نقشهی دنیای نرمافزار: زبان، ابزار، تیم
جواب کوتاه
دنیای نرمافزار رو میشه مثل یه شهر دید. ویترین مغازهها، فرانتاندن: چیزی که کاربر میبینه. آشپزخونههای پشت مغازه، بکاندن: جایی که کار اصلی، مثل حساب کردن سفارش، انجام میشه. انبارها، دیتابیسن. جادهها، شبکه و API ـه که اینها رو به هم وصل میکنه. صاحبخونهها، شرکتهای ابریان که جا و برق رو اجاره میدن. کارگاهها، ابزارهاییان که برنامهنویسها باهاشون میسازن، و زبانها، محلههای مختلف این شهرن. آدمها هم هستن: برنامهنویس فرانتاند و بکاند، طراح، تستکننده، مدیر محصول و کسی که سرورها رو سرپا نگه میداره.
شهر نرمافزار
وقتی اولین بار وارد یه شهر بزرگ میشید، همهچیز گیجکنندهست: خیابونها، محلهها، اسمها. ولی وقتی یه نقشه دستتون باشه، کمکم میفهمید بازار کجاست، انبارها کجان و جادهها چطور اینها رو به هم وصل میکنن. بعد از اون، هر خیابون تازه یه جای مشخص روی همون نقشه داره.
دنیای نرمافزار هم همینطوره. کلمههایی مثل فرانتاند، بکاند، API، دیتابیس و ابر، اول گیجکنندهان؛ ولی وقتی بدونید هر کدوم کجای نقشهست، همهچیز جا میفته. این درس، اون نقشهست؛ و بقیهی درسهای این مسیر، هر کدوم یه محلهش رو از نزدیک نشون میدن.
یه سفارش، از اول تا آخر
بیاید یه سفارش ساده رو توی این شهر دنبال کنیم. شما توی اپ یه فروشگاه، یه کتاب رو به سبد اضافه میکنید و دکمهی خرید رو میزنید. این کلیک، توی ویترین، یعنی فرانتاند، اتفاق میفته. فرانتاند یه پیام آماده میکنه: «این کاربر، این کتاب رو میخواد».
پیام از جاده، یعنی اینترنت، به آشپزخونه، یعنی بکاند، میرسه. بکاند از انبار، یعنی دیتابیس، میپرسه کتاب موجوده یا نه؛ پول رو از درگاه پرداخت میگیره؛ سفارش رو توی انبار ثبت میکنه؛ و جواب رو از همون جاده برمیگردونه. فرانتاند هم پیام «سفارش ثبت شد» رو نشون میده. همهی اینها، معمولا کمتر از یه ثانیه.
ویترین: فرانتاند
فرانتاند (Frontend) هر چیزیه که کاربر میبینه و باهاش کار میکنه: صفحه، دکمه، فرم، عکس، انیمیشن. توی سایتها، فرانتاند با سه زبان ساخته میشه: HTML برای ساختار، CSS برای ظاهر و جاوااسکریپت برای رفتار. توی اپهای گوشی، زبانها و ابزارهای خود اون سیستمعاملها هم هست.
کار فرانتاند فقط قشنگ بودن نیست. باید سریع باشه، روی گوشی و کامپیوتر درست دیده بشه، برای کسی که با صفحهخوان کار میکنه هم قابل استفاده باشه، و وقتی اینترنت کنده یا خطا پیش اومده، کاربر رو سرگردون نذاره. درس فرانت اند چیست کاملترش میکنه.
آشپزخونه: بکاند
بکاند (Backend) بخش پشت صحنهست؛ همون آشپزخونهای که مشتری نمیبینه ولی غذا اونجا درست میشه. حساب کاربری، رمز، پرداخت، موجودی انبار، فرستادن ایمیل و همهی قانونهای کسبوکار، مثل اینکه کد تخفیف کی معتبره، توی بکاند نوشته میشن.
بکاند روی سرور اجرا میشه و معمولا همزمان به هزاران کاربر جواب میده. برای همین، دو چیز براش خیلی مهمه: امنیت، چون دادهی همهی کاربرها اونجاست؛ و درستی، چون یه خطای کوچیک توی حساب پول، به همهی سفارشها میرسه. زبانهایی مثل پایتون، جاوا، تایپاسکریپت و گو، برای بکاند رایجن.
