بازاریابی از بازار محله تا اینترنت
جواب کوتاه
بازاریابی، به شکل سادهش، از همون روزی بوده که آدمها چیزی رو با هم مبادله کردن. فروشندهی بازار، که با صدای بلند جنسش رو معرفی میکرد و مشتریهای همیشگیش رو به اسم میشناخت، داشت بازاریابی میکرد. بعد، ابزارهای «گفتن» و «رسوندن» یکییکی عوض شدن: تابلوی مغازه، کاغذ چاپی، رادیو، تلویزیون، و آخر، اینترنت و گوشی. هر ابزار تازه، دو چیز رو عوض کرد: اینکه پیام، به چند نفر و چقدر دور میرسه، و اینکه مشتری، چقدر میتونه جواب بده. توی بازار، گفتوگو دوطرفه بود؛ با رسانههای بزرگ، بیشتر یکطرفه شد؛ و با اینترنت، دوباره دوطرفه شده، این بار با میلیونها نفر. ولی سوالهای اصلی بازاریابی، عوض نشدن: مردم چی لازم دارن، چه چیزی براشون ارزش داره، و چطور بهشون برسیم.
یه مغازه، و چند نسل
یه مغازهی خانوادگی رو تصور کنید که چند نسل، دست به دست شده. پدربزرگ، توی بازار، با صدای بلند، جنسهاش رو معرفی میکرد، و همهی مشتریهاش رو به اسم میشناخت. پدر، یه تابلوی بزرگ بالای مغازه زد، و توی روزنامهی محلی، آگهی داد. و نوه، امروز، یه صفحهی اینستاگرام داره، و به پیامهای مشتریها، روی گوشی، جواب میده.
ابزارهای این سه نفر، خیلی فرق دارن. ولی هر سه، دارن یه کار میکنن: میفهمن مردم چی میخوان، چیز درست رو میارن، و بهشون خبر میدن. توی درس قبل دیدیم بازاریابی فقط تبلیغ نیست؛ این درس، میگه بازاریابی، چطور، با عوض شدن ابزارها، عوض شد، و چی ثابت موند.
بازاریابی، پیش از اسمش
کلمهی بازاریابی، نسبتا تازهست؛ ولی کاری که اسمش رو نشون میده، خیلی قدیمیه. توی درس اول دیدیم که تعریف رسمی، از «مبادله» حرف میزنه؛ و مبادله، از وقتی آدمها، چیزی اضافه داشتن که دیگری لازم داشت، بوده. کشاورزی که گندم اضافه داشت، و دامداری که پشم اضافه داشت، با هم مبادله میکردن.
توی همین مبادلههای ساده، همهی تیکههای بازاریابی بود: هر کدوم، باید میفهمید اون یکی، چی لازم داره؛ باید چیزی میآورد که ارزش داشته باشه؛ و باید سر وقت، به جای درست، میرسید. این درس، تاریخ دقیق اینها رو نمیگه؛ یه تصویر ساده از اینکه ابزارها، چطور عوض شدن.
بازار: جایی که همهچیز رو در رو بود
توی بازارهای قدیمی، همهچیز رو در رو بود. مشتری، جنس رو با دست لمس میکرد، بو میکرد، و با فروشنده، چونه میزد. فروشنده، میتونست ببینه مشتری، به چی نگاه میکنه، از چی خوشش نمیاد، و چقدر پول داره. یعنی پژوهش بازاریابی، همونجا، با چشم و گوش، انجام میشد.
و یه چیز مهم دیگه: شهرت. توی یه بازار کوچیک، همه، همه رو میشناختن. فروشندهای که جنس بد میفروخت، زود همه میفهمیدن. یعنی حرف دهانبهدهان، که توی درس قبل دیدیم، از اول، یکی از قویترین نیروهای بازاریابی بوده.
اولین ابزار گفتن: صدا
اولین ابزار «گفتن»، صدای خود فروشنده بود. فروشندهای که بلندتر و جذابتر جنسش رو معرفی میکرد، آدمهای بیشتری رو به سمت بساطش میکشید. ولی این ابزار، یه محدودیت بزرگ داشت: فقط تا جایی میرسید که صدا میرسید، و فقط تا وقتی فروشنده اونجا بود.
