آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
سیناپس: جایی که نورونها به هم میرسن
جواب کوتاه
سیناپس (Synapse) جاییه که یه نورون به نورون بعدی پیام میده. بیشتر وقتها دو نورون به هم نمیچسبن و یه شکاف خیلی باریک بینشونه؛ پیام برقی که به ته آکسون میرسه، یه مادهی شیمیایی رو توی این شکاف رها میکنه، و این ماده روی گیرندههای نورون بعدی میشینه. یادگیری بیشتر یعنی همین سیناپسها قویتر یا ضعیفتر بشن، یا تازه ساخته بشن یا حذف بشن.
جایی که به هم میرسن
توی درس قبل دیدیم یه پیام برقی چطوری روی آکسون یه نورون جلو میره. ولی پیام که به ته آکسون رسید، چی میشه؟ چطوری از این نورون به نورون بعدی میرسه؟ جوابش یه جای خیلی کوچیکه به اسم سیناپس (Synapse).
دو تا ساحل رو تصور کنید که یه آب خیلی باریک بینشونه. پیام روی ساحل اول رسیده، ولی ساحل دوم رو نمیتونه مستقیم لمس کنه. پس یه سری قایق کوچیک راه میافتن، از آب رد میشن و توی اسکلههای ساحل دوم پهلو میگیرن. این تصویر سادهی بیشتر سیناپسهاست: ساحل اول ته آکسون، آب باریک شکاف بین دو نورون، قایقها یه مادهی شیمیایی، و اسکلهها گیرندههای نورون دوم.
چرا این درس برای یادگیری اینقدر مهمه؟ چون نورونها خودشون با یادگیری عوض نمیشن؛ چیزی که عوض میشه، بیشتر همین سیناپسهاست. وقتی میگیم «یه چیزی یاد گرفتم»، از نگاه مغز یعنی یه سری سیناپس قویتر، ضعیفتر، تازه یا حذف شدن. پس سیناپس، دقیقا همون جاییه که یادگیری توش اتفاق میافته.
اسمش از کجا اومد
توی درس نورون گفتیم کاخال نشون داد نورونها جدا از همن و به هم نمیچسبن. پس یه سوال پیش اومد: اگه به هم نمیچسبن، پیام چطوری از یکی به اون یکی میره؟
یه دانشمند انگلیسی به اسم چارلز شرینگتون (Charles Sherrington) روی رفلکسها، یعنی حرکتهای خودکار مثل عقب کشیدن دست از چیز داغ، کار میکرد. اون دید پیام توی رفلکسها یه کم دیرتر از اونی که فقط با سرعت آکسون حساب میشد میرسه. یعنی یه جایی سر راه، پیام یه لحظه مکث میکنه. سال ۱۸۹۷ برای این محل رسیدن دو نورون، یه اسم پیشنهاد داد: سیناپس، از یه کلمهی یونانی به معنی «به هم بستن».
اون موقع کسی نمیتونست سیناپس رو ببینه؛ خیلی کوچیکتر از اونی بود که میکروسکوپهای اون زمان نشون بدن. چند دهه بعد، با میکروسکوپ الکترونی، بالاخره شکاف باریک بین دو نورون دیده شد؛ حدود بیست تا چهل نانومتر، یعنی هزاران بار باریکتر از یه تار مو.
دو قلب قورباغه
خب، پیام از روی این شکاف چطوری رد میشه؟ برقی؟ یا یه مادهی شیمیایی؟ سالها دانشمندها سر این موضوع بحث داشتن. جواب با یه آزمایش ساده و جالب پیدا شد.
یه دانشمند آلمانی به اسم اوتو لووی (Otto Loewi) گفته که ایدهی آزمایش رو یه شب توی خواب دیده، بیدار شده، روی یه کاغذ نوشته و دوباره خوابیده؛ و صبح نتونسته دستخط خودش رو بخونه! شب بعد دوباره همون خواب رو دیده و این بار همون موقع رفته آزمایشگاه.
آزمایش این بود: دو تا قلب قورباغه رو، که بیرون از بدن هم تا مدتی میزنن، توی دو ظرف مایع گذاشت. عصبی که به قلب اول وصل بود و ضربان رو کند میکرد، تحریک کرد؛ ضربان قلب اول کند شد. بعد مایع دور قلب اول رو برداشت و ریخت روی قلب دوم. ضربان قلب دوم هم کند شد؛ بدون اینکه عصبش تحریک شده باشه.