انبار: دیتابیس
دیتابیس (Database) جاییه که دادهها میمونن: کاربرها، سفارشها، محصولها، پیامها. یه انبار منظم که میشه سریع ازش پرسید «سفارشهای امروز کدومن؟» یا «این مشتری چند بار خرید کرده؟». بیشتر دیتابیسها داده رو توی جدولهایی شبیه جدول اکسل نگه میدارن، ولی با قانونهای سفتتر.
زبان رایج پرسیدن از دیتابیس، SQL ـه. دیتابیس معمولا باارزشترین بخش یه نرمافزاره: کد رو میشه دوباره نوشت، ولی دادهی از دست رفتهی مشتریها رو نه. برای همین، پشتیبانگیری از دیتابیس، یکی از مهمترین کارهای هر تیمه. مسیر SQL و کار با داده کامل دربارهی این انباره.
جادهها: شبکه و API
بخشهای این شهر باید با هم حرف بزنن. جادهی اصلی، اینترنته: شبکهای که پیامها رو از گوشی شما تا سرور و برعکس میبره. ولی فقط جاده کافی نیست؛ یه قرارداد هم لازمه که دو طرف بدونن پیامها چه شکلیان.
این قرارداد، API ـه، کوتاهشدهی Application Programming Interface، یعنی رابط برنامهنویسی. API مثل منوی یه رستورانه: میگه چه سفارشهایی میشه داد و جواب هر کدوم چه شکلیه. فرانتاند از راه API با بکاند حرف میزنه، و خیلی از برنامهها از راه API از سرویسهای دیگه، مثل نقشه یا پرداخت، کمک میگیرن.
مغازههایی که مال شما نیستن
هیچ نرمافزاری همهچیز رو خودش نمیسازه. نقشه از یه سرویس دیگه میاد، پرداخت از درگاه بانک، پیامک از یه شرکت پیامک، و ایمیل از یه سرویس ایمیل. اینها مثل مغازههاییان که توی شهر شما کار میکنن ولی مال شما نیستن؛ از راه API باهاشون حرف میزنید.
این کار سرعت میده، ولی وابستگی هم میاره. اگه سرویس پیامک یه روز از کار بیفته، ورود با کد پیامکی شما هم از کار میفته. برای همین، تیمهای خوب برای سرویسهای مهم، یه راه دوم یا حداقل یه پیام روشن برای کاربر آماده میکنن. مدیری که بدونه محصولش به چه سرویسهایی وابستهست، ریسکهاش رو بهتر میشناسه.
خونههای شهر: سرورها
بکاند و دیتابیس یه جایی باید اجرا بشن: روی سرور. سرور یه کامپیوتره، معمولا قویتر از کامپیوتر خونه، که توی یه مرکز داده همیشه روشنه و به اینترنت وصله. یه سایت کوچیک ممکنه روی یه سرور اجرا بشه؛ یه اپ بزرگ روی هزاران سرور.
سرورها هم مثل هر کامپیوتر دیگهای، سیستمعامل دارن (بیشترشون لینوکس)، باید بهروز بشن، ممکنه پر بشن یا خراب بشن. کسی باید مراقبشون باشه؛ و این، یکی از نقشهای تیم نرمافزاره که پایینتر میبینیم. درس سرور چیست از نزدیک نشونش میده.
صاحبخونهها: ابر
قدیم، هر شرکتی که سرور لازم داشت، باید میخرید، یه اتاق سرد براش درست میکرد و نگهش میداشت. امروز بیشتر شرکتها سرور رو اجاره میکنن؛ از شرکتهایی که مرکزهای دادهی بزرگ دارن. به این، رایانش ابری (Cloud Computing) میگن: اجارهی جا، سرور و خدمت، به اندازهی مصرف.
ابر مثل صاحبخونهست: ساختمون، برق و امنیت در ورودی با اونه؛ ولی قفل در خونه و چیزهایی که توشه، با شماست. خیلی از اشتباههای امنیتی هم از همینجا میان: فکر کردن اینکه ابر همهچیز رو امن نگه میداره. مسیر لینوکس، داکر و رایانش ابری این محله رو کامل نشون میده.
محلهها: زبانهای برنامهنویسی
توی این شهر، محلههای مختلف زبانهای مختلفی حرف میزنن. ویترینهای سایت، جاوااسکریپت و تایپاسکریپت. آشپزخونهها، پایتون، جاوا، تایپاسکریپت، گو، PHP و چند زبان دیگه. دنیای داده و هوش مصنوعی، بیشتر پایتون. اپهای آیفون، سوئیفت؛ اندروید، کاتلین. و بخشهایی که باید خیلی سریع باشن، مثل خود سیستمعامل، C و C++ و Rust.