این محدودیت، مهمه؛ چون تقریبا هر ابزار بعدی، برای حل همین محدودیت اومد: چطور پیام، به آدمهای بیشتری، دورتر، و حتی وقتی فروشنده نیست، برسه؟
تابلو: پیامی که میمونه
تابلوی مغازه، یه قدم بزرگ بود: پیامی که حتی وقتی فروشنده ساکته، یا شبها که مغازه بستهست، باز هم گفته میشه. یه نشان ساده، مثلا شکل یه نون یا یه کفش، به کسایی که خوندن بلد نبودن هم، میگفت اینجا چی میفروشن.
تابلو، یه کار دیگه هم کرد: کمک کرد مردم، یه مغازه رو از مغازهی کناری، جدا یادشون بمونه. این، همون چیزیه که امروز به برند میگیم: طبق تعریف رسمی، اسم یا نشانی که کالای یه فروشنده رو، از بقیه، متمایز میکنه.
اسم، قول میشه
وقتی یه اسم یا نشان، برای مدت طولانی، با کیفیت خوب همراه باشه، اسم، خودش یه قول میشه. مردم، بی اینکه هر بار جنس رو امتحان کنن، به اون اسم اعتماد میکنن. این، یکی از مهمترین تغییرهای تاریخ بازاریابیه: از اعتماد به یه آدم که میشناسیم، به اعتماد به یه اسم.
و برعکسش هم هست: یه اسم، که یه بار قولش رو بشکنه، اعتمادی رو از دست میده که سالها طول کشیده بود ساخته بشه. برای همین، کسبوکارهایی که به اسمشون اهمیت میدن، سعی میکنن کیفیت رو، همیشه، یکسان نگه دارن.
کاغذ چاپی: پیامی که سفر میکنه
وقتی چاپ کردن، ارزونتر شد، پیامها، روی کاغذ، سفر کردن: برگههایی که دست به دست میشد، و بعدها، آگهی توی روزنامه و مجله. حالا، یه فروشنده، میتونست به آدمهایی بگه که هیچوقت از جلوی مغازهش رد نمیشدن.
ولی کاغذ، یه چیز رو از دست داد: گفتوگو. فروشنده، دیگه نمیتونست صورت خواننده رو ببینه، یا به سوالش جواب بده. پیام، یکطرفه شد: کسبوکار مینوشت، مردم میخوندن. این یکطرفه بودن، تا مدتها، شکل اصلی گفتن موند.
بازار، بزرگتر شد
با راههای بهتر رسوندن، یعنی جادهها و وسیلههای حمل بهتر، یه کسبوکار، دیگه فقط به محلهی خودش نمیفروخت؛ به شهرهای دیگه هم میفروخت. این، بازاریابی رو خیلی عوض کرد: حالا، کسبوکار، مشتریهاش رو، حضوری، نمیشناخت.
اینجا بود که «پرسیدن» سختتر شد. فروشندهی بازار، با یه نگاه، مشتری رو میفهمید؛ ولی کسبوکاری که به شهرهای دور میفروخت، باید راههای دیگهای برای فهمیدن مشتریهاش پیدا میکرد. این نیاز، کمکم، پژوهش بازاریابی رو، به یه کار جدا و منظم تبدیل کرد.
وقتی سازندهها زیاد شدن
وقتی کارگاهها و کارخونهها، تونستن یه چیز رو، به تعداد زیاد بسازن، یه سوال تازه پیش اومد: حالا که خیلیها، یه چیز شبیه میسازن، چرا مردم، باید مال ما رو بخرن؟ اینجا، اهمیت اسم، بستهبندی، و گفتن، خیلی بیشتر شد.
یه تصویر رایج برای این دوره، اینه که کسبوکارها، اول فکر میکردن «اگه خوب بسازیم، میفروشیم»؛ بعد، وقتی رقیبها زیاد شدن، فکر کردن «باید بیشتر و بلندتر بفروشیم»؛ و آخر، فهمیدن که «باید اول بفهمیم مردم چی میخوان». این تصویر، سادهشدهست؛ ولی یه درس واقعی داره: بازاریابی، کمکم، از محصول، به مشتری چرخید.
بستهبندی: فروشندهی بیصدا
وقتی جنسها، به جای فروش فله، توی بستههای جدا فروخته شدن، بستهبندی، خودش یه ابزار گفتن شد. حالا، روی قفسهی یه مغازه، کنار دهها جنس شبیه، بستهای که اسم و نشان روشن داشت، و میگفت چی داخلشه، بیشتر دیده میشد.
