تغییر کردن: از کجا شروع کنیم
جواب کوتاه
تغییر کردن یه مهارته، نه یه پرش با زور اراده. اول باید ببینید اصلا این تغییر رو خودتون میخواید یا نه؛ اگه آره، یه تغییر کوچیک انتخاب میکنید، از قبل مینویسید کی و کجا انجامش میدید، محیط رو طوری میچینید که کار آسون بشه، و هفتهها تکرارش میکنید تا خودکار بشه. تغییر یهشبه نیست؛ چند ایستگاه داره، از «هنوز بهش فکر نکردم» تا «سالهاست انجامش میدم»، و این مسیر قدم به قدم همین ایستگاههاست.
این مسیر برای کیه
این مسیر برای هر کسیه که یه جای زندگیش، یه چیزی رو میخواد عوض کنه؛ یا حتی هنوز مطمئن نیست میخواد یا نه. یکی دلش میخواد ورزش کنه و هر بار شروع میکنه و ول میکنه. یکی چند ماهه بیشتر وقتش توی خونهست و نمیدونه این خوبه یا بد. یکی دوست داره یه چیز تازه یاد بگیره ولی خودش رو توی اون کار نمیبینه. یکی میخواد یه عادت قدیمی رو کنار بذاره.
همهی این آدمها یه سوال مشترک دارن: «باید عوض بشم؟ اگه آره، چرا هر بار شروع میکنم و ول میکنم؟». این درس، در ورودی همین مسیره. اینجا میبینیم تغییر چی هست، چی نیست، چرا با زور جواب نمیده، و قدم اول دقیقا از کجاست. بقیهی درسها، هر کدوم یه تیکه از همین راه رو کامل باز میکنن.
یه نکته هم از همین اول: این مسیر قرار نیست بهتون بگه «باید عوض بشید». خیلی از چیزهایی که توی زندگیمون هست خوبه و لازم نیست دست بخوره. هدف اینه که اگه خودتون تغییری رو خواستید، بلد باشید چطور انجامش بدید و چطور نگهش دارید؛ و اگه نخواستید، با خیال راحت و آگاهانه نخواید.
تغییر یعنی چی
وقتی میگیم «تغییر کردن»، بیشتر وقتها منظورمون عوض شدن یه رفتاره: کاری که هر روز میکنیم و دیگه نمیخوایم بکنیم، یا کاری که نمیکنیم و دلمون میخواد بکنیم. پیادهروی کردن، زودتر خوابیدن، کمتر سر زدن به گوشی، بیرون رفتن بیشتر، یاد گرفتن یه ساز، برگشتن سر درس. توی علم، به این حوزه میگن علم تغییر رفتار (Behavior Change Science)؛ یعنی پژوهشهایی که میپرسن آدمها چطور یه رفتار رو شروع میکنن، چطور ادامه میدن و چرا ول میکنن.
چرا روی رفتار تمرکز میکنیم و نه روی «آدم دیگهای شدن»؟ چون رفتار چیزیه که دستمونه. «میخوام آدم منظمی بشم» یه آرزوی قشنگه، ولی نمیشه امروز ساعت شش عصر انجامش داد. «هر شب قبل خواب، لباس فردا رو آماده میکنم» رو میشه. جالب اینجاست که وقتی رفتارها عوض میشن، کمکم تصویر آدم از خودش هم عوض میشه. درس آیا آدمها عوض میشن همین رو با پژوهش نشون میده.
پس توی این مسیر، هر جا گفتیم تغییر، منظورمون یه رفتار مشخصه که میشه دیدش، شمردش و امروز شروعش کرد. بزرگترین تغییرها هم آخرش از همین رفتارهای کوچیک ساخته میشن.
با زور نیست
بیشتر ما یه تصویر از تغییر توی ذهنمون داریم: یه روز تصمیم میگیریم، از فردا با زور اراده همهچیز رو عوض میکنیم، و اگه نشد یعنی ارادهمون ضعیف بوده. این تصویر هم اشتباهه، هم ناامیدکننده. علم یه تصویر دیگه میده:
تصویر رایج
یه تصمیم بزرگ، یه شروع پرهیجان، زور زدن هر روز، و اگه یه روز نشد، «دیدی؟ من از پسش برنمیام». تغییر یعنی جنگیدن با خودم.