یعنی عصب، یه ماده توی مایع رها کرده بود که پیام «کند شو» رو با خودش میبرد. پیام، شیمیایی بود. لووی سال ۱۹۳۶ برای این کشف جایزهی نوبل گرفت. اون ماده، که بعدا شناخته شد، یکی از پیامرسانهای عصبی بود که درس بعدی کاملش رو میگیم.
سه بخش
یه سیناپس شیمیایی سه بخش داره:
- بخش پیشسیناپسی (Presynaptic): ته آکسون نورون اول، که یه برآمدگی کوچیک داره. داخلش پر از کیسههای خیلی ریزه که بهشون میگن وزیکول (Vesicle)؛ هر کدوم پر از مولکولهای پیامرسان. همون قایقهای ما.
- شکاف سیناپسی (Synaptic Cleft): فاصلهی خیلی باریک بین دو نورون. همون آب باریک.
- بخش پسسیناپسی (Postsynaptic): سطح نورون دوم، معمولا روی یه دندریت، که پر از گیرندههاست. همون اسکلهها.
اسمها سخت به نظر میان ولی منطقشون سادهست: «پیش» یعنی قبل از شکاف، «پس» یعنی بعد از شکاف. پیام همیشه از پیش به پس میره، یعنی توی سیناپس شیمیایی، پیام یه طرفهست.
شش قدم
حالا ببینیم پیام قدم به قدم چطوری از روی شکاف رد میشه:
- شلیک میرسه. پیام برقی، همون پتانسیل عمل، به ته آکسون میرسه.
- کلسیم میاد تو. این تغییر برقی، یه سری در رو باز میکنه که یون کلسیم (Calcium) ازشون وارد میشه.
- کیسهها میچسبن. کلسیم مثل یه علامت عمل میکنه: کیسههای پیامرسان به دیوارهی سلول میچسبن.
- پیامرسان رها میشه. کیسهها با دیواره یکی میشن و محتواشون رو توی شکاف خالی میکنن.
- به گیرنده میرسه. مولکولهای پیامرسان از عرض شکاف رد میشن و روی گیرندههای نورون دوم میشینن. این گیرندهها باعث میشن بار نورون دوم کمی بالا یا پایین بره؛ گاز یا ترمز.
- پاک میشه. پیامرسانها خیلی زود از شکاف جمع میشن تا پیام بعدی بتونه واضح برسه.
همهی اینها، از رسیدن شلیک تا اثر روی نورون دوم، حدود یه هزارم ثانیه طول میکشه. همون مکث کوچیکی که شرینگتون دیده بود.
یه دانشمند به اسم برنارد کاتز (Bernard Katz) نشون داد پیامرسانها بسته بسته رها میشن، نه یکی یکی؛ یعنی هر کیسه یه بستهی تقریبا ثابت. این کار هم بعدا جایزهی نوبل گرفت.
قفل و کلید
هر گیرنده (Receptor) شکل مشخصی داره و فقط پیامرسانی که شکلش با اون جور باشه، روش میشینه؛ مثل قفل و کلید. یه گیرندهی مخصوص یه پیامرسان، به پیامرسانهای دیگه جواب نمیده.
جالب اینه که یه پیامرسان میتونه چند نوع گیرنده داشته باشه، و اثرش بسته به گیرنده فرق کنه. مثلا یه پیامرسان روی یه نوع گیرنده گازه و روی یه نوع دیگه ترمز. یعنی اثر پیام فقط به خود پیامرسان بستگی نداره؛ به اسکلهای که توش پهلو میگیره هم بستگی داره.
دو جور گیرندهی اصلی هست. یه جور، خودش یه دره: وقتی پیامرسان روش میشینه، فورا باز میشه و یونها رد میشن؛ خیلی سریع. یه جور دیگه، یه زنجیره از اتفاقها رو داخل سلول راه میندازه؛ کندتر، ولی اثرش میتونه طولانیتر باشه و حتی چیزهایی رو داخل سلول عوض کنه. این جور دوم برای تغییرهای ماندگار، مثل یادگیری، خیلی مهمه.
