برنامه چیست: از دستور تا اپ گوشی
جواب کوتاه
برنامه، مجموعهای از دستورهاست که کامپیوتر اجراش میکنه. یه برنامه دو حالت داره: وقتی خاموشه، فقط یه فایل روی دیسکه، مثل کتابی که روی قفسهست؛ وقتی اجرا میشه، سیستمعامل اون رو به حافظه میبره و پردازنده دستورهاش رو یکییکی انجام میده، مثل کتابی که داره بلند خونده میشه. اپ گوشی، برنامهی کامپیوتر و سایتی که توی مرورگر کار میکنه، همه برنامهان؛ فقط جای اجراشون فرق داره. هر برنامه معمولا کنار کدش، عکس، صدا و تنظیمات هم داره، و با نسخههای تازه، خطاهاش درست و کارهای تازه بهش اضافه میشه.
کتاب روی قفسه، کتاب در حال خوندن
یه کتاب قصه رو تصور کنید. وقتی روی قفسهست، فقط کاغذ و جوهره؛ هیچ اتفاقی نمیفته. وقتی یکی برش میداره و بلند میخونه، قصه زنده میشه: صدا داره، پیش میره، و شنوندهها باهاش میخندن یا میترسن.
برنامه هم همین دو حالت رو داره. وقتی اجرا نمیشه، فقط یه فایله روی دیسک کامپیوتر یا گوشی. وقتی اجراش میکنید، زنده میشه: حافظه میگیره، به کلیکها جواب میده و کار میکنه. توی درس قبل دیدیم برنامهنویسی یعنی نوشتن دستور؛ این درس میگه اون دستورها، وقتی نوشته شدن، چی میشن.
برنامه کامپیوتری چیست
برنامه (Program) مجموعهای از دستورهاست که کامپیوتر میتونه اجراش کنه، تا یه کار مشخص انجام بشه. ماشینحساب، مرورگر، بازی، اپ بانک و حتی خود سیستمعامل، همه برنامهان. فرقشون فقط توی کاریه که میکنن و اندازهشون.
یه برنامه میتونه چند خط باشه یا چند میلیون خط. یه برنامهی کوچیک ممکنه فقط یه عدد رو دوبرابر کنه؛ یه برنامهی بزرگ مثل یه مرورگر، از صدها هزار تکهی کوچیکتر ساخته شده که با هم کار میکنن. ولی هر دو، در نهایت، دستورهاییان که یکی بعد از دیگری اجرا میشن.
برنامهی خاموش: یه فایل
وقتی یه برنامه اجرا نمیشه، یه فایله؛ درست مثل یه عکس یا یه سند. فرقش اینه که محتوای این فایل، دستوره نه تصویر یا متن. روی ویندوز، این فایلها معمولا پسوند exe دارن؛ روی گوشی، توی بستههایی که از فروشگاه اپ دانلود میکنید.
این فایل، هیچ کاری نمیکنه تا کسی اجراش کنه. برای همین، دانلود کردن یه فایل برنامه بهتنهایی معمولا خطری نداره؛ اجرا کردنشه که مهمه. این نکته توی امنیت خیلی به کار میاد: فایلی که از یه جای ناشناس اومده رو باز نکنید، چون باز کردن یعنی اجرا کردن.
برنامهی روشن: زنده شدن
وقتی روی یه برنامه میزنید، چند اتفاق پشت سر هم میفته. سیستمعامل فایل برنامه رو از دیسک میخونه، یه تکه از حافظهی رم بهش میده، و به پردازنده میگه دستورهاش رو از اول شروع کنه. از این لحظه، برنامه «در حال اجرا»ست.
به یه برنامهی در حال اجرا، پردازه (Process) هم میگن. یه فایل برنامه میتونه چند بار همزمان اجرا بشه؛ مثلا دو پنجره از یه برنامهی ویرایش متن، که هر کدوم یه پردازهی جدا با حافظهی خودشونن. همون کتاب، که دو نفر همزمان از دو نسخهش میخونن.
از متن آدم تا زبان ماشین
برنامهنویس کد رو به یه زبان برنامهنویسی مینویسه؛ متنی که آدم میخونه. به این، کد منبع (Source Code) میگن. ولی پردازنده این متن رو نمیفهمه؛ فقط دستورهای خیلی سادهی خودش رو، به شکل صفر و یک، میفهمه.
