چرا کسی که کد نمینویسه هم باید برنامهنویسی رو بفهمه
جواب کوتاه
چون امروز تقریبا هر کاری به نرمافزار وصله، و کسی که بفهمه نرمافزار چطور ساخته میشه، تصمیمهای بهتر و ارزونتری میگیره؛ حتی اگه هیچوقت یه خط کد ننویسه. مدیری که این فهم رو داره، تخمین زمان رو بهتر میسنجه، بودجه رو واقعیتر میبنده و سوالهای درستتری از تیم یا پیمانکار میپرسه. طراح، طرحهایی میکشه که ساختنشون سادهتره. پشتیبانی، گزارش خطایی میده که نصف کار رو انجام داده. و با اومدن هوش مصنوعی، این فهم مهمتر هم شده؛ چون کسی باید کار ماشین رو بسنجه. لازم هم نیست خیلی عمیق باشه: ده مفهوم پایه، برای بیشتر آدمها کافیه.
راننده و موتور
بیشتر رانندهها هیچوقت یه موتور نساختن و نمیسازن. ولی یه رانندهی خوب میدونه ترمز چی کار میکنه، چرا باید روغن عوض بشه، و وقتی یه چراغ قرمز روی داشبورد روشن شد، یعنی باید بایسته یا میتونه تا خونه بره. همین فهم کم، هم جونش رو نجات میده، هم پولش رو.
فهم برنامهنویسی برای کسی که کد نمینویسه، همین شکلیه. لازم نیست موتور بسازید؛ ولی باید بدونید ترمز کجاست. توی درس قبل دیدیم برنامه چیه؛ این درس میگه چرا این فهم برای مدیر، طراح، کارمند و حتی پدر و مادر میارزه.
نرمافزار همهجاست
بیست سال پیش، نرمافزار بیشتر مال شرکتهای فناوری بود. امروز یه نونوایی هم ممکنه سفارش آنلاین داشته باشه، یه مطب نوبتدهی اینترنتی، و یه مدرسه سامانهی نمره. یعنی تقریبا هر مدیری، چه بخواد چه نخواد، داره دربارهی نرمافزار تصمیم میگیره.
و این تصمیمها گرونن. یه انتخاب اشتباه توی نرمافزار، مثل اپی که ساختنش ماهها طول کشید و کسی ازش استفاده نکرد، یا سایتی که هر بار با یه تغییر کوچیک خراب میشه، میتونه پول و وقت زیادی رو هدر بده. کسی که کمی بفهمه پشت صحنه چی میگذره، این اشتباهها رو زودتر میبینه.
دو اشتباه گرون
کسی که برنامهنویسی رو نمیفهمه، معمولا یکی از دو راه رو میره. راه اول، اعتماد کامل: هر چی تیم یا پیمانکار گفت، قبول. «سه ماه طول میکشه»، باشه؛ «باید از اول بنویسیم»، باشه. مشکل اینه که هیچ راهی برای فهمیدن درستی این حرفها نداره.
راه دوم، شک کامل: «چرا یه دکمه دو هفته طول میکشه؟ حتما دارن وقت تلف میکنن». این هم گرونه؛ چون آدمهای خوب رو ناامید میکنه و تیم رو مجبور میکنه به جای کار درست، کار سریع و شکننده تحویل بده. فهم پایه، راه سوم رو باز میکنه: اعتماد با چشم باز.
سوالهای بهتر
فهم برنامهنویسی، بیشتر از اینکه جواب بده، سوال بهتر میده. به جای «کی تموم میشه؟»، میپرسید «کدوم بخشش رو هنوز نمیدونیم چطور انجام بدیم؟». به جای «چرا خراب شد؟»، میپرسید «چطور فهمیدیم خرابه، و چطور دفعهی بعد زودتر بفهمیم؟».
این سوالها دو اثر دارن: هم اطلاعات واقعیتری میدن، هم به تیم نشون میدن که با یه همکار طرفن، نه یه بازجو. تیمی که حس کنه کارش فهمیده میشه، مشکلها رو زودتر میگه؛ و مشکلی که زود گفته بشه، ارزونتر حل میشه.