پاک کردن پیام
قدم آخر خیلی مهمه. اگه پیامرسانها توی شکاف بمونن، نورون دوم مدام پیام میگیره، حتی وقتی نورون اول دیگه چیزی نفرستاده؛ مثل زنگ دری که گیر کرده باشه. پس پیام باید زود پاک بشه.
سه راه اصلی برای پاک کردن هست:
- بازجذب (Reuptake): نورون اول، پیامرسانها رو با پمپهای مخصوص دوباره جمع میکنه و برای دفعهی بعد نگه میداره. مثل بازیافت.
- شکستن: آنزیمهایی (Enzyme) توی شکاف، پیامرسان رو تیکه تیکه میکنن.
- پخش شدن: بعضی مولکولها کمکم از شکاف بیرون میرن.
خیلی از داروها روی همین قدم کار میکنن. مثلا بعضی داروهای ضدافسردگی، بازجذب یه پیامرسان رو کند میکنن تا مدت بیشتری توی شکاف بمونه. البته این توضیح خیلی سادهشدهست و اثر واقعی این داروها پیچیدهتره؛ و مصرف هر دارویی فقط با نظر پزشک.
سیناپس برقی
همهی سیناپسها شیمیایی نیستن. یه نوع دیگه هم هست به اسم سیناپس الکتریکی (Electrical Synapse). اینجا دو نورون خیلی بیشتر به هم نزدیکن و تونلهای خیلی ریزی بینشون هست که بهشون میگن اتصال شکافدار (Gap Junction). یونها مستقیم از این تونلها رد میشن، و پیام بدون مکث از یه نورون به نورون بعدی میرسه.
فرقهای اصلی سیناپس شیمیایی و الکتریکی:
- سرعت: برقی تقریبا فوریه؛ شیمیایی حدود یه هزارم ثانیه مکث داره.
- جهت: برقی معمولا دوطرفهست؛ شیمیایی یه طرفه.
- انعطاف: شیمیایی خیلی انعطافپذیرتره؛ میتونه گاز یا ترمز باشه، قوی یا ضعیف بشه، و با یادگیری عوض بشه.
- تعداد: توی مغز آدم بزرگسال، بیشتر سیناپسها شیمیاییان.
سیناپسهای برقی جایی به درد میخورن که سرعت و هماهنگی مهمه؛ مثلا وقتی یه گروه نورون باید دقیقا با هم شلیک کنن. ولی برای یادگیری، ستارهی ماجرا سیناپس شیمیاییه، چون انعطافپذیره.
چند تا داریم
هر نورون معمولا با هزاران نورون دیگه سیناپس داره؛ بعضی نورونها حتی بیشتر. اگه این رو در حدود ۸۶ میلیارد نورون ضرب کنیم، به یه عدد خیلی بزرگ میرسیم. برآوردها با هم فرق دارن، ولی خیلی از کتابها میگن حدود صد تریلیون سیناپس توی مغز آدم بزرگسال هست.
برای اینکه حسی از این عدد بگیرید: اگه هر ثانیه یه سیناپس رو بشمرید، بدون خواب و استراحت، شمردن همهشون میلیونها سال طول میکشه. و تعداد سیناپسهای مغز شما، خیلی بیشتر از تعداد ستارههای کهکشان راه شیریه.
این تعداد زیاد، یکی از دلیلهاییه که مغز اینقدر چیز میتونه یاد بگیره. هر سیناپس میتونه قویتر یا ضعیفتر بشه، پس تعداد ترکیبهای ممکن، عملا بیانتهاست.
یه سیناپس تنها کافی نیست
معمولا یه پیام از یه سیناپس تنها، اونقدر قوی نیست که نورون دوم رو به آستانهی شلیک برسونه. یادتونه توی درس قبل گفتیم نورون مثل سطلیه که باید تا یه خط پر بشه؟ هر سیناپس، چند قطره میریزه. نورون دوم وقتی شلیک میکنه که خیلی از سیناپسهاش با هم، یا یه سیناپس پشت سر هم و تند، پیام بفرستن.