پس یه جایی باید ترجمه انجام بشه. توی بعضی زبانها، کل کد یه بار پیش از اجرا ترجمه میشه و یه فایل اجرایی ساخته میشه؛ این کار رو کامپایلر میکنه. توی بعضی دیگه، یه برنامهی دیگه به اسم مفسر، کد رو موقع اجرا میخونه و انجامش میده. ایستگاه دوم این مسیر، کامل این دو راه رو نشون میده.
اپ، برنامه، نرمافزار
این سه کلمه خیلی جای هم به کار میرن. اپ (App) کوتاهشدهی Application، یعنی برنامهی کاربردیه؛ برنامهای که آدم مستقیم باهاش کار میکنه، مثل پیامرسان یا ماشینحساب. امروز بیشتر به برنامههای گوشی اپ میگن، ولی برنامههای کامپیوتر هم اپن.
نرمافزار (Software) کلمهی بزرگتریه: هر چیزی که روی کامپیوتر اجرا میشه، در برابر سختافزار (Hardware) که خود قطعههای فیزیکیه. سیستمعامل، اپها، و برنامههایی که پشت صحنه کار میکنن و هیچوقت نمیبینیدشون، همه نرمافزارن.
سه خونهی برنامهها
برنامهها سه جای اصلی برای اجرا دارن. اول، دستگاه خود شما: اپ گوشی یا برنامهی کامپیوتر. دوم، مرورگر: سایتهایی که مثل برنامه کار میکنن، بی نصب. سوم، سرور: کامپیوترهایی که یه جای دیگه همیشه روشنن و به درخواستها جواب میدن.
بیشتر نرمافزارهای امروز، ترکیبی از این سهان. وقتی توی یه اپ پیام میفرستید، یه برنامه روی گوشی شما پیام رو میگیره، یه برنامه روی سرور اون رو نگه میداره و میرسونه، و یه برنامه روی گوشی دوستتون نشونش میده. سه برنامه، یه کار.
سیستمعامل، مدیر برنامهها
برنامهها مستقیم با سختافزار کار نمیکنن. یه برنامهی بزرگتر وسطه: سیستمعامل (Operating System)، مثل ویندوز، مک، لینوکس، اندروید یا iOS. سیستمعامل به هر برنامه حافظه میده، نوبت پردازنده رو تقسیم میکنه، فایلها رو نگه میداره و نمیذاره یه برنامه به حافظهی برنامهی دیگه دست بزنه.
برای همین، یه برنامه که برای ویندوز ساخته شده، معمولا روی مک اجرا نمیشه؛ چون با مدیر دیگهای حرف میزنه. مسیر کامپیوتر چطور کار میکنه سیستمعامل رو از نزدیک باز میکنه.
وقتی روی یه اپ میزنید
بیاید قدمبهقدم ببینیم بین زدن روی آیکون یه اپ و باز شدنش چی میگذره. اول، سیستمعامل میفهمه کدوم فایل باید اجرا بشه. بعد، بررسی میکنه اجازهی اجرا هست یا نه. بعد، فایل رو توی حافظه بار میکنه، و هر کتابخونهای که برنامه لازم داره رو هم کنارش میذاره.
بعد، پردازنده از اولین دستور برنامه شروع میکنه. برنامه معمولا اول تنظیمات و دادههای قبلی شما رو میخونه، صفحه رو میکشه و منتظر کار شما میمونه. همهی اینها، روی یه گوشی امروزی، معمولا کمتر از یه ثانیه طول میکشه.
میز کار برنامه
برنامهی روشن، توی حافظهی رم (RAM) کار میکنه؛ یه حافظهی سریع ولی موقت، مثل میز کار. هر چیزی که برنامه الان لازم داره، مثل متنی که تایپ کردید یا عکسی که باز کردید، روی همین میزه. وقتی برنامه بسته بشه یا برق بره، میز خالی میشه.
برای همین برنامهها «ذخیره» دارن: چیزی که روی میزه رو توی کشو، یعنی دیسک، میذارن تا بمونه. اگه کار ذخیرهنشدهای دارید و برنامه بسته بشه، همون چیزیه که روی میز بود و رفت. درس رم (RAM) چیست این میز رو کامل نشون میده.