هیچ زبانی برای همهچیز بهترین نیست؛ هر کدوم برای یه دسته کار ساخته شده و جامعه و ابزار خودش رو داره. خبر خوب اینه که مفهومها مشترکن. ایستگاه ششم این مسیر، «انواع زبان برنامه نویسی»، این محلهها رو کامل معرفی میکنه.
مصالح آماده: کتابخونه و فریمورک
هیچکس توی این شهر آجر رو خودش نمیپزه. برنامهنویسها برای کارهای رایج، مثل کار با تاریخ، رمزنگاری یا ساختن صفحه، از کدهای آماده استفاده میکنن. به یه بستهی کد آماده که یه کار مشخص رو انجام میده، کتابخونه (Library) میگن.
فریمورک (Framework) بزرگتره: یه اسکلت آماده برای کل برنامه، که شما فقط بخشهای خودتون رو توش میذارید. مثل فرق خریدن پنجرهی آماده با خریدن یه خونهی پیشساخته که فقط باید چیدمانش کنید. ریاکت، نکست جیاس و هونو، که توی کتابخونهی ما مسیر جدا دارن، از همین دستهان.
کارگاه: ابزارهای برنامهنویس
برنامهنویسها هم مثل هر صنعتگری، کارگاه دارن. ویرایشگر کد، جاییه که کد نوشته میشه و رنگ و پیشنهاد و خطا رو نشون میده. ترمینال، پنجرهایه که با نوشتن دستور، با کامپیوتر کار میکنن. گیت، دفتر تاریخچهی کده که هر تغییر رو با اسم و دلیل نگه میداره.
ابزارهای دیگه هم هستن: ابزار تست که خودکار کد رو میآزماید، ابزار انتشار که نسخهی تازه رو به سرور میرسونه، و ابزار پایش که خبر میده کجا خرابه. امروز ابزارهای هوش مصنوعی هم به این کارگاه اضافه شدن. ایستگاه نهم این مسیر، «کار تیمی و ابزار»، این کارگاه رو باز میکنه.
شهر روی شهر: لایهها
این شهر روی یه شهر دیگه ساخته شده. اپ شما روی کتابخونهها و فریمورکها؛ اونها روی سیستمعامل؛ سیستمعامل روی سختافزار. هر لایه، کار لایهی بالاتر رو ساده میکنه و پیچیدگی لایهی پایینتر رو پنهون.
این لایهها یه پیامد مهم دارن: یه مشکل توی یه لایهی پایین، به همهی لایههای بالا میرسه. یه خطای امنیتی توی یه کتابخونهی پرکاربرد، میتونه هزاران اپ رو همزمان در خطر بذاره؛ و برای همین، بهروز نگه داشتن کتابخونهها، یکی از کارهای همیشگی هر تیمه.
محلهی اپهای گوشی
اپهای گوشی یه محلهی جدا دارن. اپ میتونه بومی (Native) باشه، یعنی جدا برای آیفون و اندروید با زبانهای خودشون ساخته بشه؛ یا چندسکویی (Cross-platform)، یعنی یه بار نوشته بشه و روی هر دو اجرا بشه؛ یا وباپ، یعنی سایتی که مثل اپ رفتار میکنه.
هر راه، هزینه و کیفیت خودش رو داره. بومی معمولا بهترین تجربه رو میده ولی دو برابر کار میخواد. چندسکویی سریعتره ولی گاهی محدودیت داره. یه چیز مشترک هم دارن: تقریبا همیشه یه بکاند پشتشونه که داده رو نگه میداره.
محلهی داده و هوش مصنوعی
یه محلهی تازهتر و پرسروصداتر هم هست: داده و هوش مصنوعی. اینجا برنامهنویسها و متخصصهای داده، از دادههای جمعشده الگو پیدا میکنن، گزارش میسازن و مدلهایی آموزش میدن که پیشبینی یا تولید میکنن؛ از پیشنهاد محصول تا دستیارهای گفتوگو.
این محله به بقیهی شهر خیلی وابستهست: داده از دیتابیسها میاد، مدلها روی سرورهای قوی اجرا میشن و از راه API به اپها میرسن. مسیرهای یادگیری ماشین و ساختن اپ با مدل زبانی این محله رو کامل نشون میدن.