این برای یادگیری یه معنی جالب داره: یه بار دیدن یه چیز، معمولا فقط چند تا سیناپس رو یه کم تکون میده. ولی وقتی یه چیز رو چند بار، از چند راه، و با توجه یاد میگیرید، سیناپسهای بیشتری با هم پیام میفرستن و احتمال اینکه الگوی درست شلیک کنه بیشتر میشه. برای همینه که یاد گرفتن از چند راه، مثلا هم خوندن، هم نوشتن، هم توضیح دادن، معمولا بهتر از یه راه جواب میده.
خارهای کوچیک
خیلی از سیناپسهای تحریکی توی مغز، روی برآمدگیهای خیلی ریزی روی دندریتها ساخته شدن که بهشون میگن خار دندریتی (Dendritic Spine). شکلشون شبیه یه قارچ کوچیکه: یه گردن باریک و یه سر گرد.
چیز جالب دربارهی این خارها اینه که ثابت نیستن. با میکروسکوپهای خاص، دانشمندها تونستن خارهای مغز موشهای زنده رو روزها و هفتهها دنبال کنن. توی یه پژوهش، یانگ، پان و گان (Yang, Pan & Gan) دیدن وقتی موشها یه مهارت حرکتی تازه یاد میگرفتن، خیلی زود خارهای تازه روی دندریتهای بخش حرکتی مغزشون ساخته میشد؛ و بخشی از این خارهای تازه، ماهها بعد هم هنوز سر جاشون بودن.
یعنی یادگیری فقط یه تغییر شیمیایی نامرئی نیست؛ گاهی شکل فیزیکی نورون رو هم عوض میکنه. یه مهارت تازه، به معنای واقعی کلمه، یه اثر کوچیک توی ساختمون مغز میذاره.
قوی و ضعیف شدن
قدرت یه سیناپس ثابت نیست. یه سیناپس قوی، با یه پیام از نورون اول، اثر بزرگتری روی نورون دوم میذاره؛ یه سیناپس ضعیف، اثر کمتری. به این قابلیت تغییر قدرت میگن انعطافپذیری سیناپسی (Synaptic Plasticity).
چی باعث قوی شدن میشه؟ یه قانون خیلی معروف که درس خودش رو داره، میگه وقتی دو نورون بارها با هم فعال بشن، ارتباطشون قویتر میشه: قانون هب. و یه سازوکار مشخص که دانشمندها توی آزمایشگاه دیدن، اسمش تقویت طولانیمدته: تقویت طولانیمدت.
مثل یه راه توی چمن: هر چی بیشتر ازش رد بشید، پهنتر و واضحتر میشه؛ و اگه مدتها کسی ازش رد نشه، کمرنگ میشه. سیناپسها هم همینطورن. ولی ضعیف شدن همیشه بد نیست؛ مغز برای اینکه چیزهای مهم دیده بشن، باید چیزهای کماهمیت رو کمرنگ کنه.
درس یه حلزون دریایی
یکی از مهمترین چیزهایی که دربارهی سیناپس و حافظه میدونیم، از یه جونور عجیب اومده: یه حلزون دریایی بیصدف به اسم آپلیزیا (Aplysia). چرا این جونور؟ چون سیستم عصبیش فقط حدود بیست هزار نورون داره، و بعضی نورونهاش اونقدر درشتن که با چشم تقریبا دیده میشن. یعنی میشه دقیقا دید کدوم نورون به کدوم وصله.
یه دانشمند به اسم اریک کندل (Eric Kandel) سالها روی یه رفلکس سادهی این حلزون کار کرد: وقتی به یه جای بدنش دست میزنی، آبشش رو جمع میکنه. کندل دید اگه به حلزون یه ضربهی ناخوشایند بزنی، این رفلکس برای چند دقیقه قویتر میشه؛ یه حافظهی کوتاه. و اگه این کار چند بار، با فاصله، تکرار بشه، رفلکس روزها قویتر میمونه؛ یه حافظهی بلند.
چیزی که کندل توی سیناپسها دید، خیلی جالب بود. حافظهی کوتاه، یعنی تغییرهای موقت توی سیناپسهای موجود؛ مثلا رها شدن پیامرسان بیشتر. ولی حافظهی بلند، به ساخته شدن مولکولهای تازه توی سلول و حتی سیناپسهای تازه نیاز داشت. یعنی حافظهی کوتاه و بلند، دو سازوکار متفاوت دارن. کندل سال ۲۰۰۰ برای این کارها جایزهی نوبل گرفت.
