آیا آدمها تغییر میکنند
جواب کوتاه
آره. پژوهشهای بزرگ که آدمها رو دهها سال دنبال کردن نشون میدن هم رفتارها و هم ویژگیهای شخصیت در طول عمر عوض میشن؛ مثلا بیشتر آدمها بین بیست تا چهل سالگی مسئولیتپذیرتر و آرومتر میشن. ژنها نقش دارن، ولی ارثی بودن یعنی تغییرناپذیر بودن نیست. با تلاش آگاهانه هم آدمها عوض میشن، به شرطی که خواستن به انجام دادن برسه: ویژگی از راه رفتار تکرارشده عوض میشه. تغییر آهستهست، ولی واقعیه.
یه سوال قدیمی
«آدمها عوض نمیشن.» این جمله رو حتما شنیدید؛ شاید از یه دوست که از کسی دلخوره، شاید از خودتون، بعد از سومین باری که یه عادت رو کنار گذاشتید و دوباره برگشت. اگه این جمله درست باشه، کل این مسیر بیفایدهست. پس قبل از هر چیز، باید ببینیم علم دربارهش چی میگه.
این سوال فقط فلسفی نیست؛ اثر عملی داره. کسی که باور داره آدمها عوض نمیشن، کمتر تلاش میکنه، زودتر ول میکنه، و هر شکست کوچیک رو مدرک باورش میبینه. برای همین، این درس دومه: اول باید بدونیم اصلا ممکنه یا نه.
جواب کوتاه: آره، آدمها عوض میشن؛ هم خودبهخود با گذشت سالها، هم وقتی خودشون بخوان و کار کنن. ولی جزئیاتش مهمه: چی عوض میشه، چقدر، چقدر سریع، و با چه کاری. بریم سراغش.
شخصیت یعنی چی
وقتی روانشناسها میگن شخصیت (Personality)، منظورشون الگوهای نسبتا ثابت فکر، حس و رفتاره؛ چیزهایی که آدم رو توی موقعیتهای مختلف شبیه خودش نگه میداره. یکی همیشه جمع رو دوست داره، یکی بیشتر تنهایی رو؛ یکی منظمه، یکی شلخته؛ یکی زود نگران میشه، یکی آرومتره.
رایجترین مدل علمی، پنج ویژگی بزرگ شخصیت (Big Five) ـه: برونگرایی، یعنی چقدر از جمع و هیجان انرژی میگیرید؛ سازگاری، یعنی چقدر مهربون و همراهید؛ وظیفهشناسی یا مسئولیتپذیری، یعنی چقدر منظم و پیگیرید؛ روانرنجوری، یعنی چقدر زود نگران و ناراحت میشید، که برعکسش رو ثبات هیجانی میگن؛ و گشودگی به تجربه، یعنی چقدر چیز تازه رو دوست دارید.
هر کسی از هر کدوم یه مقدار داره، مثل یه نقطه روی یه خط، نه «داره یا نداره». سوال این درس اینه: این نقطهها جابهجا میشن یا نه؟
رفتار و ویژگی
قبل از جواب، یه فرق مهم:
رفتار
کاری که میکنید: امروز پیادهروی کردید، امشب زود خوابیدید، توی جلسه حرف زدید. رفتار رو میشه همین امروز عوض کرد.
ویژگی
الگوی کلی رفتارهاتون در طول ماهها و سالها: «آدم منظمیام»، «آدم اجتماعیای نیستم». ویژگی آهستهتر عوض میشه، از راه رفتارهای تکرارشده.
این مسیر بیشتر روی رفتار کار میکنه، چون دستمونه. ولی همونطور که این درس نشون میده، رفتار تکرارشده آخرش به ویژگی هم میرسه.
سالها
سال ۲۰۰۶، روانشناس آمریکایی برنت رابرتز (Brent Roberts) و همکارهاش نتیجهی ۹۲ پژوهش طولی رو کنار هم گذاشتن؛ پژوهشهایی که همون آدمها رو سالها دنبال کرده بودن. سوالشون ساده بود: ویژگیهای شخصیت با سن عوض میشن یا نه؟
جواب روشن بود: آره. بهطور میانگین، آدمها با بالا رفتن سن مسئولیتپذیرتر و از نظر هیجانی آرومتر میشن، و بیشترین تغییر بین بیست تا چهل سالگیه؛ نه توی نوجوونی، که خیلیها فکر میکنن. بعضی تغییرها حتی توی پیری هم ادامه داشت. پژوهشگرها به این روند میگن اصل بلوغ (Maturity Principle): بیشتر آدمها با گذشت سالها، از نظر این ویژگیها پختهتر میشن.