چند برنامه با هم
الان احتمالا چند ده برنامه روی دستگاه شما روشنه، حتی اگه فقط یکی رو میبینید. پیامرسان منتظر پیام تازهست، ساعت زمان رو نگه میداره، و دهها برنامهی کوچیک دیگه پشت صحنه کار میکنن.
پردازنده در اصل در هر لحظه فقط چند کار انجام میده؛ ولی سیستمعامل نوبت رو اونقدر سریع، هر چند هزارم ثانیه، بین برنامهها عوض میکنه که به نظر میاد همه با هم کار میکنن. وقتی برنامههای زیادی روشن باشن و حافظه پر بشه، همه کند میشن؛ مثل میزی که دیگه جای کاغذ تازه نداره.
بستن برنامه
وقتی یه برنامه رو میبندید، برنامه معمولا اول کارهاش رو جمع میکنه: تنظیمات رو ذخیره میکنه، فایلها رو میبنده و بعد به سیستمعامل میگه تموم شد. سیستمعامل هم حافظهش رو پس میگیره و به برنامههای دیگه میده.
روی گوشی، بستن برنامه کمی فرق داره. وقتی از یه اپ بیرون میاید، معمولا بسته نمیشه؛ فقط به پشت صحنه میره تا دفعهی بعد سریعتر باز بشه. اگه حافظه کم بیاد، خود سیستمعامل اپهای قدیمیتر رو میبنده. برای همین، بستن دستی اپها روی گوشیهای امروزی، معمولا کمکی به سرعت نمیکنه.
نصب یعنی چی
نصب (Install) یعنی گذاشتن فایلهای یه برنامه سر جای درستشون، تا سیستمعامل بتونه پیداشون کنه و اجراشون کنه. یه برنامه معمولا فقط یه فایل نیست؛ دهها یا صدها فایل داره: خود دستورها، عکسها، صداها و تنظیمات. نصب، همهی اینها رو مرتب سر جاشون میذاره.
روی گوشی، فروشگاه اپ این کار رو خودش انجام میده. روی کامپیوتر، معمولا یه برنامهی نصبکننده هست. بعضی برنامهها هم نصب نمیخوان و همون فایل رو که اجرا کنید، کار میکنه. سایتها هم که اصلا نصب نمیخوان؛ مرورگر هر بار کد لازم رو میگیره.
نسخه و بهروزرسانی
برنامهها ثابت نمیمونن. برنامهنویسها خطاها رو درست میکنن، کار تازه اضافه میکنن و مشکلهای امنیتی رو میبندن. هر بار که یه مجموعه از این تغییرها آماده میشه، یه نسخهی تازه (Version) منتشر میشه، معمولا با یه شماره مثل ۲٫۳٫۱.
یه قاعدهی رایج برای این شمارهها هست: عدد اول وقتی عوض میشه که تغییر بزرگی اومده که شاید چیزهای قبلی رو عوض کنه؛ عدد دوم برای کار تازه؛ و عدد سوم برای درست کردن خطا. بهروز نگه داشتن برنامهها، یکی از سادهترین کارها برای امنیته؛ چون بیشتر بهروزرسانیها سوراخهای شناختهشده رو میبندن.
توی جعبهی یه اپ چیه
اگه بستهی یه اپ رو باز کنید، چند جور چیز پیدا میکنید. یکی کد، یعنی دستورها. یکی منابع (Resources)، مثل عکسها، آیکونها، صداها و فونتها. یکی تنظیمات، مثل اینکه اپ با چه زبانهایی کار میکنه و چه اجازههایی لازم داره.
و معمولا کلی کتابخونه، یعنی کدهایی که دیگران نوشتن و اپ ازشون استفاده میکنه؛ مثلا برای نمایش نقشه یا پرداخت. یه اپ ساده ممکنه خودش فقط چند هزار خط کد داشته باشه، ولی با کتابخونههاش، چند صد هزار خط بشه.
چرا اپها اینقدر بزرگن
شاید تعجب کرده باشید که یه اپ ساده، صدها مگابایت جا میگیره. بیشتر این حجم، کد نیست؛ عکسها، ویدیوها، فونتها و کتابخونههاییان که اپ با خودش میاره. کد خالص، معمولا بخش کوچیکی از حجمه.