تصویر علمی
یه تغییر کوچیک، یه برنامهی روشن برای کی و کجا، محیطی که کار رو آسون کنه، و تکرار تا وقتی خودکار بشه. تغییر یعنی ساختن، نه جنگیدن.
فرق این دو تصویر، فرق «من آدم ضعیفیام» با «روشم مشکل داشت» ـه. اولی آدم رو از تلاش دوباره دور میکنه؛ دومی یه راه تازه جلوش میذاره.
روزی که خودکاره
یه سوال: امروز صبح، چند تا از کارهاتون رو با فکر و تصمیم انجام دادید؟ مسواک زدن، چای گذاشتن، برداشتن گوشی، راهی که تا سر کار رفتید. بیشترشون بی فکر انجام شدن. سال ۲۰۰۲، روانشناس آمریکایی وندی وود (Wendy Wood) و همکارهاش از چند ده نفر خواستن چند روز، هر ساعت بنویسن چی کار میکنن و به چی فکر میکنن. نتیجه: حدود ۴۳ درصد کارهای روزانه، تقریبا هر روز توی همون جا تکرار میشدن و آدمها همون موقع اغلب به چیز دیگهای فکر میکردن.
این یعنی نزدیک نصف روز ما رو عادتها میبرن جلو، نه تصمیمها. این خبر هم بده هم خوب. بده، چون عادت قدیمی بی اجازهی ما ادامه پیدا میکنه. خوبه، چون اگه یه کار تازه هم عادت بشه، دیگه هر روز زور نمیخواد؛ خودش انجام میشه. برای همین، توی این مسیر، هدف آخر بیشتر تغییرها اینه که عادت بشن. ایستگاههای عادت، درسبهدرس همین رو باز میکنن.
پنج ایستگاه
دههی ۱۹۸۰، دو روانشناس آمریکایی، جیمز پروچاسکا (James Prochaska) و کارلو دیکلمنته (Carlo DiClemente)، سراغ آدمهایی رفتن که خودشون، بی کمک کسی، یه عادت قدیمی رو کنار گذاشته بودن. دیدن تغییر یه لحظه نیست؛ آدمها از چند مرحله رد میشن. اسم مدلشون شد مدل فرانظری (Transtheoretical Model)، که بیشتر با اسم مراحل تغییر (Stages of Change) معروفه.
- فکرش نیست. هنوز به تغییر فکر نکردیم، یا فکر میکنیم لازم نیست.
- دارم فکر میکنم. میدونیم یه چیزی باید عوض بشه، ولی هنوز دو دلیم.
- آمادهام. تصمیم گرفتیم و داریم برنامه میریزیم.
- انجام. داریم انجامش میدیم؛ ماههای اول، که از همه سختتره.
- ماندن. ماههاست انجامش میدیم و داریم نگهش میداریم.
مهمترین پیام این مدل اینه: هر ایستگاه کار خودش رو داره. کسی که هنوز دو دله، برنامهی ورزشی لازم نداره؛ اول باید دو دلیش رو روشن کنه. کسی که شروع کرده، دیگه دلیل نمیخواد؛ راه موندن میخواد. ترتیب این مسیر هم دقیقا روی همین ایستگاهها چیده شده. درس مراحل تغییر کامل بازش میکنه، با نقدهایی که بهش شده.
سوال اول
پس قدم اول، برنامهریزی نیست؛ یه سواله: «این تغییر رو واقعا خودم میخوام؟». خیلی از تغییرهایی که شروع میکنیم و ول میکنیم، از اول مال خودمون نبودن. چون دیدیم بقیه دارن انجامش میدن، چون یکی گفت «باید»، یا چون یه ویدیو نشون داد آدم موفق ساعت پنج صبح بیدار میشه.