چرا؟ یه توضیح اصلی اینه که نقشهای تازه، مثل کار، خونواده و مسئولیت، رفتارهای تازه میخوان؛ و رفتار تکرارشده، کمکم ویژگی رو هم عوض میکنه. یعنی حتی تغییرهای «خودبهخود» هم از راه رفتار اتفاق میافتن.
شصت و سه سال
یکی از جالبترین پژوهشها از اسکاتلند اومده. سال ۱۹۵۰، معلمها چند ویژگی شخصیتی شاگردهای چهاردهساله رو ارزیابی کرده بودن، مثل پشتکار، ثبات حال و وجدان کاری. شصت و سه سال بعد، پژوهشگرهای دانشگاه ادینبرو، به سرپرستی متیو هریس (Mathew Harris)، همون آدمها رو، که حالا حدود هفتاد و هفت سال داشتن، پیدا کردن و دوباره همون ویژگیها رو سنجیدن.
نتیجه شگفتانگیز بود: تقریبا هیچ رابطهی معنیداری بین ویژگیهای چهاردهسالگی و هفتاد و هفتسالگی پیدا نشد. یعنی بعد از شش دهه، این آدمها از نظر این ویژگیها، تقریبا با نوجوونی خودشون فرق داشتن. البته روش دو سنجش یکی نبود، اول معلم، بعد خود آدم و یه آشنا، و این روی نتیجه اثر داره؛ ولی پیام کلی با بقیهی پژوهشها جوره: هر چی فاصلهی زمانی بیشتر، شباهت کمتر.
توهم پایان تاریخ
اگه آدمها اینقدر عوض میشن، چرا اینقدر باور داریم که «من همینم»؟ سال ۲۰۱۳، سه روانشناس، جوردی کوادباخ (Jordi Quoidbach)، دن گیلبرت (Dan Gilbert) و تیموتی ویلسون (Timothy Wilson)، از بیش از نوزده هزار نفر، بین هجده تا شصت و هشت سال، دو سوال پرسیدن. از یه گروه: «توی ده سال گذشته چقدر عوض شدی؟». از یه گروه دیگه: «توی ده سال آینده چقدر عوض میشی؟».
نتیجه توی همهی سنها یکی بود: آدمها گذشتهشون رو پر از تغییر میدیدن، ولی برای آیندهشون تغییر خیلی کمی پیشبینی میکردن. مثلا یه آدم سیساله، تغییر پیشبینیشدهی ده سال بعدش رو خیلی کمتر از تغییری میدید که یه آدم چهلساله برای ده سال گذشتهش گزارش میکرد. اسمش رو گذاشتن توهم پایان تاریخ (End of History Illusion): انگار هر کسی فکر میکنه تا امروز عوض شده و از امروز به بعد، «تموم شده».
این برای ما یه پیام داره: وقتی فکر میکنید «من دیگه عوض نمیشم»، این فکر بیشتر از ذهن میاد تا از واقعیت. شما ده سال دیگه، به احتمال زیاد، با امروزتون خیلی بیشتر از چیزی که فکر میکنید فرق دارید.
ژنها
یه دلیل دیگه که آدمها فکر میکنن شخصیت ثابته، ژنه. پژوهشهای دوقلوها، که دوقلوهای همسان و ناهمسان رو مقایسه میکنن، نشون دادن ژنها حدود نصف تفاوت آدمها توی ویژگیهای شخصیت رو توضیح میدن؛ بسته به پژوهش و ویژگی، حدود چهل تا پنجاه درصد.
ولی یه اشتباه رایج اینجاست: «ارثی» یعنی «تغییرناپذیر» نیست. قد هم تا حد زیادی ارثیه، ولی میانگین قد آدمها توی صد سال گذشته، با بهتر شدن غذا، توی خیلی از کشورها بالا رفته. ارثی بودن میگه تفاوت آدمها توی یه زمان و جای مشخص چقدر به ژن ربط داره؛ نمیگه یه آدم نمیتونه عوض بشه. نصف دیگهی ماجرا هم، محیط و تجربه و انتخابهای خود آدمه.