نگهبانهای شهر: امنیت
امنیت توی این شهر، یه محلهی جدا نیست؛ باید توی همهی محلهها باشه. ویترین باید ورودی کاربر رو بررسی کنه، آشپزخونه نباید به هر کسی هر چیزی رو بده، انبار باید قفل و پشتیبان داشته باشه، و جادهها باید رمزشده باشن؛ همون قفلی که کنار نشانی سایتها میبینید.
یه قاعدهی مهم: امنیت به اندازهی ضعیفترین بخشه. یه رمز ساده روی یه سرور فراموششده، میتونه کل شهر رو باز کنه. برای همین، تیمهای خوب امنیت رو از اول طراحی در نظر میگیرن، نه آخر کار.
آدمهای این شهر
این شهر رو آدمها میسازن و میگردونن. نقشهای رایج:
- برنامهنویس فرانتاند: ویترینها رو میسازه.
- برنامهنویس بکاند: آشپزخونهها و قانونها رو.
- فولاستک: هر دو رو، کمی کمتر عمیق.
- طراح تجربه و رابط کاربری: تعیین میکنه کاربر چی میبینه و چطور کار میکنه.
- تستکننده و مهندس کیفیت: خطاها رو پیش از کاربر پیدا میکنه.
- مهندس دواپس و زیرساخت: سرورها و انتشار رو سرپا نگه میداره.
- مدیر محصول: تصمیم میگیره چی ساخته بشه و چرا.
یه تیم چطور کار میکنه
توی یه تیم معمولی، کار اینطوری میچرخه: مدیر محصول یه مسئله رو تعریف میکنه؛ طراح راه حل رو میکشه؛ برنامهنویسها اون رو به کارهای کوچیک میشکنن و میسازن؛ هر تغییر رو یه همکار دیگه بازبینی میکنه؛ تستها، دستی و خودکار، اجرا میشن؛ و بعد نسخهی تازه منتشر میشه.
بیشتر تیمها این چرخه رو توی دورههای کوتاه، معمولا یک تا دو هفته، تکرار میکنن؛ به این روش، چابک (Agile) میگن. مزیتش اینه که هر چند هفته، یه چیز واقعی ساخته شده که میشه دید و دربارهش نظر داد، به جای اینکه ماهها منتظر بمونید.
این شهر چقدر بزرگه
اندازهی شهرهای نرمافزاری خیلی فرق داره. یه سایت سادهی یه کسبوکار کوچیک، ممکنه یه روستا باشه: یه سرور، یه دیتابیس، یه برنامهنویس. یه اپ پیامرسان جهانی، یه کلانشهره: هزاران سرور، صدها سرویس کوچیک که با هم حرف میزنن، و هزاران آدم.
نکتهی مهم اینه که شهرها رشد میکنن. خیلی از اپهای بزرگ امروز، از یه روستا شروع کردن. یه اشتباه رایج، ساختن کلانشهر از روز اوله؛ وقتی هنوز معلوم نیست کسی میخواد توش زندگی کنه یا نه.
یه ساختمون بزرگ یا چند ساختمون کوچیک
بکاند یه نرمافزار رو میشه دو جور ساخت. یکی، همهچیز توی یه برنامهی بزرگ؛ مثل یه ساختمون بزرگ که همهی کارها توشه. به این، یکپارچه (Monolith) میگن. دیگری، چند برنامهی کوچیک که هر کدوم یه کار دارن و با API با هم حرف میزنن؛ به این، ریزسرویس (Microservices) میگن.
هیچکدوم همیشه بهتر نیست. یکپارچه سادهتر شروع میشه و برای تیمهای کوچیک معمولا بهتره. ریزسرویس برای سازمانهای خیلی بزرگ که تیمهای زیادی دارن، کمک میکنه هر تیم مستقل کار کنه؛ ولی پیچیدگی خودش رو داره. اگه یه روز شنیدید تیمتون میخواد «ریزسرویس کنه»، بپرسید: «کدوم مشکل ما رو حل میکنه؟».
زمینهای عمومی: متنباز
بخش بزرگی از این شهر، روی زمینهای عمومی ساخته شده: نرمافزارهای متنباز که رایگان و برای همهان. سیستمعامل بیشتر سرورها، خیلی از دیتابیسها، زبانها و هزاران کتابخونه، متنبازن و جامعهای از برنامهنویسها در سراسر دنیا اونها رو میسازن و نگه میدارن.
