انگیزه چیست و انواع آن
جواب کوتاه
انگیزه (Motivation) یعنی نیرویی که ما رو به سمت یه کار میبره و توش نگه میداره. سه جزء داره: جهت، یعنی به کدوم سمت میریم؛ شدت، یعنی چقدر تلاش میکنیم؛ و پایداری، یعنی چقدر ادامه میدیم. انواع انگیزه رو از چند نگاه میشه دسته کرد: از نگاه منبع، زیستی، مثل گرسنگی و تشنگی، و اکتسابی یا روانی، مثل پیشرفت، وابستگی و اثر گذاشتن؛ از نگاه جای اومدنش، درونی، که از خود کار میاد، و بیرونی، که از پاداش یا فشار میاد، و بینشون یه طیف کامل؛ از نگاه جهت، رو به یه چیز خوب یا فرار از یه چیز ناخوشایند؛ و از نگاه هدف، بهتر شدن از دیروز یا بهتر بودن از بقیه.
یه ماشین
یه ماشین رو تصور کنید. برای رسیدن به یه جا، سه چیز لازم داره: فرمون، که جهت رو تعیین میکنه؛ پدال گاز، که میگه چقدر تند بره؛ و باک، که میگه تا کجا دوام بیاره. اگه فرمون نباشه، ماشین هر جایی میره. اگه گاز نباشه، تکون نمیخوره. و اگه باک خالی باشه، وسط راه میمونه.
توی درس اول دیدیم انگیزه یه حس جادویی نیست. این درس، دقیقتر میپرسه: انگیزه از نگاه علم دقیقا چیه، و چه انواعی داره؟ این دو سوال، توی کتابهای درسی و دانشگاهی هم زیاد پرسیده میشن.
تعریف انگیزه
انگیزه (Motivation)، توی روانشناسی، یعنی نیرو یا فرایندی که رفتار رو راه میندازه، جهتش رو تعیین میکنه و نگهش میداره. کلمهی انگلیسیش از یه ریشهی لاتین به معنی «حرکت دادن» میاد؛ یعنی انگیزه، چیزیه که ما رو حرکت میده.
یه نکتهی مهم: انگیزه رو نمیشه مستقیم دید. ما فقط رفتار رو میبینیم: کسی که هر روز تمرین میکنه، یا کسی که یه کار رو نیمهکاره ول میکنه. انگیزه، اسمیه که روانشناسها روی دلیل پشت این رفتارها گذاشتن. برای همین، پژوهشگرها انگیزه رو از روی چیزهایی میسنجن که دیده میشن: چه کاری انتخاب شد، چقدر تلاش شد، و چقدر ادامه پیدا کرد. این سه، همون سه جزء انگیزهان.
جهت
جزء اول، جهته؛ یعنی از بین همهی کارهایی که میشه کرد، کدوم رو انتخاب میکنیم. ساعت هفت عصر، میشه درس خوند، فیلم دید، با دوستا بیرون رفت یا خوابید. انتخاب هر کدوم، جهت انگیزه رو نشون میده.
خیلی وقتها مشکل ما کمبود انگیزه نیست؛ انگیزه داریم، ولی جهتش جای دیگهست. دانشآموزی که «انگیزهی درس نداره»، شاید برای بازی یا ورزش انگیزهی خیلی زیادی داشته باشه. سوال بهتر اینه: چرا اون جهت جذابتره؟ و چطور میشه درس رو، یه کم، به اون جهت نزدیکتر کرد؟
شدت
جزء دوم، شدته؛ یعنی وقتی یه کار رو انتخاب کردیم، چقدر براش تلاش میکنیم. دو نفر هر دو یه ساعت پشت میز میشینن؛ یکی تمام حواسش به کتابه، اون یکی هر پنج دقیقه گوشیش رو چک میکنه. جهت یکیه؛ شدت فرق داره.
شدت، به چیزهای زیادی بستگی داره: اینکه کار چقدر برامون مهمه، چقدر فکر میکنیم از پسش برمیایم، و چقدر خستهایم. یه نکتهی جالب: شدت بیشتر، همیشه بهتر نیست. پژوهشها نشون دادن وقتی فشار و هیجان خیلی زیاد بشه، مثلا توی یه امتحان خیلی مهم، کار فکری گاهی بدتر میشه. یه شدت متوسط تا بالا، معمولا بهترین نتیجه رو میده.