بستهبندی، مثل یه فروشندهی بیصداست، که روی قفسه، کنار جنس، ایستاده. امروز هم، توی فروشگاه اینترنتی، عکس محصول و توضیحش، همین نقش رو دارن: مشتری، جنس رو با دست لمس نمیکنه؛ پس عکس و توضیح، باید جای دست و چشمش رو بگیرن.
فروشگاههای بزرگتر
یه تغییر دیگه، توی رسوندن، فروشگاههایی بود که جنسهای خیلی زیاد، از سازندههای مختلف، رو یهجا جمع میکردن. مشتری، دیگه برای هر چیز، به یه مغازهی جدا نمیرفت؛ همهچیز رو، توی یه جا، کنار هم، میدید و مقایسه میکرد.
این، رقابت رو، درست جلوی چشم مشتری آورد: جنس شما، کنار جنس رقیب، روی یه قفسه. فروشگاههای اینترنتی بزرگ، همین ایده رو، خیلی بزرگتر کردن: حالا، مشتری، با یه کلیک، دهها جنس شبیه رو، کنار هم، مقایسه میکنه. یعنی اهمیت ارزش واقعی، و گفتن روشنش، باز هم بیشتر شد.
نظر مشتریها، کنار جنس
یه چیز تازهی دورهی اینترنت، نظرهاییان که مشتریها، زیر یه جنس یا روی صفحهی یه کسبوکار، مینویسن. این، همون حرف دهانبهدهان بازار قدیمه؛ با این فرق که حالا، کنار خود جنس نوشته شده، و هر غریبهای، میتونه بخونتش.
برای کسبوکار، یعنی هر تجربهی بد، ممکنه برای همیشه، جلوی چشم مشتریهای بعدی بمونه؛ و هر تجربهی خوب هم. یه کسبوکار باهوش، به نظرهای بد، با احترام و حل مشکل جواب میده؛ چون میدونه بقیهی خوانندهها، بیشتر از خود نظر، به جوابش نگاه میکنن.
اعتماد، قدیم و امروز
توی بازار قدیم، اعتماد، از آشنایی رو در رو میومد: «این فروشنده رو سالهاست میشناسم». امروز، خیلی وقتها، از کسی که هیچوقت ندیدیم میخریم؛ پس اعتماد، از جاهای دیگه میاد: نظر مشتریهای قبلی، روشن بودن اطلاعات، راه آسون تماس، و سابقهی یه اسم.
ولی کار اعتماد، همونه: آروم ساخته میشه، و با یه اشتباه بزرگ، خراب. یه کسبوکار اینترنتی، که آدرس و راه تماس روشن نداره، یا قیمتهاش رو پنهون میکنه، از نگاه مشتری امروز، همون حسی رو داره که یه فروشندهی ناشناس توی بازار قدیم داشت، که حاضر نبود جنسش رو نشون بده.
رادیو: صدا، دوباره، ولی خیلی دورتر
رادیو، یه جورایی، صدای فروشندهی بازار رو برگردوند؛ ولی این بار، به خونههای هزاران و میلیونها نفر. پیام، دوباره، با لحن و موسیقی و حس گفته میشد، نه فقط با کلمهی چاپی.
ولی هنوز یکطرفه بود: شنونده، نمیتونست سوال بپرسه یا جواب بده. و یه چیز تازه هم اضافه شد: پیام، باید برای خیلیها، همزمان، کار میکرد. یعنی دیگه نمیشد پیام رو، برای هر آدم، جدا ساخت؛ باید یه پیام کلی، برای یه گروه بزرگ، ساخته میشد.
تلویزیون: تصویر، صدا و حرکت
تلویزیون، به صدا، تصویر و حرکت رو هم اضافه کرد. حالا، یه کسبوکار، میتونست محصولش رو، در حال استفاده، نشون بده. این، تبلیغ رو خیلی قویتر کرد؛ و برای مدتی، تبلیغ تلویزیونی، برای کسبوکارهای بزرگ، مهمترین ابزار گفتن شد.
ولی تبلیغ تلویزیونی، گرون بود؛ یعنی بیشتر، مال کسبوکارهای بزرگ بود. یه مغازهی کوچیک، معمولا، توی این ابزار، جایی نداشت، و هنوز، با تابلو، کاغذ و حرف مشتریهاش، کار میکرد. این فاصلهی بین بزرگ و کوچیک، چیزیه که اینترنت، بعدا، خیلی تغییرش داد.