چرا تخمین زمان اینقدر سخته
یکی از رایجترین دعواهای مدیر و تیم فنی، سر زمانه. دلیلش اینه که ساختن نرمافزار، برخلاف ساختن یه دیوار، بیشترش کار تازهست. اگه همون کار قبلا انجام شده بود، معمولا کسی دوباره نمینوشتش؛ از نسخهی قبلی استفاده میکرد. پس هر کار، کمی ناشناخته داره.
کسی که این رو بفهمه، تخمین رو یه بازه میبینه، نه یه قول: «بین دو تا پنج روز، بسته به اینکه فلان سرویس چطور جواب بده». و میدونه که بهترین راه کم کردن بازه، کوچیک کردن کاره. ایستگاه دهم این مسیر، درس کاملی دربارهی تخمین داره.
خرج نرمافزار بعد از ساختن هم هست
خیلیها فکر میکنن نرمافزار یه بار ساخته میشه و تموم. ولی برآوردهای رایج نشون میدن بخش بزرگی از کل هزینهی یه نرمافزار، گاهی بیشتر از نصف، بعد از اولین نسخه خرج میشه: درست کردن خطا، بهروز کردن با تغییر سیستمعاملها و کتابخونهها، امنیت و تغییرهای تازه.
مدیری که این رو بدونه، بودجه رو فقط برای ساختن نمیبنده؛ برای نگه داشتن هم کنار میذاره. و وقتی یه پیمانکار قیمت خیلی پایین برای ساختن میده، میپرسه: «بعد از تحویل، کی و با چه هزینهای نگهش میداره؟».
سفارش به یه شرکت یا آدم بیرونی
خیلی از کسبوکارها، ساختن سایت یا اپ رو به یه شرکت یا برنامهنویس بیرونی میسپارن. اینجا فهم پایه، مستقیم پول نجات میده. چند سوال که هر سفارشدهنده باید بپرسه: کد مال کیه؟ بعد از تحویل، کد رو به ما میدید؟ از چه زبان و ابزاری استفاده میکنید و اگه شما نبودید، کس دیگهای میتونه ادامه بده؟
یه سوال مهم دیگه: نسخهها و تغییرها کجا ثبت میشن؟ اگه جوابش «روی کامپیوتر خودمون» باشه، یعنی اگه رابطه به هم بخوره، ممکنه هیچی دستتون نمونه. ایستگاه نهم، دربارهی گیت و مخزن کد، دلیل این سوال رو کامل نشون میده.
امنیت، یه سوال مدیریتی هم هست
امنیت فقط کار برنامهنویس نیست. تصمیمهایی مثل اینکه چه دادهای از مشتری جمع بشه، کی به چه چیزی دسترسی داشته باشه و پشتیبانگیری کی و کجا انجام بشه، تصمیمهای مدیریتیان. مدیری که اینها رو نفهمه، معمولا یا بیش از حد داده جمع میکنه، یا دسترسی همه رو به همهچیز باز میذاره.
فهم پایه یعنی دونستن چند اصل ساده: کمترین دادهی لازم رو جمع کنید؛ به هر کس کمترین دسترسی لازم رو بدید؛ رمز هیچوقت توی پیام و ایمیل فرستاده نشه؛ و پشتیبانی که آزموده نشده، پشتیبان نیست. اینها بی هیچ کدی، خیلی از مشکلها رو جلوگیری میکنن.
داده و تصمیم
امروز بیشتر تصمیمها بر پایهی عدد گرفته میشن: چند نفر اومدن، چند نفر خریدن، از کجا اومدن. این عددها رو نرمافزار جمع میکنه؛ و اگه بد جمع بشن، تصمیمها هم بد میشن. کسی که بدونه این عددها از کجا میان، میپرسه: «این عدد دقیقا چی رو میشمره؟ و چی رو نمیشمره؟».
مثلا «تعداد بازدید» ممکنه رباتها رو هم بشمره، یا یه نفر رو که پنج بار صفحه رو باز کرده، پنج نفر حساب کنه. فهم پایهی اینکه داده چطور ذخیره و شمرده میشه، جلوی تصمیمهای اشتباه بر پایهی عددهای اشتباه رو میگیره.