پایداری
جزء سوم، پایداریه؛ یعنی چقدر ادامه میدیم، مخصوصا وقتی کار سخت میشه. خیلیها یه کار رو با شدت زیاد شروع میکنن، ولی بعد از چند هفته ول میکنن. مثل کسی که اول سال، هر روز باشگاه میره و بعد از یه ماه، دیگه نمیره.
پایداری، شاید مهمترین جزء باشه؛ چون بیشتر کارهای ارزشمند، از یاد گرفتن یه زبون تا ساختن یه کسبوکار، ماهها یا سالها طول میکشن. و جالبه که چیزی که پایداری رو نگه میداره، معمولا با چیزی که شروع رو راه میندازه فرق داره. هیجان اول، شروع رو آسون میکنه؛ ولی عادت، معنا و حس پیشرفت، ادامه رو نگه میدارن. باک ماشین، با یه بار پر کردن، تا آخر راه نمیره.
انگیزه و انگیزش
توی فارسی، دو کلمهی نزدیک داریم: انگیزه و انگیزش. توی خیلی از کتابها، «انگیزه» یه دلیل مشخص پشت یه رفتاره، مثل گرسنگی یا میل به پیشرفت؛ و «انگیزش»، کل فرایندیه که رفتار رو راه میندازه و نگه میداره. یعنی انگیزهها، تیکههای انگیزشن.
توی زندگی روزمره، این دو کلمه بیشتر وقتها به جای هم به کار میرن، و توی این مسیر هم برای سادهتر شدن، بیشتر «انگیزه» میگیم. ولی اگه توی یه کتاب درسی یا یه امتحان «انگیزش» دیدید، بدونید منظور همین موضوعه، با یه کم نگاه کلیتر.
از چند نگاه
حالا انواع. انگیزه یه جور نیست؛ و بسته به اینکه از کدوم طرف نگاه کنیم، دستهبندیهای مختلفی داره. توی این درس، چهار نگاه اصلی رو میبینیم:
- از نگاه منبع: زیستی یا اکتسابی.
- از نگاه جای اومدن: درونی یا بیرونی، و طیف بینشون.
- از نگاه جهت: رو به یه چیز خوب، یا فرار از یه چیز ناخوشایند.
- از نگاه هدف: بهتر شدن از دیروز، یا بهتر بودن از بقیه.
این چهار، رقیب هم نیستن؛ هر رفتاری رو میشه از هر چهار نگاه دید، و هر نگاه، یه چیز تازه دربارهش نشون میده.
زیستی
انگیزههای زیستی (Biological)، از نیازهای بدن میان: گرسنگی، تشنگی، خواب، گرما و سرما، و دوری از درد. اینها قدیمیترین انگیزهها هستن و بین آدمها و خیلی از حیوونها مشترکن.
انگیزههای زیستی، معمولا وقتی قوی میشن که بدن از تعادل خارج بشه؛ مثلا وقتی چند ساعت غذا نخوردیم. بدن تلاش میکنه به حالت متعادل برگرده، و این تلاش، به شکل یه خواستن قوی حس میشه. نکتهی جالب اینه که این انگیزهها میتونن بقیه رو کنار بزنن: درس خوندن با شکم خیلی گرسنه، یا کار فکری بعد از یه شب بیخوابی، خیلی سختتره. برای همین، مراقبت از بدن، اولین قدم مراقبت از انگیزهست.
اکتسابی
انگیزههای اکتسابی یا روانی، از تجربه، تربیت و زندگی کنار بقیه ساخته میشن. کسی برای پیشرفت توی کارش تلاش میکنه، کسی برای پیدا کردن دوست، و کسی برای اینکه روی بقیه اثر بذاره. اینها رو کسی از بدو تولد با خودش نیاورده؛ کمکم یاد گرفته.
یه پژوهشگر معروف، مککللند، سه انگیزهی اکتسابی رو خیلی مطالعه کرد: پیشرفت، وابستگی و اثر گذاشتن، که گاهی بهش قدرت هم میگن. اون دید آدمها توی این سه، با هم فرق دارن؛ یکی بیشتر دنبال پیشرفته، یکی دنبال رابطه. هیچکدوم بهتر از اون یکی نیست؛ فقط دونستنش کمک میکنه هر کسی جای درست خودش رو پیدا کنه.