نقطهی پیشفرض
یه تصویر که کمک میکنه: هر کسی برای هر ویژگی، یه نقطهی پیشفرض داره، مثل یه درجه که خودبهخود به سمتش برمیگرده. ولی دور این نقطه یه دامنه هست، و توی همین دامنه جای حرکت زیادی وجود داره.
کسی که طبیعتا درونگراست، شاید هیچوقت عاشق مهمونیهای شلوغ نشه؛ ولی میتونه یاد بگیره راحتتر با آدمهای تازه حرف بزنه، یا هفتهای یه بار بیرون بره و ازش لذت ببره. کسی که طبیعتا شلختهست، شاید هیچوقت وسواس نظم پیدا نکنه؛ ولی میتونه سه تا عادت کوچیک بسازه که زندگیش رو مرتب نگه داره. تغییر همیشه یعنی رفتن به سر دیگهی خط نیست؛ بیشتر وقتها یعنی حرکت توی همین دامنه، به سمتی که خودتون میخواید.
این تصویر یه آرامش هم داره: لازم نیست آدم دیگهای بشید. کافیه نسخهای از خودتون بشید که بیشتر دوستش دارید.
میشه انتخابش کرد؟
تا اینجا دیدیم آدمها با گذشت سالها عوض میشن. ولی سوال اصلی ما اینه: اگه خودم بخوام، میتونم عوض بشم؟ سال ۲۰۱۵، دو روانشناس آمریکایی، ناتان هادسون (Nathan Hudson) و کریس فریلی (R. Chris Fraley)، سراغ همین سوال رفتن.
از چند گروه دانشجو پرسیدن دوست دارن کدوم ویژگیشون عوض بشه، مثلا اجتماعیتر یا منظمتر بشن، و بعد حدود شونزده هفته، هر هفته ویژگیهاشون رو سنجیدن. نتیجه: آدمها، بهطور میانگین، به همون سمتی که میخواستن عوض شدن. وقتی به یه گروه کمک شد خواستهشون رو به برنامههای مشخص «اگه … آنگاه …» تبدیل کنن، تغییر بیشتر هم شد.
البته این پژوهش روی دانشجوها بود و اندازهها با پرسشنامهی خود آدمها سنجیده شد؛ پس باید با احتیاط خوندش. ولی پیامش با پژوهشهای بعدی جوره: تغییر ارادی ویژگیهای شخصیت (Volitional Personality Change) ممکنه.
بیست و چهار هفته
یه شاهد دیگه از جای غیرمنتظرهای اومده. سال ۲۰۱۷، باز هم برنت رابرتز و همکارهاش، ۲۰۷ پژوهش رو بررسی کردن که توشون آدمها یه برنامهی کمکی گذرونده بودن، مثل جلسههای مشاوره یا آموزش مهارت، و قبل و بعدش ویژگیهای شخصیتشون سنجیده شده بود. هدف بیشتر این برنامهها اصلا عوض کردن شخصیت نبود.
با این حال، ویژگیها عوض شده بودن؛ بهطور میانگین توی حدود بیست و چهار هفته. بیشترین تغییر توی ثبات هیجانی بود، یعنی آدمها آرومتر و کمنگرونتر شده بودن. و توی پژوهشهایی که آدمها رو بعدا هم دنبال کرده بودن، تغییر بیشترش مونده بود. یعنی چند ماه کار منظم، میتونه چیزی رو عوض کنه که خیلیها فکر میکنن ثابته.
انجام دادن، نه خواستن
یه پژوهش بعدی، از هادسون و همکارهاش در سال ۲۰۱۹، یه تیکهی مهم به ماجرا اضافه کرد. به آدمها، هر هفته، چالشهای کوچیک رفتاری داده شد که به ویژگی دلخواهشون میخورد؛ مثلا برای کسی که میخواست اجتماعیتر بشه: «امروز به یه نفر که نمیشناسیش سلام کن».
