با زمان مسابقه بدید. «این ده تا تمرین رو توی هشت دقیقه». سختی رو بالا میبره، بیاینکه موضوع عوض بشه.
- یه مسئلهی تازه بسازید. به جای حل تمرین کتاب، خودتون یه تمرین شبیهش بسازید و حلش کنید. ساختن سوال از حل کردنش سختتره.
- به یکی یاد بدید. توضیح دادن یه چیز به یکی دیگه، حتی چیزی که بلدید، ذهن رو مجبور میکنه مرتبش کنه.
- برید جلوتر. اگه واقعا همه رو بلدید، شاید وقتشه برید سراغ بخش بعدی یا سطح بالاتر. مثل یه دونده که دیگه دویدن توی کوچه براش کافی نیست.
وقتی زیادی سخته
نشونهها: هر خط رو چند بار میخونید و نمیفهمید، حس گیر کردن دارید، و بیحوصلگیتون قاطی یه جور ناامیدیه: «بیفایدهست». کار باید کوچیکتر بشه. چند تا راه:
- صخره رو سنگ کنید. یه فصل سخت رو بکنید چند تا تیکهی کوچیک، هر کدوم یه صفحه یا یه پاراگراف. هر بار فقط یکی.
- برگردید یه قدم عقب. خیلی وقتها یه درس سخته چون یه چیز پیشنیازش رو بلد نیستید. مثلا کسرها سخته چون ضرب لق میزنه. پیدا کنید کجا رو بلد نیستید و از همونجا شروع کنید.
- یه منبع سادهتر پیدا کنید. همون موضوع، از یه کتاب یا درس سادهتر. وقتی سادهش رو فهمیدید، برگردید سراغ سخته.
- با مثال شروع کنید. به جای قاعده، اول یه مثال کامل حلشده رو قدم به قدم دنبال کنید. بعد قاعده معنی پیدا میکنه.
- کمک بگیرید. با الگوی سهتیکهای که توی درس قبل دیدیم، از یکی بپرسید.
وقتی معنیش رو نمیبینید
نشونهها: سختی کار درسته، ولی هی از خودتون میپرسید «آخه برای چی؟». این جور بیحوصلگی بیشتر توی درسهایی میاد که یکی دیگه براتون انتخاب کرده، یا چیزهایی که نمیدونید کجای زندگی به کار میاد. راهها:
- یه نخ به هدفتون وصل کنید. جملهی «میتونم» که توی درس چهارم نوشتید رو بیارید جلوتون و از خودتون بپرسید: «این درس امروز چطوری منو به اون میرسونه؟». اگه جواب پیدا کردید، بنویسیدش بالای صفحه.
- یه کاربرد امروزی پیدا کنید. «این فرمول ریاضی کجای زندگی به کار میاد؟». گاهی جوابش توی خرید، آشپزی یا وام بانکه. اگه پیدا نکردید، از کسی بپرسید که این کار رو بلده.
- یه سوال کنجکاوانه بپرسید. قبل از خوندن، یه سوال دربارهی همون موضوع بنویسید که واقعا جوابش رو بخواید بدونید. درس بعد از بعدی، کنجکاوی، کامل این رو باز میکنه.
- به آدمها وصلش کنید. «اگه این رو یاد بگیرم، میتونم به بچهم کمک کنم»؛ «میتونم با همکارم راحتتر کار کنم». معنی خیلی وقتها از آدمها میاد.
بخشهای کسلکنندهی لازم
صادق باشیم: هر موضوعی یه سری بخش داره که واقعا کسلکنندهست ولی لازمه. حفظ کردن فعلهای بیقاعدهی انگلیسی، تمرین گامهای ساز، یا تکرار یه فرمول اکسل تا دستتون راه بیفته. اینها رو نمیشه همیشه هیجانانگیز کرد، ولی میشه قابلتحملترشون کرد:
- کوتاهشون کنید. بخش کسلکننده رو پنج دقیقهای کنید، نه نیم ساعته. پنج دقیقه هر روز، از نیم ساعت یه بار در هفته هم کمتر کسلکنندهست، هم بیشتر یاد میمونه.
- ساندویچش کنید. بخش کسلکننده رو بذارید وسط دو تا بخش جذاب. مثلا اول یه مکالمهی کوتاه، بعد پنج دقیقه فعل، بعد یه آهنگ.