پیشرفت
انگیزهی پیشرفت (Achievement)، یعنی میل به خوب انجام دادن یه کار و بهتر شدن توش. آدمهایی که این انگیزه توشون قویه، معمولا هدفهای یه کم سخت رو دوست دارن، بازخورد میخوان تا بدونن کجان، و از حل کردن یه مسئلهی سخت لذت میبرن.
جالبه که این آدمها، کارهای خیلی آسون یا خیلی غیرممکن رو کمتر انتخاب میکنن؛ چون توی کار خیلی آسون، پیشرفتی حس نمیشه، و توی کار غیرممکن، شکست تقصیر کسی نیست. بیشترین کشش، برای کارهاییه که شانس موفقیتشون متوسطه. اگه این انگیزه توی شما قویه، هدفهایی بذارید که یه کم بالاتر از توانتون باشن، و راهی برای دیدن پیشرفتتون بسازید.
وابستگی
انگیزهی وابستگی (Affiliation)، یعنی میل به رابطهی گرم با بقیه، پذیرفته شدن و کنار هم بودن. آدمهایی که این انگیزه توشون قویه، کار گروهی رو بیشتر دوست دارن، برای رابطهها وقت میذارن، و از دعوا و تنهایی بیشتر از بقیه ناراحت میشن.
این انگیزه، خیلی به وصل بودن، یکی از سه نیاز پایهی درس اول، نزدیکه. یه کاربرد عملی: اگه این انگیزه توی شما قویه، کارهای سخت رو با بقیه انجام بدید. درس خوندن با یه گروه کوچیک، ورزش با یه دوست، یا حتی گفتن هدفتون به یه نفر که دوستش دارید، میتونه انگیزه رو چند برابر کنه.
اثر گذاشتن
انگیزهی سوم مککللند، اثر گذاشتن یا قدرت (Power) ئه؛ یعنی میل به اثر گذاشتن روی آدمها و اتفاقها. این کلمه گاهی بدنامه، ولی خودش بد نیست. معلمی که میخواد زندگی شاگردهاش رو بهتر کنه، یا کسی که داوطلب میشه تا محلهش تمیزتر بشه، هم این انگیزه رو داره.
پژوهشگرها بین دو شکلش فرق گذاشتن: اثر گذاشتن برای خود، که میخواد بقیه رو کنترل کنه؛ و اثر گذاشتن برای جمع، که میخواد با کمک بقیه یه چیزی رو بهتر کنه. شکل دوم، معمولا توی رهبرهای خوب دیده میشه. مسیر «مهارتهای رهبری» بیشتر دربارهی این شکل میگه.
درونی و بیرونی
معروفترین تقسیمبندی، انگیزهی درونی و بیرونیه. انگیزهی درونی (Intrinsic)، یعنی کاری رو برای خودش انجام بدیم؛ چون جالبه، لذت داره یا کنجکاومون کرده. انگیزهی بیرونی (Extrinsic)، یعنی کاری رو برای یه نتیجهی جدا از خودش انجام بدیم: پول، نمره، تعریف، یا دوری از تنبیه.
یه مثال ساده: دو نفر گیتار میزنن. یکی چون از صدای گیتار لذت میبره؛ اون یکی چون پدر و مادرش قول دادن اگه تا آخر سال یاد بگیره، یه گوشی جدید براش بخرن. کار یکیه، ولی انگیزه فرق داره. و پژوهشها نشون دادن معمولا اولی، سالها بعد، هنوز گیتار میزنه.
یه طیف
ولی درونی و بیرونی، دو جعبهی جدا نیستن. نظریهی خودتعیینگری، که توی درس اول دیدیم، یه طیف رو پیشنهاد میده؛ از بیانگیزگی کامل، تا انگیزهی کاملا درونی. بینشون، چند پلهی انگیزهی بیرونی هست که کمکم درونیتر میشن.