نتیجه: کسایی که چالشها رو واقعا انجام دادن، به سمت دلخواهشون عوض شدن. ولی کسایی که چالشها رو قبول کردن و انجام ندادن، نهتنها عوض نشدن، بلکه گاهی حتی کمی به سمت مخالف رفتن؛ شاید چون هر بار انجام ندادن، این پیام رو به خودشون داد که «من آدمش نیستم».
پیامش برای ما خیلی روشنه: خواستن، شروعه؛ ولی چیزی که آدم رو عوض میکنه، انجام دادن کار کوچیکه. برای همین توی این مسیر، هر درس یه تمرین واقعی داره، و برای همین کوچیک بودن تمرینها اینقدر مهمه: چالشی که انجام نشه، بدتر از چالشیه که قبول نشده.
نقشهای تازه
اگه بیشتر تغییرهای «خودبهخود» بین بیست تا چهل سالگی اتفاق میافتن، چه چیزی پشتشونه؟ یه توضیح مهم، نقشهای تازهست: اولین کار، زندگی مستقل، رابطهی جدی، پدر یا مادر شدن. پژوهشگرها به این توضیح میگن نظریهی سرمایهگذاری اجتماعی (Social Investment Theory): وقتی آدم توی یه نقش تازه سرمایهگذاری میکنه، اون نقش رفتارهای تازهای ازش میخواد، و رفتارها کمکم ویژگی رو هم عوض میکنن.
سال ۲۰۱۳، روانشناس آلمانی ویبکه بلیدورن (Wiebke Bleidorn) و همکارهاش دادههای جوونها رو توی ۶۲ کشور مقایسه کردن و دیدن توی کشورهایی که جوونها زودتر کار و خونواده رو شروع میکنن، پختهتر شدن ویژگیها هم زودتر اتفاق میافته. یعنی ساعت این تغییر، بیشتر از سن، به نقشها و کارهایی بستهست که آدم انجام میده.
این برای ما یه نکتهی عملی داره: اگه میخواید یه ویژگی رو توی خودتون عوض کنید، یکی از قویترین راهها اینه که خودتون رو توی یه نقش بذارید که اون ویژگی رو لازم داره. کسی که میخواد اجتماعیتر بشه، میتونه توی یه گروه کاری داوطلب بشه که مجبوره با آدمها حرف بزنه. کسی که میخواد منظمتر بشه، میتونه مسئولیت یه کار کوچیک جمعی رو قبول کنه. نقش، رفتار رو میخواد؛ رفتار، آدم رو عوض میکنه.
برگشتن، مدرک نیست
خیلیها میگن «من چند بار سعی کردم عوض بشم و هر بار برگشتم سر جای اولم؛ پس من عوض نمیشم». ولی برگشتن به عادت قدیمی، مدرک تغییرناپذیری نیست؛ بخش عادی راه تغییره. پروچاسکا و همکارهاش که مراحل تغییر رو ساختن، دیدن بیشتر آدمهایی که آخرش موفق شدن، چند بار از ایستگاهها عقب رفته بودن و دوباره جلو اومده بودن. اسمش رو گذاشتن مارپیچ تغییر: آدم مثل دایره سر جای اولش برنمیگرده، هر دور یه کم بالاتره.
هر تلاش قبلی، یه چیزی یادتون داده: کدوم روزها سختتر بود، چه چیزی باعث شد ول کنید، چه چیزی کمک کرد. اگه اینها رو بنویسید، تلاش بعدی از صفر شروع نمیشه. درسهای ایستگاه «ماندن روی تغییر» دقیقا برای همین لحظههاست.
توی هر سنی
بچهها و نوجوونها سریع عوض میشن، و این طبیعیه؛ مغزشون هنوز داره ساخته میشه و هر سال تجربههای تازه دارن. برای همین، برچسب زدن به یه بچه، مثل «تو تنبلی» یا «تو خجالتی هستی»، میتونه کار رو خراب کنه؛ چون بچه همون برچسب رو باور میکنه و مثل اون رفتار میکنه.
جوونها، همونطور که دیدیم، بیشترین تغییر ویژگی رو دارن. میانسالها کندتر عوض میشن، ولی تجربه و شناخت بیشتری از خودشون دارن، که برای تغییر آگاهانه یه برگ برندهست. توی پیری هم تغییر ادامه داره؛ بعضی پژوهشها نشون دادن آدمها توی سالهای بالا مهربونتر و صبورتر میشن. هیچ سنی، سن «دیگه تموم شده» نیست.