چی آسونه، چی سخت
یکی از بزرگترین مزیتهای این فهم، اینه که آدم حدس میزنه کدوم خواسته آسونه و کدوم سخت. عوض کردن رنگ یه دکمه آسونه. اضافه کردن «ورود با شماره تلفن» به یه سیستم که تا حالا با ایمیل کار میکرده، ممکنه خیلی سخت باشه؛ چون به دیتابیس، امنیت، پیامک و صدها جای دیگه دست میزنه.
کسی که این فرق رو حس کنه، اولویتها رو بهتر میچینه: کارهای کمهزینه با اثر زیاد رو جلو میندازه و برای کارهای سخت، زودتر برنامه میریزه. لازم هم نیست دقیق بدونه؛ کافیه بدونه کدوم سوال رو از تیم بپرسه.
برای طراح
طراحی که بدونه کد چطور کار میکنه، از همون اول حالتهایی رو میکشه که بقیه جا میندازن: صفحه وقتی داده هنوز نیومده، وقتی خطا داده، وقتی فهرست خالیه، وقتی اسم کاربر خیلی بلنده. برنامهنویس بالاخره باید برای همهی اینها یه چیزی بسازه؛ اگه طراح نکشیده باشه، یا حدس میزنه یا کار برمیگرده.
طراح با این فهم، میدونه کدوم انیمیشن سادهست و کدوم گرون، کجا یه جزء تکراری میشه دوباره به کار رفت، و چرا یکی بودن اندازهها و رنگها، ساختن رو اینقدر سریعتر میکنه. ایستگاه دهم یه درس جدا دربارهی تحویل طرح داره.
برای بازاریابی و فروش
بازاریاب امروز هر روز با نرمافزار کار میکنه: صفحهی فرود، فرم، کد ردیابی، ایمیل خودکار. کسی که بفهمه یه کد ردیابی چطور کار میکنه، میفهمه چرا گاهی عددها با هم نمیخونن. کسی که بدونه یه فرم چطور به دیتابیس وصله، میدونه چرا اضافه کردن «یه فیلد کوچیک» گاهی کار یه روزهست.
فروشندهای هم که محصول نرمافزاری میفروشه، با این فهم، قولهایی نمیده که تیم نتونه نگهشون داره. «این رو هفتهی بعد اضافه میکنیم» از دهن کسی که میدونه پشتش چیه، با از دهن کسی که نمیدونه، خیلی فرق داره.
برای پشتیبانی
پشتیبانی، اولین جاییه که خطاها دیده میشن. یه گزارش خطای خوب، کار برنامهنویس رو نصف میکنه: چی کار کردید، چی انتظار داشتید، چی دیدید، با چه دستگاهی و کی. یه گزارش بد، مثل «کار نمیکنه»، یعنی ساعتها رفتوبرگشت.
کارمند پشتیبانی که بفهمه برنامه چطور کار میکنه، میتونه خیلی از مشکلها رو خودش تشخیص بده: آیا مشکل از اینترنت مشتریه، از نسخهی قدیمی اپ، یا واقعا یه خطا توی برنامه؟ این تشخیص، هم مشتری رو زودتر راضی میکنه، هم تیم فنی رو آزاد میذاره.
برای کسی که برنامهنویس استخدام میکنه
استخدام برنامهنویس، بدون هیچ فهمی از برنامهنویسی، مثل خریدن ماشین دستدوم بدون باز کردن کاپوته. کسی که مصاحبه میکنه، لازم نیست کد بخونه؛ ولی باید بفهمه داوطلب دربارهی چی حرف میزنه: آیا میتونه کارش رو ساده توضیح بده؟ آیا از تست، بازبینی کد و کار تیمی حرف میزنه؟
یه نشونهی خوب: برنامهنویسی که از اشتباههای قبلیش راحت حرف میزنه و میگه چی یاد گرفته. یه نشونهی بد: کسی که فقط اسم ابزار و فناوری ردیف میکنه، بی اینکه بگه با اونها چه مسئلهای رو حل کرده.