و یه نکتهی دیگه: تکرار با فاصله، حافظهی بلند رو بهتر از تکرار پشت سر هم میساخت. همون اصلی که توی درسهای قبل برای آدمها دیدیم، اینجا توی سیناپسهای یه حلزون هم دیده شد.
هرس سیناپسی
یه کشف جالب دربارهی رشد مغز: بچهها توی سالهای اول زندگی، خیلی سریع سیناپس میسازن. پژوهشگری به اسم پیتر هاتنلاکر (Peter Huttenlocher) با شمردن سیناپسها توی مغز آدمهای سنین مختلف نشون داد تراکم سیناپس توی بعضی بخشهای مغز، توی بچگی از بزرگسالی هم بیشتره.
بعد، کمکم و بهخصوص توی نوجوونی، بخش زیادی از این سیناپسها حذف میشن. به این میگن هرس سیناپسی (Synaptic Pruning)؛ مثل باغبونی که شاخههای اضافهی یه درخت رو میبره تا شاخههای اصلی قویتر بشن. سیناپسهایی که زیاد استفاده میشن میمونن، و اونهایی که کم استفاده میشن، حذف میشن.
این هرس، بد نیست؛ بخشی از بالغ شدن مغزه و مغز رو کارآمدتر میکنه. پیامش برای ما سادهست: مغز چیزی رو نگه میداره که استفاده میشه. این توی بزرگسالی هم، به شکلهای دیگه، ادامه داره؛ و یکی از دلیلهاییه که مرور و استفاده از چیزی که یاد گرفتید، اینقدر مهمه.
سیناپسها و خواب
اگه هر روز که یاد میگیریم، سیناپسها قویتر میشن، آیا بالاخره همهشون به آخرین حد قوی بودن نمیرسن؟ دو پژوهشگر به اسم جولیو تونونی و کیارا چیرلی (Giulio Tononi & Chiara Cirelli) یه فرضیهی جالب دارن: توی بیداری، با یاد گرفتن، سیناپسها روی هم رفته قویتر میشن؛ و توی خواب، مغز اونها رو کمی کوچیکتر و متعادلتر میکنه، طوری که ارتباطهای مهمتر نسبت به بقیه برجستهتر بمونن.
این هنوز یه فرضیهست و همهی دانشمندها باهاش موافق نیستن؛ ولی چند تا پژوهش روی موش، تغییرهایی توی اندازهی سیناپسها بین خواب و بیداری دیدن که با این ایده جور درمیاد. چه این فرضیه کامل درست باشه چه نه، پژوهشهای زیادی نشون دادن خواب برای محکم شدن چیزهایی که یاد گرفتیم مهمه.
وقتی سیناپسها کم میشن
اهمیت سیناپسها رو توی بیماریها هم میشه دید. توی بیماری آلزایمر (Alzheimer's Disease)، که یکی از رایجترین دلیلهای فراموشی شدید توی سن بالاست، از دست رفتن سیناپسها خیلی زود شروع میشه. پژوهشهایی که مغز بیمارها رو بعد از مرگ بررسی کردن، دیدن کم شدن سیناپسها، از بهترین نشونههای شدت مشکل حافظه و فکره.
این به این معنی نیست که هر فراموشی کوچیکی نشونهی بیماریه؛ فراموش کردن جای کلید، برای همه پیش میاد. ولی نشون میده سیناپسها واقعا همون جاییان که حافظه توش نگه داشته میشه. اگه دربارهی حافظهی خودتون یا یکی از عزیزانتون نگرانید، بهترین کار حرف زدن با پزشکه.
خبر امیدوارکننده اینه که پژوهشها نشون دادن چیزهایی مثل فعالیت بدنی، خواب خوب و درگیر بودن ذهن با یادگیری و آدمها، با سلامت بهتر مغز توی سن بالا همراهه؛ هر چند هنوز نمیشه گفت دقیقا چقدرش علت و چقدرش همراهیه. درس مغز در بزرگسالی و پیری این رو کاملتر میگه.