این طیف، یه خبر خیلی خوب داره: انگیزهی بیرونی، لزوما بیرونی نمیمونه. یه کاری که اولش فقط برای نمره انجامش میدیم، میتونه کمکم برامون مهم بشه، و حتی یه روز بخشی از اینکه کی هستیم بشه. این فرایند رو درونی کردن میگن؛ و یکی از مهمترین چیزهاییه که پدر و مادرها، معلمها و مدیرها میتونن بهش کمک کنن.
پلههای طیف
پلههای این طیف، با یه مثال، یعنی ورزش کردن:
- بیانگیزگی: «نمیدونم چرا باید ورزش کنم؛ نمیکنم.»
- بیرونی: «چون دکترم گفته، یا خونوادهم غر میزنه.»
- درونفکنی: «چون اگه نکنم، حس گناه دارم.»
- شناساییشده: «چون میدونم برای سلامتم مهمه و قبولش دارم.»
- یکپارچه: «چون من آدمیام که به بدنش اهمیت میده.»
- درونی: «چون خود دویدن رو دوست دارم.»
هر چی به آخر طیف نزدیکتر بشیم، معمولا پایداری بیشتر میشه، و حس فشار کمتر. ایستگاه سوم این مسیر، این پلهها رو کامل میبینه.
به سمت و فرار از
یه نگاه دیگه، جهت انگیزهست. انگیزهی رو به هدف (Approach)، ما رو به سمت یه چیز خوب میبره: «میخوام قویتر بشم». انگیزهی فرار (Avoidance)، ما رو از یه چیز ناخوشایند دور میکنه: «نمیخوام چاق بشم».
هر دو طبیعیان و هر دو به کار میان؛ ترس از تصادف، ما رو کمربندبسته نگه میداره. ولی پژوهشها دیدن کسایی که بیشتر هدفهاشون از جنس فرارن، معمولا حس خوب کمتری دارن و زودتر خسته میشن؛ چون همیشه حواسشون به چیزیه که نباید بشه. یه تمرین ساده: هدفهاتون رو بازنویسی کنید تا رو به یه چیز خوب باشن. «نمیخوام از امتحان بیفتم» رو بنویسید «میخوام این فصل رو کامل بفهمم».
دو جور هدف
پژوهشگرهای آموزش، دو جور هدف رو از هم جدا کردن. هدف تسلط (Mastery)، یعنی بهتر شدن از دیروز: «میخوام این مهارت رو یاد بگیرم». هدف عملکرد (Performance)، یعنی بهتر بودن از بقیه، یا خوب به نظر اومدن: «میخوام بالاترین نمرهی کلاس رو بگیرم».
هر دو میتونن تلاش بسازن؛ ولی پژوهشها دیدن هدف تسلط، معمولا با یادگیری عمیقتر و پایداری بیشتر، مخصوصا بعد از شکست، همراهه. کسی که فقط میخواد از بقیه بهتر باشه، وقتی یکی بهتر از اون پیدا بشه، ممکنه زود ول کنه؛ ولی کسی که میخواد از دیروز خودش بهتر باشه، همیشه یه رقیب منصف داره: خودش.
آگاه و خودکار
خیلی از انگیزههای ما آگاهانهان: میدونیم چرا داریم یه کاری رو میکنیم. ولی بخش زیادی از رفتار روزانه، خودکاره؛ مثل برداشتن گوشی وقتی یه لحظه بیکاریم، یا رفتن سراغ یخچال وقتی حوصلهمون سر رفته. این رفتارها، بیشتر از عادت و نشونههای محیط میان تا از یه تصمیم.
دونستن این، مهمه؛ چون خیلی وقتها فکر میکنیم با یه تصمیم بزرگ همهچیز عوض میشه، ولی رفتار خودکار، تصمیم ما رو دور میزنه. برای همین، کنار انگیزهی آگاه، باید محیط و عادت رو هم عوض کرد. مسیر «تغییر کردن»، این بخش رو کامل یاد میده.
چند انگیزه با هم
توی زندگی واقعی، یه رفتار معمولا چند انگیزه با هم داره. کسی که یه رستوران کوچیک باز کرده، شاید هم آشپزی رو دوست داره، که درونیه؛ هم پول لازم داره، که بیرونیه؛ هم میخواد خونوادهش بهش افتخار کنن، که وابستگیه؛ و هم میخواد بهترین غذای محله رو داشته باشه، که پیشرفته.