یه دلیل دیگه، دادههاییه که اپ بعد از نصب جمع میکنه: پیامها، عکسها، و کش، یعنی نسخههایی که نگه داشته تا دفعهی بعد سریعتر باشه. برای همین، یه اپ ممکنه موقع نصب کوچیک باشه و بعد از چند ماه، چند برابر جا بگیره.
سایتی که مثل برنامه کار میکنه
سایتهای امروزی، خیلیهاشون برنامهان: ایمیل، جدول، ویرایش عکس، همه توی مرورگر. وقتی چنین سایتی رو باز میکنید، مرورگر کد برنامه رو، معمولا به زبان جاوااسکریپت، از سرور میگیره و همونجا اجراش میکنه. هر بار هم که دوباره باز کنید، میتونه آخرین نسخه رو بگیره.
مزیتش اینه که نصب نمیخواد و همیشه بهروزه. عیبش اینه که بیشتر به اینترنت وابستهست و به بعضی بخشهای دستگاه، مثل فایلها، دسترسی محدودتری داره. به این برنامهها، وباپ (Web App) میگن.
برنامههایی که هیچوقت نمیبینید
پشت هر اپ و سایتی، معمولا برنامههایی روی سرور کار میکنن که هیچوقت نمیبینیدشون. وقتی رمزتون رو میزنید، یه برنامه روی سرور بررسیش میکنه. وقتی خرید میکنید، یه برنامه موجودی انبار رو کم میکنه. این برنامهها صفحه ندارن؛ فقط درخواست میگیرن و جواب میدن.
برنامههای سرور معمولا شبانهروز روشنن و همزمان به هزاران نفر جواب میدن. به این بخش، بکاند (Backend) میگن، در برابر فرانتاند (Frontend) که چیزیه که شما میبینید. ایستگاه هفتم این مسیر، این دو رو کامل نشون میده.
اسکریپت: برنامهی کوچیک
گاهی به برنامههای کوچیک، اسکریپت (Script) میگن؛ معمولا چند خط تا چند صد خط که یه کار مشخص رو خودکار میکنن، مثل تغییر اسم صد تا فایل یا فرستادن یه گزارش هر صبح. اسکریپتها معمولا با زبانهایی مثل پایتون نوشته میشن و با مفسر اجرا میشن.
فرق دقیقی بین اسکریپت و برنامه نیست؛ بیشتر یه اسم غیررسمیه برای برنامههای کوچیک و سریع. خیلی از غیربرنامهنویسها، اولین تجربهی برنامهنویسیشون، نوشتن یه اسکریپت برای کار تکراری خودشونه.
برنامه و فایلهایی که باز میکنه
یه سند متنی، یه عکس یا یه فایل اکسل، برنامه نیستن؛ دادهان. برای باز کردنشون، یه برنامه لازمه که بلد باشه اون نوع داده رو بخونه. پسوند فایل، مثل docx یا jpg، به سیستمعامل میگه کدوم برنامه رو برای باز کردنش صدا بزنه.
این فرق مهمه، چون گاهی یه فایل خودش رو داده نشون میده ولی در واقع برنامهست؛ مثلا فایلی که اسمش «فاکتور.pdf.exe» ـه. اگه سیستمعامل پسوندها رو پنهون کنه، فقط «فاکتور.pdf» دیده میشه، و باز کردنش یعنی اجرای یه برنامهی ناشناس. نشون دادن پسوندها، یه تنظیم سادهی امنیتیه.
اجازههای یه برنامه
برنامهها برای کارهایی مثل دسترسی به دوربین، مخاطبها، مکان یا فایلها، اجازه لازم دارن. سیستمعاملهای امروزی این اجازهها رو از کاربر میپرسن و نگه میدارن. این یعنی یه برنامه، هر چقدر هم بخواد، بی اجازه نمیتونه به همهچیز دست بزنه.
یه قاعدهی خوب: به هر برنامه فقط همون اجازهای رو بدید که برای کارش لازمه. یه اپ چراغقوه، دلیلی برای دسترسی به مخاطبهای شما نداره. درس اجازههای برنامهها این رو کاملتر نشون میده.