مغز
از نگاه مغز هم تغییر عجیب نیست. مغز با هر تجربه و هر تکرار، پیوندهای بین سلولهای عصبی رو قویتر یا ضعیفتر میکنه. به این ویژگی میگن نوروپلاستیسیتی (Neuroplasticity)، یعنی شکلپذیری مغز، و تا آخر عمر ادامه داره. کاری که بارها تکرار بشه، راهش توی مغز پررنگتر میشه و راحتتر انجام میشه.
اگه دوست دارید بدونید این دقیقا چطوریه، توی مسیر یادگیری، درس نوروپلاستیسیتی کامل بازش کرده. اینجا فقط همین کافیه: مغزی که تا آخر عمر شکل میگیره، یعنی آدمی که تا آخر عمر میتونه عوض بشه.
چی آروم عوض میشه
اگه تغییر ممکنه، چرا اینقدر آروم به نظر میاد؟ چون ما خودمون رو هر روز میبینیم. مثل درختی که هر روز از کنارش رد میشید؛ هیچ روزی بزرگتر شدنش رو نمیبینید، ولی عکس پنج سال پیشش رو که ببینید، تعجب میکنید.
تغییر رفتار سریعتره: یه عادت تازه توی چند هفته یا چند ماه جا میافته. تغییر ویژگی آهستهتره: چند ماه تا چند سال. و تغییر تصویر آدم از خودش، گاهی از همه دیرتر؛ خیلی وقتها آدمها مدتها بعد از اینکه عوض شدن، هنوز خودشون رو «همون آدم قبلی» میبینن. برای همین، یه دفترچه که پیشرفت رو ثبت کنه، کمک میکنه تغییر واقعی رو ببینید.
چی میمونه
صادقانه بگیم: همهچیز به یه اندازه عوض نمیشه. ترتیب نسبی آدمها توی یه گروه، مثلا اینکه کی از بقیه اجتماعیتره، توی فاصلههای کوتاه نسبتا ثابت میمونه؛ هر چی فاصلهی زمانی بیشتر بشه، این ثبات کمتر میشه. خلق و خوی پایه، مثل اینکه یکی ذاتا پرانرژیتره، معمولا کمکم عوض میشه، نه یهدفعه.
پس هدف واقعبینانه، «یه آدم کاملا دیگه شدن ظرف یه ماه» نیست. هدف، رفتارهای تازهایه که تکرار بشن، و آدمی که چند سال بعد، به شکلی که خودش انتخاب کرده، با امروزش فرق داره. این کم نیست؛ خیلی هم زیاده.
چرا فکر میکنیم آدمها عوض نمیشن
- تغییر آرومه. هر روز دیده نمیشه، پس فکر میکنیم نیست.
- شکستها رو بیشتر یادمونه. سه بار ول کردن یه عادت، از ده تا تغییر کوچیکی که موندن، پررنگتر یادمون میمونه.
- توهم پایان تاریخ. ذهن آیندهی خودش رو ثابتتر از واقعیت میبینه.
- روش اشتباه. بیشتر تلاشها با زور و هدف بزرگ شروع میشن، و شکستشون رو به حساب «عوض نشدنی بودن» میذاریم.
- دیگران ما رو ثابت میبینن. آدمهای دور و بر، ما رو با تصویر قدیمیمون میشناسن و گاهی همون رو به خودمون برمیگردونن.
بقیه
این درس دربارهی بقیه هم یه چیزی میگه. وقتی از کسی دلخوریم و میگیم «اون عوض نمیشه»، شاید درست باشه، شاید نه. آدمها عوض میشن، ولی وقتی خودشون بخوان و کار کنن؛ نمیشه کسی رو از بیرون به زور عوض کرد. درس مقاومت در برابر تغییر نشون میده چرا فشار از بیرون، بیشتر وقتها برعکس جواب میده.
پس اگه میخواید به کسی کمک کنید عوض بشه، بهترین کار معمولا نصیحت نیست؛ پرسیدنه: «خودت چی میخوای؟». و اگه کسی به شما گفت «تو عوض نمیشی»، یادتون باشه که این جمله بیشتر دربارهی تصویر اون از شماست تا دربارهی توانایی شما.