برای بنیانگذار یه کسبوکار
بنیانگذاری که محصولش نرمافزاره و خودش برنامهنویسی رو نمیفهمه، یه ریسک بزرگ داره: کل کسبوکارش به چیزی بستهست که نمیتونه بسنجه. خیلی از استارتاپها نه به خاطر ایدهی بد، که به خاطر نسخهی اولی که بیش از حد بزرگ و دیر ساخته شد، شکست خوردن.
فهم پایه به بنیانگذار کمک میکنه نسخهی اول رو کوچیک نگه داره، بفهمه کجا میشه از ابزار آماده استفاده کرد، و با برنامهنویس اول تیمش بهعنوان یه همکار حرف بزنه، نه یه پیمانکار. مسیر استارتاپ این رو از طرف کسبوکار نگاه میکنه.
برای پدر، مادر و معلم
بچههای امروز با بازی، اپ و هوش مصنوعی بزرگ میشن. پدر و مادری که بفهمن اینها چطور کار میکنن، بهتر میتونن کمک کنن: چرا یه بازی اینقدر جذابه، چه دادهای از بچه جمع میشه، و کدوم برنامه امنه. معلمی هم که بفهمه، میتونه کنجکاوی بچهها رو جهت بده.
و یه مزیت دیگه: وقتی بچهای میگه «میخوام برنامهنویس بشم»، پدر و مادری که چیزی ازش بدونن، میتونن واقعیتر کمکش کنن؛ نه با ترس از اینکه «سخته»، نه با وعدهی اینکه «پولش زیاده»، بلکه با یه شروع ساده و درست.
برای زندگی خودتون
حتی بیرون از کار، این فهم به کار میاد. کسی که بدونه یه برنامه چطور داده جمع میکنه، اجازهها رو با دقت بیشتری میده. کسی که بدونه بهروزرسانی چرا مهمه، گوشیش امنتره. و کسی که بدونه کامپیوتر فقط همون کاری رو میکنه که بهش گفتن، از پیامهای «برنده شدید» کمتر گول میخوره.
یه مزیت شخصی دیگه هم هست: خودکار کردن کارهای تکراری. خیلی از کارهای روزمره، مثل مرتب کردن عکسها یا یادآوری قبضها، با ابزارهای ساده و بی کدنویسی هم قابل خودکار شدنن؛ به شرطی که آدم بدونه چطور یه کار رو قدمبهقدم ببینه.
با اومدن هوش مصنوعی، بیشتر لازمه
بعضیها فکر میکنن با اومدن ابزارهایی که کد مینویسن، دیگه نیازی به فهم برنامهنویسی نیست. واقعیت برعکسه. هوش مصنوعی کدی مینویسه که معمولا درست به نظر میاد، ولی گاهی خطا یا مشکل امنیتی داره، یا چیزی رو حل میکنه که شما نخواسته بودید.
کسی که مفهومها رو بفهمه، میتونه خواستهی روشنتری بنویسه، نتیجه رو بسنجه، و بفهمه کجا باید یه متخصص نگاه کنه. کسی که نفهمه، یا به همهچیز اعتماد میکنه یا از همهچیز میترسه؛ همون دو اشتباه گرون، این بار با سرعت بیشتر.
بسازیم یا آماده بخریم
یکی از تصمیمهای مهمی که فهم پایه بهش کمک میکنه، اینه که یه نرمافزار رو از صفر بسازیم یا از یه ابزار آماده استفاده کنیم. برای کارهای رایج، مثل حسابداری، ایمیل یا فروشگاه ساده، معمولا ابزار آماده ارزونتر، سریعتر و امنتره؛ چون هزاران نفر دیگه هم ازش استفاده کردن و خطاهاش پیدا شده.
ساختن از صفر وقتی میارزه که کار شما واقعا با بقیه فرق داره و همون فرق، مزیت اصلی کسبوکارتونه. کسی که این رو بفهمه، کمتر وسوسه میشه که «یه سیستم مخصوص خودمون» بسازه، وقتی یه ابزار آماده همون کار رو با کسری از هزینه میکنه.