دورهی گفتوگوی یکطرفه
از کاغذ چاپی تا تلویزیون، یه چیز مشترک بود: گفتوگو، بیشتر یکطرفه بود. کسبوکار، با پیامهای بلند و تکراری، حرف میزد؛ و مردم، شنونده بودن. اگه کسی، از یه محصول ناراضی بود، صداش، معمولا فقط به دوستها و همسایههاش میرسید.
این یکطرفه بودن، به کسبوکارهای بزرگ، قدرت زیادی داد: هر کسی بیشتر پول تبلیغ داشت، بیشتر شنیده میشد. ولی یه هزینهی پنهون هم داشت: کسبوکارها، کمتر، مستقیم، صدای مشتریها رو میشنیدن.
پژوهش، جای گوش بازار
چون کسبوکارهای بزرگ، دیگه مثل فروشندهی بازار، مشتریها رو رو در رو نمیدیدن، به ابزارهای دیگهای برای فهمیدنشون نیاز داشتن: نظرسنجی، گفتوگو با گروههای کوچیک از مشتریها، و تحلیل عددهای فروش. همون پژوهش بازاریابی، که تعریف رسمیش رو دیدیم: وصل کردن مشتری، از راه اطلاعات، به بازاریاب.
یعنی پژوهش، کمکم، جای چشم و گوش فروشندهی بازار رو گرفت. یه درس تاریخی مهم اینجاست: هر وقت ابزار گفتن، فاصلهی بین کسبوکار و مشتری رو زیاد کرد، یه ابزار تازهی گوش دادن هم لازم شد.
مشتری، وسط تصویر
یه تغییر فکری مهم، که توی همین مسیر طولانی اتفاق افتاد، اینه که مشتری، کمکم، به وسط تصویر بازاریابی اومد. به جای اینکه کسبوکار، اول بسازه و بعد به هر کسی بفروشه، اول، نیاز مشتری رو بفهمه، و بعد، چیزی بسازه که همون رو برطرف کنه.
این فکر، توی تعریف رسمی امروزی هم دیده میشه: ارزش، برای مشتریها، شریکها، و کل جامعه. یعنی بازاریابی، دیگه فقط «فروختن چیزی که داریم» نیست؛ «ساختن چیزی که ارزش داره» ـه.
اینترنت: همهچیز دوباره عوض شد
اینترنت، بعد از مدتها، دوباره، همهی تیکههای بازاریابی رو عوض کرد. یه کسبوکار کوچیک، حالا، با هزینهی کم، میتونست یه سایت داشته باشه، و به آدمهای یه شهر دیگه، یا حتی یه کشور دیگه، بفروشه. یعنی فاصلهی بین کسبوکار بزرگ و کوچیک، توی گفتن و رسوندن، خیلی کم شد.
یکی از مرجعهای رسمی این رشته هم میگه مصرفکنندهها، بیشتر و بیشتر، به بازار دیجیتال رو آوردن، و سازمانها میبینن که با بازاریابی دیجیتال، بهتر به مشتریهاشون میرسن و باهاشون در ارتباطن.
جستجو: مشتری، خودش دنبال میگرده
یه تغییر بزرگ اینترنت، جستجو بود. توی دورهی رسانههای بزرگ، کسبوکار، دنبال مشتری میگشت؛ با جستجو، مشتری، خودش، وقتی نیازش پیدا میشد، دنبال کسبوکار میگشت. این، همون «کشیدن» ـه، که توی درس دوم دیدیم، به جای «هل دادن».
این، یعنی بازاریابی، باید یه سوال تازه رو هم جواب میداد: وقتی مشتری، دنبال یه چیزی میگرده، ما رو پیدا میکنه؟ و وقتی پیدا کرد، جواب سوالش رو میگیره؟ مسیرهای سئوی کتابخونه، کامل دربارهی همینن.
گوشی: مغازه، توی جیب
گوشی هوشمند، یه قدم دیگه بود: حالا، مغازه، توی جیب مشتریه. مشتری، میتونه هر وقت و هر جا، بگرده، مقایسه کنه، بپرسه و بخره. یعنی «رسوندن»، فقط رسوندن جنس نیست؛ در دسترس بودن کسبوکار، در هر لحظه، هم هست.
و گفتوگو، دوباره، دوطرفه شده: مشتری، میتونه، با یه پیام، مستقیم، از کسبوکار، سوال بپرسه، و انتظار داره زود جواب بگیره. مثل بازار قدیم، ولی بی محدودیت جا و زمان.