وقتی برنامه از کار میفته
گاهی یه برنامه یهدفعه بسته میشه یا دیگه جواب نمیده. به اولی، کرش (Crash) میگن و به دومی، هنگ کردن. دلیلش تقریبا همیشه یه خطا توی برنامهست: حالتی که برنامهنویس پیشبینیش نکرده بود، مثل یه فایل خراب، یه ورودی عجیب، یا تموم شدن حافظه.
سیستمعاملهای امروزی، برنامهی خراب رو از بقیه جدا نگه میدارن؛ برای همین معمولا با کرش یه اپ، کل گوشی از کار نمیفته. خیلی از برنامهها هم موقع کرش، یه گزارش برای سازندهشون میفرستن تا خطا پیدا و درست بشه. همین گزارشها، یکی از دلیلهای نسخههای تازهان.
برنامهای که کدش رو میشه دید
بیشتر برنامههایی که میخرید یا دانلود میکنید، فقط فایل اجراییشون رو دارید؛ کد منبعشون پیش سازندهست. ولی بعضی برنامهها متنبازن: کد منبعشون برای همه منتشر شده و هر کسی میتونه بخونه، بررسیش کنه و حتی بهترش کنه.
این، یه مزیت امنیتی هم داره: وقتی هزاران نفر کد رو میبینن، پنهون کردن یه کار بد توش سختتره. البته متنباز بودن بهتنهایی تضمین امنیت نیست؛ ولی یعنی امکان بررسی هست. خیلی از ابزارهایی که برنامهنویسها هر روز به کار میبرن، متنبازن.
به یه برنامه اعتماد کنیم؟
چون اجرای برنامه یعنی دادن اجازهی کار به دستورهای یه نفر دیگه روی دستگاه شما، انتخاب برنامه یه تصمیم اعتماده. چند سوال ساده کمک میکنه: از فروشگاه رسمی اومده؟ سازندهش شناختهشدهست؟ اجازههایی که میخواد، با کارش جوره؟ آخرین بهروزرسانیش کی بوده؟
برنامهای که سالها بهروز نشده، احتمالا سوراخهای امنیتی بستهنشده داره. و برنامهای که از یه لینک ناشناس اومده، حتی اگه اسم آشنایی داشته باشه، ممکنه همون برنامه نباشه. اینها قاعدههای سادهایان که بدون دونستن هیچ کدی، کار میکنن.
از کد تا بستهی آماده
بعد از نوشتن کد، چند قدم دیگه مونده تا یه برنامه به دست کاربر برسه. کد ترجمه یا آمادهی اجرا میشه، با کتابخونهها و منابعش توی یه بسته جمع میشه، آزموده میشه، و بعد منتشر میشه؛ روی فروشگاه اپ، سایت یا سرور. به این کار، ساخت (Build) و انتشار (Release) میگن.
توی تیمهای امروزی، بیشتر این قدمها خودکارن؛ هر بار که برنامهنویس تغییری میده، یه برنامهی دیگه خودش میسازه، آزمایش میکنه و اگه همهچیز درست بود، آمادهی انتشار میکنه. ایستگاه نهم این مسیر، «کار تیمی و ابزار»، این رو نشون میده.
چرا یه برنامه همهجا اجرا نمیشه
شاید دیده باشید که یه اپ برای اندروید هست ولی برای آیفون نیست، یا یه برنامه فقط روی ویندوز کار میکنه. دلیلش اینه که هر سیستمعامل و هر نوع پردازنده، زبان و قاعدههای خودش رو داره. یه فایل اجرایی که برای یکی ساخته شده، برای دیگری مثل کتابیه به زبانی که بلد نیست.
برای همین، شرکتها یا برای هر سیستمعامل یه نسخهی جدا میسازن، یا از ابزارهایی استفاده میکنن که یه کد رو برای چند سیستمعامل آماده میکنن. وباپها این مشکل رو کمتر دارن؛ چون مرورگر روی همهی سیستمعاملها هست و کد رو یکسان اجرا میکنه. این، یکی از دلیلهای محبوبیت سایتهاییه که مثل برنامه کار میکنن.