قهوه، دارو، سم
چون پیام توی سیناپس با مولکولها و گیرندهها جابهجا میشه، خیلی از چیزهایی که میخوریم یا مصرف میکنیم، روی همین سیناپسها اثر دارن. چند تا مثال:
- قهوه و چای: توی طول روز، یه ماده به اسم آدنوزین (Adenosine) توی مغز جمع میشه که روی گیرندههاش میشینه و حس خستگی میاره. کافئین (Caffeine) شکلش شبیه آدنوزینه و روی همون گیرندهها میشینه، بدون اینکه اونا رو روشن کنه؛ یعنی جای پیام خستگی رو میگیره. برای همینه که بعد از قهوه کمتر احساس خستگی میکنید؛ ولی خستگی واقعی سر جاشه و فقط پیامش بسته شده.
- داروها: خیلی از داروهای اعصاب و روان، روی رها شدن، گیرندهها یا پاک شدن پیامرسانها کار میکنن. مصرفشون فقط با تجویز پزشک.
- سمها: بعضی سمها هم روی سیناپس کار میکنن؛ مثلا سمی که بعضی باکتریها میسازن، جلوی رها شدن پیامرسان به ماهیچهها رو میگیره. همین سم، با مقدار خیلی خیلی کم و کنترلشده، توی پزشکی هم برای شل کردن بعضی ماهیچهها استفاده میشه.
نکتهی قهوه برای یادگیری: قهوه میتونه خستگی رو موقتا پنهون کنه، ولی جای خواب رو نمیگیره. اگه شبها برای درس بیدار میمونید و با قهوه جبران میکنید، درس خواب و یادگیری رو حتما بخونید.
برای یادگیری یعنی چی
- یادگیری یعنی تغییر سیناپسها. هر بار که چیزی یاد میگیرید، یه سری سیناپس قویتر، ضعیفتر، تازه یا حذف میشن.
- تکرار، راه رو پهن میکنه. سیناپسی که بارها استفاده میشه، قویتر میشه؛ برای همینه که تمرین و مرور جواب میدن.
- چیزی که استفاده نشه، کمرنگ میشه. مغز سیناپسهای بیکار رو هرس میکنه؛ پس به کار بردن چیزی که یاد گرفتید، نگهش میداره.
- از چند راه یاد بگیرید. سیناپسهای بیشتر، با هم، شانس شلیک الگوی درست رو بیشتر میکنن.
- مغز ساختمونی زندهست. یه مهارت تازه، حتی شکل دندریتها رو عوض میکنه. هیچوقت برای ساختن ارتباط تازه دیر نیست.
تمرین امروز
امروز یه سیناپس رو از حفظ میکشید و شش قدمش رو مینویسید. حدود پونزده دقیقه.
- درس رو ببندید و دو تا ساحل بکشید، با یه آب باریک بینشون.
- اسم سه بخش رو روش بنویسید.
- کنارش، شش قدم رد شدن پیام رو از حفظ بنویسید.
- درس رو باز کنید، مقایسه کنید، و جاهای خالی رو توی دفتر بنویسید.
- یه جمله بنویسید: «امروز وقتی ... رو تمرین کردم، توی مغزم احتمالا ... اتفاق افتاد».
درس بعدی، اون قایقهای کوچیک رو از نزدیک میبینه؛ یعنی پیامرسانهای عصبی مثل دوپامین، سروتونین و گلوتامات: پیامرسانهای عصبی.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- سیناپس جای رسیدن پیام از یه نورون به نورون بعدیه؛ بیشترشون یه شکاف باریک دارن و پیام از روش با یه مادهی شیمیایی رد میشه.
- شش قدم: شلیک میرسه، کلسیم میاد، کیسهها میچسبن، پیامرسان رها میشه، روی گیرنده میشینه، و پاک میشه.
- گیرندهها مثل قفلن و پیامرسانها مثل کلید؛ بعضی سیناپسها هم برقی و مستقیمن.
- حدود صد تریلیون سیناپس داریم؛ سیناپسهایی که کار میکنن قویتر میشن و بقیه کمکم هرس میشن.
- قهوه، خیلی از داروها و بعضی سمها روی همین سیناپسها کار میکنن؛ و یادگیری، تغییر همین ارتباطهاست.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.