از دوطرفه، به یکطرفه، و دوباره دوطرفه
اگه کل این تاریخ رو، توی یه جمله خلاصه کنیم: بازاریابی، از یه گفتوگوی دوطرفه، توی بازار، شروع شد؛ با رسانههای بزرگ، بیشتر یکطرفه شد؛ و با اینترنت و گوشی، دوباره، دوطرفه شده؛ این بار، با میلیونها نفر، همزمان.
این، یه درس مهم برای امروز داره: کسبوکاری که هنوز، مثل دورهی رسانههای بزرگ، فقط پیام میفرسته و گوش نمیده، با زمونهش، جور نیست. مشتری امروز، انتظار داره شنیده بشه؛ مثل مشتری بازار قدیم.
داده: پژوهش، هر روز
اینترنت، یه چیز تازهی دیگه هم آورد: داده. یه فروشگاه اینترنتی، میتونه ببینه مردم، به کدوم صفحه سر میزنن، کجا خرید رو نیمهکاره ول میکنن، و چی رو بیشتر جستجو میکنن. یعنی پژوهش بازاریابی، که قبلا گرون و گاهبهگاه بود، حالا، تا حدی، هر روز، خودبهخود، انجام میشه.
ولی داده، یه مسئولیت هم داره: اطلاعات مردم، مال خودشونه. استفادهی درست از داده، یعنی فقط چیزی رو جمع کنید که لازمه، به مردم بگید چی جمع میکنید، و ازش برای کمک به خودشون استفاده کنید، نه برای فریبشون.
چی ثابت موند
با همهی این تغییرها، چند چیز، از بازار قدیم تا امروز، عوض نشده: مردم، هنوز، چیزی میخرن که فکر میکنن ارزشش رو داره. اعتماد، هنوز، آروم ساخته میشه و سریع خراب. حرف مشتری راضی، هنوز، از هر تبلیغی باورکردنیتره.
و سوالهای اصلی بازاریابی، همونها موندن: مشتری کیه، چی لازم داره، چی براش ارزش داره، چطور بهش برسیم، و چطور کاری کنیم که برگرده. ابزارها، فقط جواب دادن به این سوالها رو، آسونتر یا سختتر کردن.
چی عوض شد
چیزهایی که واقعا عوض شدن، بیشتر ابزارهای «گفتن» و «رسوندن» ـن: پیام، حالا، سریعتر، ارزونتر، و به آدمهای بیشتری میرسه؛ مشتری، حالا، راحتتر جواب میده، مقایسه میکنه، و نظرش رو به بقیه میگه.
و یه چیز مهم دیگه: سرعت. توی بازار قدیم، اگه کیفیت یه فروشنده بد میشد، شاید هفتهها طول میکشید تا همه بفهمن. امروز، گاهی، چند ساعت. یعنی کسبوکارها، فرصت کمتری برای پنهون کردن اشتباه دارن؛ و دلیل بیشتری، برای درست کار کردن.
سه درس از این تاریخ
از این تاریخ، سه درس برای امروز میشه گرفت:
- ابزار رو با هدف قاطی نکنید: اینستاگرام و تبلیغ، ابزارن؛ هدف، رسوندن ارزش به آدمهای درسته.
- هر ابزار تازهی گفتن، یه ابزار تازهی گوش دادن هم لازم داره.
- هر چی ابزارها سریعتر میشن، درستی و تجربهی واقعی، مهمتر میشن.
این سه درس، بهویژه برای وقتی که یه ابزار تازه، مثل هوش مصنوعی، میاد، به کار میان.
بعدش چی میاد
امروز، ابزارهای تازهای، مثل دستیارهای هوش مصنوعی، دارن میان، که شاید بازم، گفتن و رسوندن رو عوض کنن؛ مثلا مشتری، به جای جستجو، از یه دستیار بپرسه کجا بخره. مسیر «سایت شما در ChatGPT و هوش مصنوعی» کتابخونه، دربارهی همینه.
ولی اگه این تاریخ، یه چیز بهمون یاد بده، اینه که این ابزار تازه هم، سوالهای اصلی رو عوض نمیکنه. کسبوکاری که ارزش واقعی میده، و به مشتری گوش میده، احتمالا، با هر ابزار تازهای، راهش رو پیدا میکنه؛ همونطور که پدربزرگ، نوه، و همهی نسلهای بینشون، پیدا کردن.