این، یکی از دلیلهاییه که ساختن نرمافزار امروز خیلی سریعتر از قبله. ولی یه مسئولیت هم میاره: باید بدونید از کدوم زمینهای عمومی استفاده میکنید، اجازهنامهی استفادهشون چیه، و کی بهروزشون میکنه.
شهری که همیشه عوض میشه
این شهر هیچوقت ثابت نیست. هر روز ساختمون تازه ساخته میشه، جادهها عوض میشن و محلههای قدیمی بازسازی میشن. زبانها نسخهی تازه میدن، سیستمعاملها عوض میشن، و کتابخونهها یا بهتر میشن یا کنار گذاشته میشن.
برای همین، هیچ نرمافزاری «تموم» نمیشه. حتی اگه هیچ کار تازهای اضافه نکنید، باید با شهر اطرافش همراه بمونه؛ وگرنه کمکم کار نمیکنه یا ناامن میشه. این، دلیل اصلی هزینهی نگهداریه که توی درس قبل دیدیم.
این نقشه برای مدیر
مدیری که این نقشه رو داشته باشه، برای هر تغییر میتونه بپرسه: «این تغییر، به کدوم محلهها دست میزنه؟». یه تغییر فقط توی ویترین، مثل عوض کردن یه متن، معمولا سریعه. یه تغییر که ویترین، آشپزخونه و انبار رو با هم عوض کنه، مثل افزودن یه نوع پرداخت تازه، چند برابر کار و ریسک داره.
سوال دوم: «به کدوم مغازهی بیرونی وابستهایم؟». و سوال سوم: «اگه فلان بخش خراب بشه، کدوم بخشها هم از کار میفتن؟». این سه سوال، بی دونستن هیچ کدی، تصویر روشنی از ریسک و هزینهی هر تصمیم میدن.
دروازهی شهر: مرورگر
برای بیشتر آدمها، دروازهی این شهر مرورگره: کروم، فایرفاکس، سافاری و بقیه. مرورگر خودش یه برنامهی خیلی بزرگه که کد فرانتاند سایتها رو از سرور میگیره، میخونه و به صفحهای که میبینید تبدیل میکنه. هر سایت، کد خودش رو میفرسته و مرورگر اجراش میکنه.
برای همین، یه سایت ممکنه توی یه مرورگر درست و توی یکی دیگه کمی متفاوت دیده بشه؛ و تیمهای فرانتاند، سایت رو توی چند مرورگر و چند اندازهی صفحه میآزمایند. مرورگر یه نقش امنیتی مهم هم داره: نمیذاره کد یه سایت، به دادههای سایت دیگه دست بزنه.
دوربینهای شهر: پایش
یه شهر بزرگ بدون دوربین و گزارش، نمیفهمه کجا ترافیک شده یا کجا آتیش گرفته. نرمافزار هم همینطوره. تیمها ابزارهایی دارن که مدام میسنجن: سرورها سالمن؟ صفحهها چقدر سریع باز میشن؟ چند خطا در دقیقه پیش اومده؟ به این کار، پایش (Monitoring) میگن.
پایش خوب یعنی تیم پیش از اینکه مشتری زنگ بزنه، از خرابی باخبر میشه. یه بخش دیگهش، لاگ (Log) ـه: دفتر رخدادهایی که هر برنامه مینویسه، تا وقتی چیزی خراب شد، بشه فهمید دقیقا چی شده. سوال خوبی که هر مدیری میتونه بپرسه: «اگه الان سایت بخوابه، ما چطور و کی میفهمیم؟».
نقشههای خود شهر: مستندات
هر شهری که بخواد آدم تازه توش راهش رو پیدا کنه، نقشه و تابلو لازم داره. توی نرمافزار، این نقشهها مستندات (Documentation) ـن: توضیح اینکه هر بخش چی کار میکنه، چطور اجرا میشه و چرا اینطوری ساخته شده. مستندات خوب، یعنی یه برنامهنویس تازه، به جای ماهها، توی چند روز راه میفته.
تیمهایی که مستند نمینویسن، معمولا یه نفر دارن که «همهچیز رو میدونه»؛ و وقتی اون نفر بره یا مریض بشه، کار میخوابه. مدیری که این رو بدونه، برای نوشتن مستندات هم وقت کنار میذاره، نه فقط برای نوشتن کد.