پژوهش هم همین رو میگه. دو روانشناس، کنون شلدون (Kennon Sheldon) و اندرو الیوت (Andrew Elliot)، سال ۱۹۹۹ نشون دادن هدفهایی که با علاقه و ارزشهای خود آدم جورن، بیشتر دنبال میشن و بیشتر به نتیجه میرسن تا هدفهایی که از سر فشار یا «باید» انتخاب شدن. اسمش رو گذاشتن هدف همخوان با خود (Self-Concordant Goal).
برای همین، ایستگاه دوم این مسیر کامل دربارهی همین سواله: اصلا لازمه تغییر کنم، دو دلی، ارزشهای شخصی، و حتی وقتی نمیدونیم چی میخوایم. تا این سوال جواب نگیره، بقیهی قدمها روی زمین سست ساخته میشن.
تغییر نکردن هم انتخابه
یه مثال روزمره: کسی که چند هفتهست بیشتر وقتش توی خونهست و ازش لذت هم میبره، ولی میبینه دوستهاش هر شب بیرونن و فکر میکنه «شاید من یه مشکلی دارم». جواب این سوال، همیشه «باید عوض بشی» نیست. بعضی آدمها از تنهایی و آرامش خونه انرژی میگیرن، و این یه ویژگی شخصیته، نه یه عیب. درس درونگرایی نشون میده چرا.
از اون طرف، بعضی وقتها ترس، خودش رو پشت «من همینم» قایم میکنه. فرقشون رو چطور بفهمیم؟ یه سوال ساده کمک میکنه: «اگه این تغییر بی هیچ زحمت و ترسی ممکن بود، میخواستمش؟». اگه جواب «نه» باشه، احتمالا لازم نیست. اگه «آره» باشه، ولی ترس یا سختی جلوتونه، اونوقت این مسیر به کارتون میاد.
پس از همین اول بدونید: نتیجهی خوندن این مسیر میتونه این باشه که با آرامش تصمیم بگیرید یه چیزی رو عوض نکنید. این هم یه جور تغییره؛ از «دو دل و ناراضی» به «آگاه و راضی».
تصمیم گرفتن بیفایده نیست
خیلیها به تصمیمهای اول سال میخندن: «همه میگن و هیچکس انجام نمیده». ولی عددها چیز دیگهای میگن. روانشناس آمریکایی جان نورکراس (John Norcross) و همکارهاش، سال ۲۰۰۲، دو گروه آدم رو شش ماه دنبال کردن: کسایی که اول سال تصمیم مشخصی برای یه تغییر گرفته بودن، و کسایی که همون تغییر رو میخواستن ولی تصمیمی نگرفته بودن.
شش ماه بعد، حدود ۴۶ درصد گروه اول هنوز روی تغییرشون بودن؛ از گروه دوم، فقط حدود ۴ درصد. یعنی همین که تصمیم رو روشن بگیرید و بنویسید، شانستون چند برابر میشه. البته این پژوهش آزمایش کنترلشده نبود و شاید آدمهایی که تصمیم میگیرن از اول آمادهتر باشن؛ ولی پیامش روشنه: تصمیم گرفتن، اگه با برنامه همراه باشه، بیفایده نیست.
کوچیک شروع کنید
اشتباه رایج اول راه، بزرگ شروع کردنه. «از فردا هر روز یه ساعت ورزش»، «از شنبه دیگه هیچ شیرینی»، «هر شب پنجاه صفحه کتاب». روز اول هیجان داریم و انجامش میدیم؛ روز چهارم خستهایم و ول میکنیم، و حس شکست میمونه.
راه بهتر، اونقدر کوچیک شروع کردنه که نه گفتن بهش سخت باشه. به جای یه ساعت ورزش، پنج دقیقه پیادهروی بعد از ناهار. به جای پنجاه صفحه، دو صفحه قبل خواب. شاید خندهدار به نظر بیاد، ولی هدف هفتههای اول، نتیجه نیست؛ ساختن جای کار توی روزه. وقتی کار جای خودش رو پیدا کرد و خودکار شد، بزرگ کردنش راحته.