- بازیش کنید. رکورد بزنید: «دیروز ۸ تا رو درست گفتم، امروز ۱۰ تا». یا با یه همراه مسابقه بدید.
- بدونید که موقتیه. این بخشها معمولا یه بار باید حسابی تمرین بشن، بعد خودکار میشن. مثل یاد گرفتن دنده توی رانندگی؛ یه مدت کسلکنندهست، بعد دیگه بهش فکر هم نمیکنید.
شکل کار رو عوض کنید
یه راه که تقریبا برای هر سه جور بیحوصلگی کمک میکنه: موضوع رو عوض نکنید، شکل کار رو عوض کنید. مثلا یه درس رو اول ده دقیقه بخونید، بعد کتاب رو ببندید و از حفظ بنویسید، بعد یه شکل ازش بکشید، بعد بلند برای خودتون توضیحش بدید.
چرا کار میکنه؟ چون هر شکل تازه، ذهن رو یه جور تازه درگیر میکنه. خوندن یه جور کاره، نوشتن از حفظ یه جور دیگه، کشیدن یه جور دیگه. و جالبه که این عوض کردن شکل، خودش روش خوب یاد گرفتنه: نوشتن از حفظ همون یادآوری فعاله، کشیدن همون یادگیری با تصویره، و بلند توضیح دادن همون تکنیک فاینمنه که بعدا کامل میخونیم.
یه شکل دیگه: جا عوض کردن. یه روز پشت میز، یه روز توی پارک، یه روز توی کتابخونهی محله. پژوهشها نشون دادن خوندن یه درس توی جاهای مختلف، یادآوری بعدیش رو راحتتر میکنه؛ و برای ذهن بیحوصله هم یه چیز تازهست.
اتاق خالی
یه آزمایش عجیب نشون داد چقدر ما آدمها از تنها موندن با فکرمون فرار میکنیم. از آدمها خواستن شش تا پونزده دقیقه توی یه اتاق خالی بشینن، بدون گوشی و کتاب، فقط با فکر خودشون. بیشترشون گفتن ناخوشاینده. توی یکی از آزمایشها، یه دکمه هم توی اتاق بود که اگه میزدن، یه شوک برقی خفیف و ناخوشایند به خودشون میدادن؛ و قبلش همه گفته بودن حاضرن پول بدن که این شوک رو نخورن. با این حال، حدود دو سوم مردها و یک چهارم زنها، دستکم یه بار دکمه رو زدن. یعنی شوک رو به تنها موندن با فکر ترجیح دادن.
این نشون میده تحمل بیحوصلگی برای خیلی از ما سخته، و خیلی وقتها هر چیزی رو به اون ترجیح میدیم. ولی تحمل بیحوصلگی هم مثل تمرکز، تمرینشدنیه. یه تمرین ساده: روزی دو سه دقیقه، بدون گوشی، فقط بنشینید. پشت چراغ قرمز، توی صف، یا قبل از خواب. ذهنتون رو آزاد بذارید. اولش سخته؛ بعد کمکم عادی میشه. و جالبه که خیلی از ایدههای تازه، توی همین لحظههای بیکاری میان.
در فرار
قبل از گوشی، وقتی کسی سر درس بیحوصله میشد، یا به سقف خیره میشد یا یه کم اینور اونور میرفت و برمیگشت. حالا یه در فرار همیشه یه لمس فاصله داره. هر بار که درس یه کم سخت یا یه کم کسلکننده میشه، دست خودش میره سمت گوشی.
مشکل این نیست که گوشی بده؛ مشکل اینه که در فرار اونقدر نزدیکه که دیگه فرصت نمیدیم بیحوصلگی رو بخونیم. چراغ هشدار روشن میشه و ما قبل از اینکه ببینیم چی میگه، با گوشی خاموشش میکنیم. بعد چند دقیقه که برمیگردیم، درس همونجوری کسلکنندهست، چون هیچی رو عوض نکردیم.
راهش سادهست: در فرار رو دور کنید. گوشی رو موقع درس ببرید یه اتاق دیگه. اینطوری وقتی بیحوصلگی اومد، به جای فرار، مجبورید ازش بپرسید چی میخواد. درس دو تا بعد، حواس پرتی هنگام مطالعه، کامل دربارهی گوشی حرف میزنه.