قبضهای شهر: کی پول چی رو میده
این شهر قبضهای ماهانه داره، حتی وقتی هیچ کار تازهای انجام نمیشه. اجارهی سرور یا ابر، هزینهی سرویسهای بیرونی مثل پیامک و ایمیل، اجازهنامهی بعضی ابزارها و نرمافزارها، تمدید دامنه، و البته حقوق آدمهایی که شهر رو نگه میدارن.
خیلی از این هزینهها با مصرف بالا میرن: اپی که کاربرش ده برابر بشه، قبض ابرش هم ممکنه چند برابر بشه. مدیری که این نقشه رو بدونه، میپرسه کدوم هزینهها ثابته و کدوم با رشد زیاد میشه؛ و از غافلگیری صورتحساب، که یکی از رایجترین شوکهای کسبوکارهای نرمافزاریه، جلوگیری میکنه.
همسایهها با هم حرف میزنن
یه چیز جالب دربارهی این شهر اینه که شهرهای مختلف هم با هم حرف میزنن. وقتی توی یه فروشگاه با حساب گوگل وارد میشید، شهر فروشگاه از شهر گوگل میپرسه شما کی هستید. وقتی یه پیام رو از یه اپ به اپ دیگه میفرستید، دو شهر از راه API با هم معامله میکنن.
همین اتصالها، اینترنت امروز رو ساخته؛ و همینها، خیلی از سوالهای حریم خصوصی رو هم: وقتی دو شهر با هم حرف میزنن، دقیقا چه چیزی از شما رو به هم میدن؟ کسی که نقشه رو بدونه، این سوال رو هم بلده بپرسه.
چند باور رایج
- «سایت فقط همون چیزیه که میبینیم.» پشت هر ویترین، آشپزخونه و انبار هست.
- «ابر همهچیز رو امن نگه میداره.» قفل در خونه با شماست.
- «یه زبان برای همهچیز بهترینه.» هر زبان برای یه دسته کار ساخته شده.
- «نرمافزار وقتی ساخته شد، تمومه.» شهر اطرافش عوض میشه و باید همراهش بمونه.
- «ریزسرویس همیشه بهتره.» برای تیم کوچیک، یکپارچه معمولا سادهتره.
یه مثال
نرگس طراح یه اپ سفارش غذاست. یه روز ازش خواستن «زمان تقریبی رسیدن غذا» رو به صفحهی سفارش اضافه کنه. اول فکر کرد یه متن کوچیکه. بعد با همین نقشه، از تیم پرسید: این عدد از کجا میاد؟ معلوم شد بکاند باید از یه سرویس نقشهی بیرونی فاصله رو بپرسه، از دیتابیس سرعت آماده شدن غذای اون رستوران رو بخونه، و هر چند دقیقه دوباره حساب کنه.
نرگس فهمید کار به چهار محله دست میزنه. پس طرحش رو عوض کرد: اول یه بازهی ساده مثل «۳۰ تا ۴۵ دقیقه» از روی میانگین هر رستوران، و بعد، توی نسخهی دوم، زمان زنده. تیم نسخهی اول رو توی دو روز ساخت.
تمرین امروز
امروز نقشهی یه نرمافزاری که هر روز باهاش کار میکنید رو بکشید.
- یه اپ یا سایت رو انتخاب کنید؛ مثلا اپ بانک یا یه فروشگاه.
- ویترینش رو بنویسید: چه صفحههایی میبینید.
- حدس بزنید آشپزخونهش چه کارهایی میکنه که نمیبینید.
- حدس بزنید توی انبارش چه دادههایی از شما هست.
- سه مغازهی بیرونی که احتمالا بهشون وابستهست رو بنویسید؛ مثل پیامک یا پرداخت.
با این درس، ایستگاه اول تموم شد. ایستگاه بعدی میگه کامپیوتر دستور رو چطور میفهمه: زبان برنامه نویسی چیست.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- فرانتاند ویترینه؛ بکاند آشپزخونه.
- دیتابیس انباره و شبکه جاده.
- ابر یعنی اجارهی جا و سرور به جای خریدن.
- زبانها و ابزارها، محلهها و کارگاههای این شهرن.
- آدمها، با نقشهای مختلف، شهر رو میسازن و نگه میدارن.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.