یه دلیل دیگه هم داره: هر بار که یه کار کوچیک رو انجام میدید، یه برد کوچیک میگیرید. روانشناس کانادایی آلبرت بندورا (Albert Bandura) نشون داد قویترین منبع باور به خود، همین بردهای واقعی خود آدمه. درس خودکارآمدی این رو باز میکنه.
اگه این شد، اون کار
«این هفته ورزش میکنم» یه نیته. «دوشنبه و چهارشنبه، ساعت هفت عصر، که از سر کار رسیدم، کفش ورزشی رو میپوشم و بیست دقیقه دور پارک راه میرم» یه برنامهست. فرقشون، شاید عجیب باشه، ولی خیلی زیاده.
روانشناس آلمانی پیتر گلویتزر (Peter Gollwitzer) به این شکل برنامه میگه نیت اجرایی (Implementation Intention): یه جملهی «اگه … آنگاه …» که از قبل میگه کی، کجا و چی. سال ۲۰۰۶، گلویتزر و همکارش پاسکال شیران (Paschal Sheeran) نتیجهی ۹۴ پژوهش رو کنار هم گذاشتن: کسایی که این جملهها رو نوشته بودن، بهطور معنیداری بیشتر به هدفشون رسیده بودن تا کسایی که فقط نیت داشتن. اثرش از متوسط تا بزرگ بود؛ برای یه جملهی ساده، خیلی زیاده.
چرا جواب میده؟ چون لحظهی تصمیم رو از قبل برداشته. وقتی ساعت هفت میشه، دیگه لازم نیست فکر کنید «حالا برم یا نه»؛ از قبل تصمیم گرفته شده و خود موقعیت، کار رو یادتون میاره. درس برنامهی اگر و آنگاه کاملش رو داره.
چقدر طول میکشه
معروفترین جواب «۲۱ روز» ـه. ولی این عدد از پژوهش عادت نیومده. سال ۲۰۱۰، روانشناس انگلیسی فیلیپا لالی (Phillippa Lally) و همکارهاش از ۹۶ نفر خواستن یه کار تازهی ساده، مثل خوردن یه میوه با ناهار یا پونزده دقیقه دویدن قبل شام، رو هر روز توی یه موقعیت ثابت انجام بدن، و هر روز بنویسن چقدر خودکار انجامش دادن.
نتیجه: میانهی زمان رسیدن به خودکار شدن حدود ۶۶ روز بود، و از آدمی به آدم دیگه خیلی فرق داشت؛ از ۱۸ تا ۲۵۴ روز. کارهای سادهتر زودتر خودکار شدن. شکل منحنی هم جالب بود: اولش تند بالا میرفت و بعد کمکم صاف میشد. یعنی هفتههای اول، بیشترین پیشرفت رو میبینید.
پیام این عددها: اگه بعد از سه هفته هنوز کار براتون سخته، چیزی خراب نیست. شما وسط راهید. درس عادت چند روزه ساخته میشه همین پژوهش رو کامل میگه.
یه روز جا انداختن
توی همون پژوهش لالی یه چیز دیگه هم دیده شد که خیلی آرامشبخشه: جا انداختن یه روز، روی روند خودکار شدن اثر معنیداری نداشت. یعنی اگه یه روز مریض بودید، مهمون داشتید یا یادتون رفت، عادت از صفر شروع نمیشه.
چیزی که تغییر رو خراب میکنه، اون یه روز نیست؛ فکریه که بعدش میاد: «حالا که خراب شد، دیگه فایده نداره». روانشناسها به این میگن اثر «حالا که خراب شد» (What-the-Hell Effect)، و توی درس لغزش با شکست فرق داره کاملش رو میبینیم. فعلا همین رو داشته باشید: هدف، «هیچوقت جا نندازم» نیست؛ هدف «دو روز پشت سر هم جا نندازم» ـه.
اتاقی که میچینید
خیلی از ما فکر میکنیم آدمهایی که به نظر منظم و خوددارن، ارادهی آهنین دارن. پژوهشها یه چیز دیگه نشون دادن: این آدمها کمتر با وسوسه روبهرو میشن، چون زندگیشون رو طوری چیدن. درس آدمهای خوددار کمتر میجنگن پژوهشش رو داره.