برای یه کسبوکار کوچیک امروز
یه خبر خوب، برای کسبوکارهای کوچیک امروز: خیلی از چیزهایی که توی دورهی رسانههای بزرگ، فقط مال کسبوکارهای بزرگ بود، حالا، با هزینهی کم، در دسترسه. یه سایت ساده، یه صفحه توی شبکههای اجتماعی، و یه راه برای گفتوگو با مشتری.
ولی یه هشدار هم هست: داشتن این ابزارها، کار رو تموم نمیکنه. خیلی از کسبوکارها، صفحهای دارن که هیچوقت به پیامهاش جواب نمیده، یا سایتی که جواب سوال مهم مشتری رو نداره. ابزار، فقط در یه بازار بزرگتر رو باز میکنه؛ فروشندگی خوب، هنوز، کار خودتونه.
جواب کوتاه
اگه کسی پرسید «بازاریابی چطور به اینجا رسید»:
از گفتوگوی رو در روی بازار شروع شد؛ ابزارهای گفتن و رسوندن یکییکی عوض شدن: تابلو، کاغذ چاپی، رادیو، تلویزیون، اینترنت و گوشی. گفتوگو، از دوطرفه به یکطرفه رفت، و با اینترنت دوباره دوطرفه شد، با میلیونها نفر. ولی سوالهای اصلی، یعنی مشتری کیه، چی لازم داره و چی براش ارزش داره، عوض نشدن.
چند باور رایج
- «بازاریابی یه چیز تازهست.» کارش، به قدمت مبادلهست.
- «ابزار تازه، قاعدهها رو عوض میکنه.» ابزار عوض میشه، سوالها نه.
- «اینترنت، فقط مال شرکتهای بزرگه.» فاصلهی بزرگ و کوچیک رو کم کرد.
- «گفتوگو با مشتری، قدیمی شده.» دوباره دوطرفه شده.
- «داده، یعنی هر چی میشه جمع کنیم.» فقط لازم، با گفتن، برای کمک.
یه مثال
یه عطاری خانوادگی، چند نسل، توی یه بازار سنتی کار میکرد. نسل اول، مشتریها رو به اسم میشناخت، و برای هر کدوم، از روی گفتوگو، چیزی پیشنهاد میکرد. نسل بعد، یه تابلوی بزرگ زد، و کمتر با مشتریها حرف زد؛ و کمکم، مشتریهای قدیمی کمتر شدن.
نسل امروز، یه صفحه توی شبکههای اجتماعی ساخت؛ ولی به جای فقط پست تبلیغاتی، به پیامها جواب داد، از مشتریها پرسید چی دنبالشن، و همون گفتوگوی قدیمی نسل اول رو، این بار، روی گوشی، دوباره زنده کرد. مشتریها، از شهرهای دیگه هم اومدن؛ نه به خاطر ابزار تازه، بلکه به خاطر اینکه دوباره، شنیده میشدن.
تمرین امروز
امروز، تاریخ بازاریابی رو، توی یه کسبوکار قدیمی دور و برتون، ببینید.
- یه کسبوکار قدیمی، که سالهاست میشناسید، رو انتخاب کنید.
- بنویسید قبلا، چطور به مردم خبر میداد.
- بنویسید امروز، چطور خبر میده.
- بنویسید چی توی کارش، عوض نشده.
- و بنویسید به نظرتون، با یه ابزار تازه، کجای کارش رو میشه بهتر کرد.
درس بعدی، انواع بازاریابی رو میگه.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- بازاریابی از وقتی مبادله بوده، وجود داشته.
- ابزارهای گفتن و رسوندن یکییکی عوض شدن.
- هر ابزار تازه، دسترسی و امکان جواب مشتری رو عوض کرد.
- از دوطرفهی بازار، به یکطرفهی رسانه، و دوباره دوطرفه با اینترنت.
- سوالهای اصلی، همونها موندن.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.
شبکههای اجتماعی: حرف مردم، بلندتر شد
با شبکههای اجتماعی، حرف دهانبهدهان، که از دورهی بازار، یکی از قویترین نیروها بود، دوباره، خیلی قوی شد؛ این بار، با بلندگو. یه مشتری ناراضی، حالا، میتونست تجربهش رو، با هزاران نفر، به اشتراک بذاره. و یه مشتری راضی هم، همینطور.
یعنی کسبوکارها، دوباره، مثل فروشندهی بازار، زیر نگاه همهی مشتریها هستن. با این فرق که بازار، حالا، کل دنیاست. این، اهمیت تجربهی واقعی، و درستی قولها رو، از همیشه بیشتر کرده.