یه مثال
یه آدم خیالی رو در نظر بگیرید که همیشه به خودش میگفت «من آدم خجالتیای هستم». توی جمع ساکت بود و از تلفن زدن به آدمهای غریبه فرار میکرد. یه روز تصمیم گرفت هر هفته فقط یه کار کوچیک بکنه که از خجالتش کمتر باشه: یه هفته از فروشنده یه سوال اضافه بپرسه، یه هفته توی جلسه یه جمله بگه، یه هفته به یه دوست قدیمی زنگ بزنه.
هفتههای اول سخت بود و دو بار هم جا انداخت. ولی چند ماه بعد، دیگه این کارها براش عادی شده بود. یه سال بعد، وقتی کسی بهش گفت «تو که اصلا خجالتی نیستی»، اول تعجب کرد. هنوز هم مهمونیهای خیلی شلوغ رو دوست نداشت، ولی دیگه «آدم خجالتی» تصویر اصلیش از خودش نبود. این دقیقا همون چیزیه که پژوهشها نشون میدن: رفتار کوچیک، تکرار، و ویژگیای که آهسته، توی دامنهی خودش، جابهجا شد.
برای شما یعنی چی
- تغییر ممکنه. نه چون یه جملهی انگیزشی میگه؛ چون دهها پژوهش بزرگ نشونش دادن.
- از رفتار شروع کنید. ویژگی از راه رفتار تکرارشده عوض میشه، نه از خواستن تنها.
- کوچیک و انجامشدنی. چالشی که انجام نشه، تصویر «آدمش نیستم» رو قویتر میکنه.
- صبور باشید. رفتار توی هفتهها، ویژگی توی ماهها و سالها.
- تغییر رو ثبت کنید. چون خودتون هر روز میبینیدش، بی ثبت کردن دیده نمیشه.
چند باور رایج
- «شخصیت تا هفت سالگی ساخته میشه و تموم.» پژوهشهای طولی نشون میدن بیشترین تغییر ویژگیها بین بیست تا چهل سالگیه و بعدش هم ادامه داره.
- «ژنتیکیه، کاریش نمیشه کرد.» ژن حدود نصف تفاوتها رو توضیح میده، و ارثی بودن یعنی تغییرناپذیر نیست.
- «اگه واقعا بخوای، عوض میشی.» خواستن لازمه، ولی کافی نیست؛ کسایی عوض شدن که کار کوچیک رو انجام دادن.
- «پیر که شدی، دیگه عوض نمیشی.» تغییر توی پیری کندتره، ولی متوقف نمیشه.
تمرین امروز
امروز دو تا نامه، حدود بیست دقیقه.
- یه برگه بردارید و بنویسید ده سال پیش چطور آدمی بودید: چی دوست داشتید، از چی میترسیدید، روزهاتون چطور میگذشت.
- زیرش سه تا چیزی که از اون موقع توی شما عوض شده رو بنویسید؛ کوچیک یا بزرگ.
- برای هر کدوم بنویسید چطور عوض شد: یه اتفاق، یه آدم، یا کاری که بارها تکرار کردید.
- حالا یه نامهی کوتاه به خود ده سال بعدتون بنویسید: دوست دارید چی توش عوض شده باشه؟
- از اون نامه، یه رفتار خیلی کوچیک انتخاب کنید که امروز شروعش کنید، و انجامش بدید.
درس بعدی میره سراغ اینکه اگه تغییر ممکنه، چرا اینقدر سخته: چرا تغییر کردن سخته.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- رفتار و ویژگیهای شخصیت در طول عمر عوض میشن؛ آهسته، ولی واقعی.
- آدمها گذشتهشون رو پرتغییر میبینن و آیندهشون رو ثابت؛ این یه خطای ذهنه.
- ژن حدود نصف تفاوت آدمها رو توضیح میده؛ ارثی یعنی تغییرناپذیر نیست.
- با تلاش آگاهانه هم ویژگیها عوض میشن، از راه رفتار تکرارشده.
- خواستن تنها کافی نیست؛ کسایی عوض شدن که واقعا انجامش دادن.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.