یعنی به جای زور زدن، محیط رو بچینید. میخواید صبح ورزش کنید؟ لباس ورزش رو شب کنار تخت بذارید. میخواید کمتر سراغ گوشی برید؟ شب بذاریدش توی یه اتاق دیگه. میخواید بیشتر کتاب بخونید؟ کتاب رو بذارید جایی که گوشیتون رو میذارید. چند قدم فاصله، رفتار رو عوض میکنه؛ کاری که آسونه بیشتر انجام میشه، کاری که سخته کمتر.
آدمهای دور و بر
تغییر توی خلا اتفاق نمیافته. آدمهایی که دورمون هستن، چیزی که توی جمعمون عادیه، و اینکه کسی هست که حالمون رو بپرسه یا نه، همه روی موندن ما روی تغییر اثر دارن. کسی که با یه دوست پیادهروی میکنه، روزهایی که حوصله نداره هم بیشتر میره، چون یکی منتظرشه.
لازم نیست به همه بگید. ولی پیدا کردن یه نفر، فقط یه نفر، که یا همون راه رو میره یا هر هفته ازتون میپرسه «چی شد؟»، یکی از سادهترین کارهاییه که شانس موندن رو بالا میبره. ایستگاه «آدمها و تغییر» کامل دربارهی همینه، و اینکه کی بهتره هدفمون رو بگیم و کی نه.
سه باور رایج
- «آدمها عوض نمیشن.» پژوهشهای بزرگ نشون میدن رفتار و حتی ویژگیهای شخصیت در طول عمر عوض میشن، و با تلاش آگاهانه هم. آهسته، ولی واقعی.
- «اگه اراده داشته باشی، میشه.» اراده کمک میکنه، ولی برنامهی روشن، محیط و عادت خیلی بیشتر اثر دارن. ایدهی «اراده مثل باتری تموم میشه» هم توی تکرارهای بزرگ تقریبا اثری نشون نداد.
- «۲۱ روز طول میکشه.» نه؛ توی پژوهش، از ۱۸ تا ۲۵۴ روز بود و میانه حدود ۶۶ روز. عدد ثابتی وجود نداره.
این مسیر چی نمیگه
اینترنت پر از وعدهی تغییره: «زندگیت رو توی هفت روز عوض کن»، «فقط کافیه باور داشته باشی»، «این یه راز رو بدونی، همهچیز درست میشه». این مسیر هیچکدوم از اینها رو نمیگه، چون پشتشون پژوهشی نیست و آخرش فقط حس شکست میمونه.
اینجا هر چی میگیم، یا آزمایش و پژوهش پشتشه، یا صاف میگیم که هنوز علم مطمئن نیست. هر جا هم یه حرف معروف پشتوانه نداره، مثل «۲۱ روز» یا «باتری اراده»، یه درس جدا براش هست که بگه واقعیت چیه. قول عدد هم نمیدیم؛ نه «سی روزه عوض میشید»، نه «صد درصد جواب میده». چیزی که میدیم، روشه.
یه چیز دیگه هم هست: هر چی برای تغییر لازم دارید، همینجاست. لازم نیست برای فهمیدن یه تیکه، جای دیگهای برید یا کتاب دیگهای بخرید. هر درس کامله و تمرین خودش رو داره، و درسها پشت سر هم یه راه کامل میسازن.
نقشهی مسیر
این مسیر ۱۳ ایستگاه داره، و ترتیبش همون پنج ایستگاه تغییره:
- تغییر چیه و چرا سخته: چرا ذهن به وضع موجود میچسبه.
- اصلا لازمه عوض بشم؟: سنجیدن، دو دلی، ارزشها.
- تصمیم گرفتن: ترس از ناشناخته، پشیمانی، آزمایش کوچیک.
- هدف درست: هدف روشن، اگه و آنگاه، یکییکی.
- عادت از نزدیک: نشونه، کار، پاداش؛ و چند روز طول میکشه.
- ساختن عادت تازه: کوچیک، چسبیده به روز، محیط آسون.
- ترک عادت بد: برداشتن نشونه، جایگزین کردن.