بیحوصلگی سر کلاس و ویدیو
خیلی از ما بیشتر از کتاب، با کلاس یا ویدیو یاد میگیریم. مشکل اینه که اینها معمولا یه طرفهان: یکی حرف میزنه و ما گوش میدیم. ذهنی که فقط گوش میده، زود بیکار میشه و میره سراغ یه جای دیگه؛ همون بیحوصلگی «زیادی آسون»، حتی وقتی موضوع سخته. یادتونه یکی از چهار پایهی یادگیری «انجام دادن» بود؟ نشستن و فقط گوش دادن، اون پایه رو خالی میذاره.
چند تا کار ساده که کلاس و ویدیو رو دوطرفه میکنه:
- قبل از شروع، یه سوال بنویسید. «امروز میخوام بفهمم ...». بعد کل کلاس دنبال جواب همون سوالید.
- ویدیو رو نگه دارید و حدس بزنید. قبل از اینکه مدرس جواب رو بگه، ویدیو رو نگه دارید و خودتون جواب بدید. بعد ببینید درست گفتید یا نه.
- هر ده دقیقه، سه خط از حفظ. ویدیو رو نگه دارید و بدون نگاه کردن به یادداشت، بنویسید این ده دقیقه چی گفت.
- آخرش برای یکی تعریف کنید. اگه نتونستید، یعنی بیشترش رو فقط دیدید، نه یاد گرفتید.
بیحوصلگی و ساعت روز
حوصله توی ساعتهای مختلف روز یه اندازه نیست. خیلیها حس میکنن بعد از ناهار، معمولا اوایل بعدازظهر، ذهنشون سنگینتر و بیحوصلهتره، و صبح یا عصر سرحالترن. این فرق از آدم به آدم فرق داره؛ بعضیها صبحیان و بعضیها شبی.
اگه با دفترچهی یک تا پنج یه هفته حوصلهتون رو بسنجید، ساعتهای خوب و بدتون رو پیدا میکنید. بعد یه قاعدهی ساده: کار سخت و تازه رو بذارید توی ساعت خوب؛ کار سبکتر، مثل مرور یا بخشهای تکراری، رو بذارید توی ساعت سنگین. اینطوری به جای جنگیدن با ساعت بدن، ازش استفاده میکنید.
اگه بچهتون حوصله نداره
خیلی از پدر و مادرها این جمله رو هر روز از بچهشون میشنون: «حوصلهی درس ندارم». همین سه جور بیحوصلگی برای بچهها هم هست، و همین سوال کمک میکنه: «زیادی آسونه؟ زیادی سخته؟ یا نمیدونی به چه دردت میخوره؟».
اگه سخته، کنارش بشینید و فقط یه تمرین رو با هم حل کنید؛ بعد بقیه رو خودش. اگه آسونه، یه چالش کوچیک بذارید: «ببینیم این ده تا رو توی هشت دقیقه میتونی؟». اگه بیمعنیه، یه جا توی زندگی واقعی پیدا کنید که به کار میاد؛ مثلا کسرها رو موقع تقسیم یه پیتزا. و یه چیز دیگه: یه کم حق انتخاب بهش بدید، مثلا «اول ریاضی بخونی یا علوم؟». همین حق انتخاب کوچیک، همون نیاز «انتخاب خودم» از درس چهارمه.
وقتی همیشه بیحوصلهاید
بعضی آدمها کلا زودتر از بقیه بیحوصله میشن. این یه ویژگیه، نه یه عیب؛ معمولا همین آدمها زودتر هم دنبال چیزهای تازه میرن. برای این آدمها، کارهای این درس، مخصوصا جلسههای کوتاهتر و عوض کردن شکل کار، از بقیه مهمتره.
ولی اگه از بچگی همیشه نشستن سر یه کار براتون خیلی سختتر از بقیه بوده، کارهاتون مدام نصفه مونده و توی زندگی کاری و خانوادگی هم بهخاطرش به زحمت افتادید، شاید ارزشش رو داشته باشه با یه روانپزشک یا روانشناس صحبت کنید. گاهی یه دلیل شناختهشده پشتشه که با کمک درست، خیلی بهتر میشه.