این ترکیب، طبیعیه و بد نیست. حتی گاهی کمک میکنه: روزهایی که یکی از انگیزهها ضعیفه، بقیه کار رو جلو میبرن. یه سوال خوب برای هر کار مهم: «من به چند دلیل این کار رو میکنم؟». هر چی دلیلهای بیشتر و متنوعتری پیدا کنید، باک پرتری دارید.
انگیزه و احساس
انگیزه و احساس، خیلی به هم نزدیکن؛ حتی ریشهی انگلیسی هر دو، به «حرکت» برمیگرده. ولی یکی نیستن. احساس، مثل شادی، ترس یا خشم، یه حالته که تجربهش میکنیم. انگیزه، چیزیه که ما رو به یه کار میکشونه.
این دو، مدام روی هم اثر میذارن. ترس، انگیزهی فرار میسازه؛ کنجکاوی، انگیزهی جستجو؛ و حس غرور بعد از یه کار خوب، انگیزهی تکرارش. از اون طرف، رسیدن یا نرسیدن به یه هدف، احساس میسازه. دونستن این پیوند، کمک میکنه وقتی یه احساس قوی داریم، بپرسیم: این احساس، منو به کدوم کار میکشونه؟ و اون کار، واقعا همونیه که میخوام؟
انگیزه رو چطور میسنجن
چون انگیزه دیده نمیشه، پژوهشگرها راههای جالبی برای سنجیدنش پیدا کردن. یکی از معروفترینها، «زمان انتخاب آزاد» ئه: آدمها رو با یه کار، مثلا یه پازل، تنها میذارن و بهشون میگن هر کاری دوست دارن بکنن. اگه بی هیچ پاداشی سراغ پازل برن، یعنی انگیزهی درونی دارن.
راههای دیگه، پرسشنامهست، مثلا «چرا این کار رو میکنی؟» با چند جواب از پلههای طیف؛ و سنجیدن رفتار، مثل اینکه یه نفر چقدر روی یه مسئلهی سخت وقت میذاره پیش از اینکه ول کنه. شما هم میتونید همین روش رو روی خودتون امتحان کنید: وقت آزادتون رو صرف چی میکنید؟ جواب این سوال، چیزهای زیادی دربارهی انگیزهی درونیتون میگه.
پول، یه انگیزهی یادگرفته
پول مثال خوبیه برای فرق انگیزهی زیستی و اکتسابی. بدن ما هیچ نیازی به خود کاغذ پول نداره؛ ولی چون پول، غذا، خونه و امنیت میخره، یاد گرفتیم بخوایمش. به اینجور چیزها، تقویتکنندهی ثانویه میگن: چیزهایی که خودشون نیاز زیستی نیستن، ولی به نیازهای زیستی وصلن.
جالبه که پژوهشها دیدن بالاتر از یه حد، پول بیشتر، همیشه انگیزهی بیشتری توی کار نمیسازه؛ مخصوصا برای کارهای فکری و خلاق. وقتی آدمها حس کنن حقوقشون منصفانهست، چیزهای دیگه، مثل معنا، پیشرفت و رابطه با تیم، مهمتر میشن. ایستگاه «انگیزه در کار» این رو کامل میبینه.
هر کی، ترکیب خودش
دو نفر توی یه کار، میتونن انگیزههای خیلی متفاوتی داشته باشن. توی یه تیم فوتبال، یکی برای برد بازی میکنه، یکی برای دوستاش، یکی برای سلامتیش و یکی چون خود دویدن با توپ رو دوست داره. هیچکدوم اشتباه نیست.
این، برای کسی که میخواد به بقیه انگیزه بده، یه درس مهم داره: یه روش برای همه جواب نمیده. جایزه شاید برای یکی کار کنه و برای اون یکی، نه. اولین قدم انگیزه دادن، پرسیدنه: «چی این کار رو برات جذاب میکنه؟». جواب این سوال، از هر کتابی دقیقتره.