توی جلسهی فنی چی کار کنیم
توی جلسه با تیم فنی، لازم نیست همهی جزئیات رو بفهمید. سه کار کافیه: اول، هر کلمهای که نفهمیدید رو بپرسید؛ معمولا نصف جمع هم نفهمیدن. دوم، هر تصمیم رو به یه پیامد کسبوکاری برگردونید: «این یعنی مشتری چی میبینه؟». سوم، آخر جلسه یه جمعبندی یهخطی بخواید: «پس قرار شد چی کار کنیم و تا کی؟».
این سه کار، شما رو از یه شنوندهی ساکت به یه عضو مفید جلسه تبدیل میکنه. و با هر جلسه، کلمهها آشناتر میشن؛ تا جایی که یه روز میبینید سوالهاتون، تصمیمهای تیم رو عوض میکنه.
فهم، رابطه رو هم بهتر میکنه
یه اثر کمتر دیدهشدهی این فهم، روی رابطهست. برنامهنویسها اغلب از اینکه کارشون دیده نمیشه شاکیان: کاری که روزها روش وقت گذاشتن، از بیرون «یه دکمه» به نظر میاد. وقتی مدیر یا همکاری بفهمه پشت اون دکمه چی بوده، کار دیده میشه.
این دیده شدن، هم انگیزه میده، هم صداقت رو بیشتر میکنه. تیمی که بدونه حرفش فهمیده میشه، کمتر قول بیپشتوانه میده و زودتر میگه کجا گیره. و این، برای هر کسبوکاری که به نرمافزار وابستهست، از هر ابزاری ارزشمندتره.
چقدر عمیق کافیه
برای بیشتر آدمها، سه سطح فهم هست. سطح اول، شناختن کلمههاست: وقتی کسی میگه «API» یا «دیتابیس»، بدونید دربارهی چی حرف میزنه. سطح دوم، فهم طرز کاره: بدونید یه درخواست از گوشی تا سرور چطور میره و برمیگرده، و چرا یه تغییر به چند جا دست میزنه. سطح سوم، توانایی ساختنه.
بیشتر مدیرها، طراحها و همکارها، با سطح دوم کاملا کارشون راه میفته. این مسیر دقیقا برای همین سطح ساخته شده. سطح سوم، مال کسیه که میخواد کد بزنه، و مسیرهای پایتون و تایپاسکریپت براش هست.
نشونههایی که این فهم رو لازم دارید
اگه یکی از اینها براتون آشناست، این مسیر به کارتون میاد: توی جلسه با تیم فنی، بیشتر حرفها رو نمیفهمید و سر تکون میدید. نمیدونید چرا یه کار «ساده» اینقدر طول کشید. قیمت دو پیمانکار برای یه کار، ده برابر با هم فرق داره و نمیدونید چرا.
یا اینکه یه سیستم دارید که فقط یه نفر میدونه چطور کار میکنه، و از رفتنش میترسید. یا میخواید از هوش مصنوعی برای ساختن یه ابزار کمک بگیرید، ولی نمیدونید از کجا شروع کنید. همهی اینها، با فهم پایه، خیلی کمتر ترسناک میشن.
چند تلهی رایج
تلهی اول: تحت تاثیر کلمهها قرار گرفتن. کسی که اسم فناوریهای جدید رو ردیف میکنه، لزوما راه حل بهتری نداره. سوال درست اینه: «این کدوم مسئلهی ما رو حل میکنه؟». تلهی دوم: «فقط یه تغییر کوچیکه». چیزی که از بیرون کوچیک به نظر میاد، ممکنه از درون به ده جا وصل باشه.
تلهی سوم: «از اول بنویسیم». بازنویسی کامل یه نرمافزار، تقریبا همیشه از چیزی که فکر میکنید طولانیتر و پرریسکتره؛ چون نرمافزار قدیمی، سالها درس و خطای درستشده رو توی خودش داره. فهم پایه کمک میکنه این حرفها رو با سوال جواب بدید، نه با بله یا نه.
ده مفهومی که هر مدیر لازم داره
اگه از کل این مسیر فقط ده چیز یادتون بمونه، این ده تا باشن:
- فرانتاند و بکاند: آنچه کاربر میبینه و آنچه پشت صحنهست.