بیحوصله، خسته یا غمگین
گاهی چیزی که اسمش رو میذاریم «بیحوصلگی»، در واقع یه حس دیگهست. این سه تا رو از هم جدا کنید، چون راهشون فرق داره:
انرژی دارید، ولی این کار به ذهنتون نمیخوره. اگه یه کار دیگه پیش بیاد، با شوق میرید سراغش. راهش: یکی از کارهای همین درس.
انرژی ندارید؛ حتی کار جذاب هم سخته. معمولا بعد از خواب یا استراحت بهتر میشه. راهش: استراحت، خواب، و درس توی ساعت پرانرژی.
نه فقط درس، بیشتر چیزهایی که قبلا دوست داشتید هم لذتی نداره، و این حال چند هفتهست ادامه داره. راهش: این دیگه بیحوصلگی معمولی نیست؛ با یه پزشک یا روانشناس صحبت کنید.
اون سومی مهمه. از دست دادن لذت همهچیز برای مدت طولانی، میتونه نشونهی افسردگی باشه، و افسردگی درمانهای خوبی داره. هیچ روش مطالعهای جای اون درمان رو نمیگیره.
حوصله رو بسنجید
مثل تمرکز، حوصله رو هم میشه سنجید. یه راه ساده: موقع هر جلسه، سه بار به حوصلهتون یه عدد از یک تا پنج بدید: اول جلسه، وسطش، و آخرش. یک یعنی «اصلا حوصله ندارم»، پنج یعنی «کاملا درگیرم».
کنار عدد، یه کلمه بنویسید: «آسون»، «سخت» یا «بیمعنی». یعنی حدس بزنید بیحوصلگیتون از کدوم جوره. بعد از یه هفته، به این عددها و کلمهها نگاه کنید. معمولا یه الگو پیدا میکنید. مثلا ممکنه ببینید همیشه وسط جلسه حوصلهتون پایین میاد؛ پس جلسهها رو کوتاهتر کنید، یا وسطش شکل کار رو عوض کنید. یا ممکنه ببینید یه بخش خاص از موضوع همیشه «سخت»ه؛ پس شاید یه پیشنیازش رو بلد نیستید.
این سنجیدن خودش یه خوبی دیگه هم داره: وقتی به بیحوصلگی یه عدد و یه اسم میدید، از یه حس بزرگ و مبهم تبدیل میشه به یه چیز کوچیک و مشخص که میشه درستش کرد. مثلا «امروز وسط جلسه حوصلهم دو بود، چون زیادی سخت بود» خیلی راحتتر از «من حوصله ندارم» درست میشه.
تمرین امروز
امروز بیحوصلگی رو میخونید و یه بار درستش میکنید. حدود بیست دقیقه.
- گوشی رو ببرید یه اتاق دیگه و زمانسنج رو روی بیست دقیقه بذارید.
- همین که شروع کردید، توی دفتر به حوصلهتون یه عدد از یک تا پنج بدید و یه کلمه کنارش: آسون، سخت یا بیمعنی.
- دقیقهی دهم، دوباره عدد و کلمه.
- اگه عدد پایین بود، یه کار از همین درس رو انجام بدید: آسون رو سختتر کنید، سخت رو تیکه کنید، بیمعنی رو به هدفتون وصل کنید، یا شکل کار رو عوض کنید.
- آخر بیست دقیقه، عدد سوم. ببینید فرقی کرد یا نه، و کدوم کار بیشترین فرق رو داد.
یه هفته این سه عدد رو بنویسید و آخر هفته الگوشون رو پیدا کنید. درس بعدی سراغ یکی از بزرگترین دلیلهای بیحوصلگی میره، یعنی تمرکزی که کم شده: تمرکز ندارم: از پنج دقیقه شروع کنید.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- بیحوصلگی یعنی میخواید درگیر یه کاری بشید و نمیشید؛ یه چراغ هشداره، نه نشونهی خرابی شما.
- سه جور: زیادی آسون (ذهن بیکاره)، زیادی سخت (ذهن غرق شده)، بیمعنی (دلیلش رو نمیبینید).
- بهترین حالت، جریان، وقتیه که سختی کار با مهارتتون جوره.
- آسون رو سختتر کنید، سخت رو تیکه کنید، بیمعنی رو به هدفتون وصل کنید، و شکل کار رو هر چند دقیقه عوض کنید.
- بیحوصلگی، خستگی و غم سه تا حس جدان؛ غم طولانی که لذت همهچیز رو گرفته، با پزشک در میون گذاشته بشه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.