- اراده و خودکنترلی: چیزی که درست کار میکنه و چیزی که افسانهست.
- باور به خود: «از پسش برمیام» از کجا میاد.
- آدمها و تغییر: نگاه دیگران و همراهها.
- ماندن روی تغییر: هفتههای سخت، لغزش، درجا زدن.
- تغییرهای رایج: ورزش، درس، شغل، سرگرمی تازه.
- نقشهی تغییر شما: همهچیز روی یه برگه.
این مسیر رو چطور بخونیم
لازم نیست همه رو یهجا بخونید. پیشنهاد ما اینه: هر روز یا هر چند روز، یه درس، و تمرین آخرش. تمرینها کوچیکن و روی کاغذ یا توی زندگی خودتون انجام میشن. خوندن تنها، کسی رو عوض نکرده؛ همین تمرینهای کوچیکن که کمکم جمع میشن.
اگه میدونید کدوم ایستگاه هستید، میتونید از همونجا شروع کنید. مثلا اگه مطمئنید یه تغییر رو میخواید و فقط هر بار ول میکنید، میتونید مستقیم برید سراغ عادتها. ولی اگه هنوز دو دلید، ایستگاه دوم جای شماست.
یه برگه یا دفترچه هم کنار دستتون نگه دارید. تمرینهای این مسیر روی هم ساخته میشن و آخر راه، توی ایستگاه آخر، همهشون روی یه برگه جمع میشن و میشن نقشهی تغییر خود شما.
از ده تا نود سال
اصول تغییر برای همه یکیه، فقط مثالها فرق دارن. بچهی دوازدهسالهای که میخواد هر روز ده دقیقه تمرین سازش رو بکنه، دانشجویی که میخواد زودتر بخوابه، پدر یا مادری که میخواد بعد از سالها ورزش رو شروع کنه، مادربزرگی که میخواد کار با گوشی رو یاد بگیره؛ همه از همین ایستگاهها رد میشن.
یه باور رایج هم هست که «دیگه سنم گذشته». ولی توانایی یاد گرفتن و عوض کردن رفتار تا آخر عمر میمونه. شاید شروع کندتر باشه، ولی آدم بزرگتر یه چیزی داره که بچه نداره: تجربه، و شناخت بهتر از خودش. درس یادگیری در بزرگسالی توی مسیر یادگیری، علمش رو داره.
اگه بچهای میخونه، پدر یا مادرش هم میتونن کنار هم این مسیر رو برن؛ تمرینها برای دو نفر هم کار میکنن، و همراه داشتن، همونطور که دیدیم، خودش کمک بزرگیه.
تمرین امروز
امروز فقط یه برگه، حدود پونزده دقیقه.
- سه تا تغییری که این روزها به ذهنتون میاد رو بنویسید؛ هر چی، کوچیک یا بزرگ.
- جلوی هر کدوم بنویسید: «اگه بی زحمت و بی ترس ممکن بود، میخواستمش؟» آره یا نه.
- از اونایی که «آره» گرفتن، یکی رو انتخاب کنید؛ ترجیحا کوچیکترین.
- یه نسخهی خیلی کوچیک ازش بنویسید؛ اونقدر کوچیک که امروز ممکن باشه.
- یه جملهی «اگه … آنگاه …» براش بنویسید: کی، کجا، چی.
- برگه رو جایی نگه دارید که فردا ببینیدش.
درس بعدی، اول به یه سوال قدیمی جواب میده که خیلیها رو از همین قدم اول دور میکنه: آیا آدمها اصلا عوض میشن؟
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- تغییر یه مهارته و قدم داره؛ زور اراده تنها، کم میاره.
- اول بپرسید این تغییر رو خودتون میخواید؛ تغییر نکردن هم میتونه انتخاب درستی باشه.
- کوچیک شروع کنید و کی و کجاش رو از قبل بنویسید.
- عادت شدن هفتهها طول میکشه و عدد ثابتی نداره؛ یه روز جا انداختن چیزی رو خراب نمیکنه.
- محیط و آدمهای دور و بر، از زور زدن بیشتر اثر دارن.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.