- دیتابیس: جایی که داده میمونه.
- API: راهی که برنامهها با هم حرف میزنن.
- باگ و تست: هر برنامه خطا داره؛ تست زودتر پیداش میکنه.
- گیت: تاریخچهی کد، و اینکه کد باید مال شما باشه.
- انتشار: رسوندن نسخهی تازه به کاربر، و راه برگشت.
- بدهی فنی: میونبر امروز، خرج فردا.
- تخمین: بازه، نه قول.
- امنیت: کمترین داده، کمترین دسترسی.
- کتابخونه و ابزار آماده: کمتر از صفر ساختن.
چطور این فهم رو بسازیم
بهترین راه برای غیربرنامهنویس، ترکیب خوندن و دیدنه. یه درس از این مسیر بخونید و بعد، توی کار خودتون دنبال همون مفهوم بگردید. مثلا بعد از درس API، از تیمتون بپرسید محصولتون با چه سرویسهایی حرف میزنه. بعد از درس گیت، بخواید یه بار تاریخچهی تغییرهای پروژه رو نشونتون بدن.
راه دوم، پرسیدنه. برنامهنویسهای خوب معمولا از توضیح دادن کارشون به کسی که واقعا میخواد بفهمه، لذت میبرن. یه قهوه و ده دقیقه سوال، گاهی بیشتر از یه کتاب یاد میده؛ به شرطی که سوال واقعی باشه، نه امتحان.
چند باور رایج
- «من مدیرم، کار فنی به من ربطی نداره.» تصمیمهای فنی، تصمیمهای پولی و مدیریتیان.
- «برای فهمیدن باید کد زد.» سطح دوم فهم، بی کد هم به دست میاد.
- «تیم خوب خودش همهچیز رو درست میکنه.» تیم خوب، به سفارشدهندهی فهمیده نیاز داره.
- «نرمافزار یه بار ساخته میشه.» بخش بزرگ هزینه، بعد از اولین نسخهست.
- «هوش مصنوعی این فهم رو بیارزش کرده.» برای سنجیدن کار هوش مصنوعی، لازمترش کرده.
یه مثال
حمید صاحب یه شرکت پخش مواد غذاییه و از دو شرکت برای ساختن یه سامانهی سفارش قیمت گرفت: یکی سی میلیون تومن، یکی دویست میلیون. اول میخواست ارزونتر رو انتخاب کنه. بعد از خوندن چند درس، چند سوال پرسید: کد مال کیه؟ بعد از تحویل، نگهداری با کیه؟ تست دارید؟
شرکت ارزونتر گفت کد رو نمیده، نگهداری جداست و ماهانه حساب میشه، و تست خودکار نداره. شرکت گرونتر، کد رو تحویل میداد، شش ماه نگهداری داشت و تست خودکار. حمید با یه حساب ساده دید که توی دو سال، ارزونتر گرونتر درمیاد؛ و مهمتر، اگه رابطه خراب میشد، دستش خالی میموند.
تمرین امروز
امروز ببینید این فهم کجای کار خودتون به کار میاد.
- سه نرمافزاری که کار شما بهشون وابستهست رو بنویسید.
- برای هر کدوم بنویسید: کی ساختتش، کی نگهش میداره، و اگه فردا از کار بیفته چی میشه.
- از ده مفهوم بالا، اونهایی که الان نمیتونید با کلمهی خودتون توضیح بدید رو علامت بزنید.
- یه سوال که همیشه از تیم فنی داشتید و نپرسیدید رو بنویسید.
- این هفته، اون سوال رو بپرسید.
درس بعدی، نقشهی کل دنیای نرمافزار رو یهجا نشون میده: نقشهی دنیای نرمافزار.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- نرمافزار به بیشتر کارها وصله؛ فهمیدنش تصمیم رو بهتر میکنه.
- مدیر بی این فهم، یا همهچیز رو قبول میکنه یا به همهچیز شک.
- تخمین بازهست، و خرج نرمافزار بعد از ساختن هم ادامه داره.
- طراح، پشتیبانی و بازاریابی هم از این فهم سود میبرن.
- ده مفهوم پایه، برای بیشتر آدمها کافیه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.