یه برنامه چقدر عمر میکنه
بعضی برنامهها چند ماه عمر میکنن و بعضی چند ده سال. بعضی از سیستمهای بانکی و دولتی دنیا هنوز روی برنامههایی کار میکنن که چند ده سال پیش نوشته شدن؛ به اینها، سیستمهای قدیمی یا میراثی (Legacy) میگن. عوض کردنشون سخته، چون خیلی چیزها بهشون وابستهست و کسی که نوشته بودشون، شاید دیگه نباشه.
این یه درس مهم برای هر مدیری داره: برنامهای که امروز ساخته میشه، احتمالا خیلی بیشتر از چیزی که فکر میکنید، زنده میمونه. پس خوانایی کد، مستند بودن و آزموده بودنش، فقط برای امروز نیست؛ برای آدمهاییه که سالها بعد باید باهاش کار کنن.
جواب کوتاه
اگه یه جواب کوتاه برای «برنامه کامپیوتری چیست» لازم دارید:
برنامه، مجموعهای از دستورهای مرتب و دقیقه که کامپیوتر اجرا میکنه تا یه کار مشخص انجام بشه. برنامه وقتی اجرا نمیشه یه فایله و وقتی اجرا میشه، سیستمعامل اون رو به حافظه میبره و پردازنده دستورهاش رو انجام میده.
چند باور رایج
- «دانلود کردن یه برنامه یعنی خطر.» اجرا کردنشه که مهمه؛ ولی بیدلیل هم دانلود نکنید.
- «بستن اپها گوشی رو سریعتر میکنه.» سیستمعامل خودش اپهای قدیمی رو میبنده.
- «اپ بزرگ یعنی کد زیاد.» بیشتر حجم، عکس، صدا و کتابخونهست.
- «سایت برنامه نیست.» خیلی از سایتها، برنامههاییان که توی مرورگر اجرا میشن.
- «بهروزرسانی فقط ظاهر رو عوض میکنه.» بیشترشون خطا و سوراخ امنیتی رو میبندن.
یه مثال
مادربزرگ سارا یه روز زنگ زد که «گوشیم پر شده و هیچ عکسی نگرفتم!». سارا گوشی رو نگاه کرد: یه پیامرسان، بیشتر از سه گیگابایت جا گرفته بود. نه به خاطر خود برنامه، که به خاطر هزاران عکس و ویدیویی که توی گروههای خونوادگی اومده بود و خودکار ذخیره شده بود.
سارا توضیح داد که برنامه یه چیزه و دادههایی که جمع میکنه یه چیز دیگه؛ و ذخیرهی خودکار رسانهها رو خاموش کرد. بعد هم دید یه اپ چراغقوه، اجازهی دسترسی به مخاطبها داره؛ پاکش کرد و از چراغقوهی خود گوشی استفاده کرد.
سارا یه نکتهی دیگه هم گفت: هر وقت گوشی پیام داد که یه بهروزرسانی آمادهست، نصبش کنه؛ چون بیشتر وقتها، همون بهروزرسانی یه در باز رو میبنده. مادربزرگ حالا هر یکشنبه، با یه چای، فهرست بهروزرسانیها رو نگاه میکنه.
تمرین امروز
امروز برنامههای دستگاه خودتون رو از نزدیک ببینید.
- توی تنظیمات گوشی، فهرست اپها رو باز کنید و ببینید کدوم بیشترین جا رو گرفته.
- برای اون اپ، ببینید چقدرش خود برنامهست و چقدرش داده.
- اجازههای سه اپ رو نگاه کنید؛ آیا با کارشون جوره؟
- شمارهی نسخهی یکی از اپها رو پیدا کنید.
- یه اپی که مدتهاست بهروز نشده یا ازش استفاده نمیکنید، پیدا کنید.
درس بعدی، میگه چرا کسی که کد نمینویسه هم باید اینها رو بفهمه: چرا کسی که کد نمینویسه هم باید برنامهنویسی رو بفهمه.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- برنامه یعنی دستورهایی که کامپیوتر اجرا میکنه.
- خاموش، یه فایله؛ روشن، توی حافظه کار میکنه.
- سیستمعامل برنامهها رو اجرا و اداره میکنه.
- اپ، سایت و برنامهی سرور، همه برنامهان با جای اجرای متفاوت.
- نسخهی تازه یعنی خطای کمتر و کار بیشتر، و گاهی مشکل تازه.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.