توی کتاب درسی
انگیزه و انگیزش، توی کتاب روانشناسی دبیرستان هم اومده، و خیلی از دانشآموزها «انگیزه چیست و انواع آن» یا «انگیزهی درونی و بیرونی رو با مثال توضیح بدید» رو برای همین جستجو میکنن. یه جواب کوتاه برای امتحان میتونه این باشه:
انگیزه نیروییه که رفتار رو شروع میکنه، بهش جهت میده و نگهش میداره. انواعش از نگاه منبع، زیستی و اکتسابیه؛ و از نگاه جای اومدن، درونی، یعنی انجام کار برای خودش، مثل کتاب خوندن برای لذت، و بیرونی، یعنی انجام کار برای نتیجهای جدا از اون، مثل درس خوندن برای جایزه.
ولی امیدواریم این درس، چیزی بیشتر از جواب امتحان بهتون بده: یه نقشه برای شناختن انگیزهی خودتون.
نقشهی انواع
همهی این انواع، کنار هم:
- منبع: زیستی (گرسنگی، تشنگی، خواب) یا اکتسابی (پیشرفت، وابستگی، اثر گذاشتن).
- جای اومدن: درونی، بیرونی، و طیف ششپلهای بینشون.
- جهت: رو به یه چیز خوب، یا فرار از یه چیز ناخوشایند.
- هدف: تسلط، یعنی بهتر از دیروز؛ یا عملکرد، یعنی بهتر از بقیه.
- آگاهی: آگاهانه، یا خودکار و از روی عادت.
چند باور رایج
- «انگیزهی بیرونی بده.» نه همیشه؛ و میتونه کمکم درونی بشه.
- «شدت بیشتر، همیشه بهتر.» فشار خیلی زیاد، کار فکری رو بدتر میکنه.
- «انگیزه یعنی هیجان اول کار.» پایداری، از هیجان مهمتره.
- «هر کاری فقط یه دلیل داره.» بیشتر کارها، چند انگیزه با هم دارن.
- «ترس، بهترین انگیزهست.» هدفهای فرار، معمولا زودتر خسته میکنن.
یه مثال
علی، دانشآموز یازدهم، از ریاضی متنفر بود. فقط برای اینکه پدرش ناراحت نشه درس میخوند؛ یعنی جایی بین «بیرونی» و «درونفکنی» توی طیف. هدفش هم از جنس فرار بود: «نمیخوام بیفتم».
معلم تازهش، به جای نمره، یه سوال ازش پرسید: «توی کارهایی که دوست داری، ریاضی کجاست؟». علی عاشق ساختن بازی بود. معلم نشونش داد بازیها چقدر از هندسه و احتمال استفاده میکنن. هدف علی عوض شد: «میخوام بفهمم چطور یه شخصیت توی بازی میپره». انگیزهش از بیرونی، به شناساییشده رسید؛ و جهتش، از فرار، به رو به هدف. ریاضی هنوز براش آسون نبود؛ ولی دیگه ولش نمیکرد. و آخر سال، برای اولین بار، خودش یه کتاب ریاضی اضافه برای ساختن بازی خرید.
تمرین امروز
امروز انگیزههای یه کار رو نقشه بکشید.
- یه کار مهم که این روزها انجام میدید یا باید انجام بدید رو انتخاب کنید.
- جهت، شدت و پایداریتون توی اون کار رو، هر کدوم از یک تا پنج، نمره بدید.
- انگیزهتون رو روی طیف ششپلهای پیدا کنید.
- هدفتون رو ببینید: رو به هدفه یا فرار؟ تسلطه یا عملکرد؟ اگه لازمه، بازنویسیش کنید.
- سه دلیل متفاوت برای انجام اون کار بنویسید.
درس بعدی، نگاه روانشناسی به انگیزه رو دقیقتر میبینه: انگیزش در روانشناسی.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- انگیزه سه جزء داره: جهت، شدت و پایداری.
- از نگاه منبع: زیستی، مثل گرسنگی، و اکتسابی، مثل پیشرفت و وابستگی.
- درونی و بیرونی دو جعبه نیستن؛ یه طیفان، از بیانگیزگی تا درونی.
- انگیزه یا رو به یه چیز خوبه، یا فرار از یه چیز ناخوشایند.
- هدف بهتر شدن از دیروز، معمولا پایدارتر از هدف بهتر بودن از بقیهست.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.