سرویس‌های ایمیل کنار هم

قدیمی‌ترین کارت پستال

ایمیل از پیام‌رسان‌ها خیلی پیرتره؛ دهه‌ی ۱۹۷۰ ساخته شد، وقتی اینترنت یه شبکه‌ی کوچیک بین چند دانشگاه بود و همه به هم اعتماد داشتن. برای همین ایمیل از اول مثل کارت پستال طراحی شد: باز، بی قفل، و هر کسی توی راه می‌تونست بخونتش. همه‌ی امنیتی که امروز ایمیل داره، بعدها، تیکه‌تیکه، روش اضافه شده.

درس قبل، پیام‌رسان‌ها کنار هم، دو سوال پرسید: کی می‌تونه پیام رو بخونه، و شرکت چی نگه می‌داره. این درس همون دو سوال رو از سرویس‌های ایمیل می‌پرسه، از روی سند رسمی خودشون: جیمیل، اوت‌لوک، پروتون‌میل و توتا. اگه هنوز درس رمزنگاری سرتاسری رو نخوندید، کلمه‌ی «سرتاسری» اونجا توضیح داده شده.

روی سرور

جیمیل و اوت‌لوک ایمیل‌ها رو روی سرورهاشون رمزشده نگه می‌دارن، ولی کلیدش پیش خودشونه، نه شما. این همون جور اول رمزنگاریه که درس سرتاسری گفت: پستخونه نامه رو توی گاوصندوق خودش نگه می‌داره، ولی کلید گاوصندوق دست خودشه. برای همین می‌تونن کارهایی مثل جستجوی سریع توی ایمیل‌ها، تشخیص هرزنامه و فیشینگ، و پیشنهاد جواب کوتاه رو انجام بدن؛ و برای همین، کسی که حساب شما رو بگیره، یا به سرورها دسترسی پیدا کنه، یا با حکم قانونی بخواد، می‌تونه به ایمیل‌ها برسه.

این برای بیشتر آدم‌ها و بیشتر ایمیل‌ها مشکلی نیست؛ تشخیص فیشینگ جیمیل خودش یه لایه‌ی امنیت مهمه. فقط باید بدونید ایمیل معمولی جای مدارک خیلی حساس نیست، مگه اینکه خود فایل رو قفل کنید.

جیمیل و تبلیغ

خیلی‌ها فکر می‌کنن گوگل ایمیل‌ها رو برای تبلیغ می‌خونه. راهنمای خود جیمیل درباره‌ی تبلیغ‌ها می‌گه تبلیغ‌هایی که توی جیمیل می‌بینید، خودکار و بر اساس فعالیت آنلاین شما، وقتی وارد حساب گوگل هستید، انتخاب می‌شن؛ گوگل اطلاعات شخصی شما، از جمله اطلاعات جیمیل، رو نمی‌فروشه و با تبلیغ‌دهنده‌ها شریک نمی‌شه، مگه اینکه خودتون بخواید؛ و بر اساس اطلاعات حساس، مثل دین، سلامت یا وضعیت مالی حساس، تبلیغ نشون نمی‌ده.

اگه نمی‌خواید تبلیغ‌های جیمیل بر اساس اطلاعات شما باشه، طبق همون راهنما، به صفحه‌ی تنظیمات تبلیغ (Ads Settings) حساب گوگل برید و شخصی‌سازی تبلیغ (Ads Personalization) رو خاموش کنید؛ تبلیغ هنوز هست، ولی بر اساس اطلاعات شما نیست. درس حریم خصوصی گوگل بقیه‌ی تنظیم‌ها رو می‌گه.

حالت محرمانه

جیمیل یه گزینه به اسم «حالت محرمانه» (Confidential Mode) داره که خیلی‌ها فکر می‌کنن ایمیل رو سرتاسری می‌کنه. نمی‌کنه. طبق راهنمای جیمیل، این حالت اجازه می‌ده برای ایمیل تاریخ انقضا بذارید، هر وقت خواستید دسترسی رو پس بگیرید، فرستادن دوباره، کپی، چاپ و دانلود رو برای گیرنده ببندید، و برای باز کردنش یه کد پیامکی بخواید.

ولی همون راهنما صادقانه هشدار می‌ده: گیرنده هنوز می‌تونه از ایمیل اسکرین‌شات یا عکس بگیره، و گیرنده‌ای که برنامه‌ی مخرب داره، ممکنه بتونه کپی یا دانلودش کنه. و ایمیل هنوز روی سرور گوگل بازه. پس حالت محرمانه برای جلوگیری از فرستادن اشتباهی یا ماندن یه ایمیل برای همیشه خوبه، نه برای پنهان کردنش از سرویس ایمیل.

S/MIME و رمزگذاری سمت کاربر

برای حساب‌های کاری و مدرسه، جیمیل و اوت‌لوک یه لایه‌ی بیشتر دارن به اسم S/MIME، کوتاه‌شده‌ی Secure/Multipurpose Internet Mail Extensions. راهنمای جیمیل اینو با یه کیف قفل‌دار مقایسه می‌کنه: ایمیل توی کیف قفل می‌شه و فقط گیرنده با کلید جورش بازش می‌کنه، حتی پستچی هم نه. ولی یه جزئیات مهم داره: توی حالت معمولش، که قفل سبز نشون می‌ده، گوگل یه نسخه از کلید رو نگه می‌داره.

حالت قوی‌ترش، «رمزگذاری سمت کاربر» (Client-Side Encryption)، با سپر آبیه: کلید فقط پیش خود سازمانه و طبق راهنما، حتی گوگل هم نمی‌تونه کیف رو باز کنه. این‌ها برای سازمان‌هاست و باید مدیر فنی سازمان روشنشون کنه؛ با حساب شخصی جیمیل، نمی‌شه.

PGP

قدیمی‌ترین راه سرتاسری کردن ایمیل، PGP‌ه، که درس سرتاسری گفت سال ۱۹۹۱ ساخته شد؛ امروز بیشتر با استاندارد بازش، OpenPGP، شناخته می‌شه. با PGP، هر کس یه جفت کلید داره؛ کلید عمومیش رو به بقیه می‌ده و ایمیل‌ها با همون قفل می‌شن. روی هر سرویس ایمیلی کار می‌کنه، چون رمزنگاری پیش از فرستادن، روی دستگاه خود شما انجام می‌شه.

مشکلش همیشه سختی کار بوده: باید کلید بسازید، نگهش دارید، کلید عمومی طرف مقابل رو داشته باشید، و طرف هم همین کارها رو بکنه. برای همین هیچ‌وقت همه‌گیر نشد، و سرویس‌هایی مثل پروتون‌میل ساخته شدن که همین کارها رو خودکار انجام بدن.

دسترسی صفر

یه اصطلاح که توی سرویس‌های ایمیل امن زیاد می‌بینید، «رمزنگاری دسترسی صفر» (Zero-Access Encryption)‌ه. یعنی ایمیل‌ها روی سرور با کلیدی رمزنگاری می‌شن که فقط شما دارید، طوری که خود سرویس هم بهشون دسترسی نداره. شبیه همون «دانش صفر» درس مدیر رمز.

فرق دسترسی صفر با سرتاسری اینه که دسترسی صفر درباره‌ی ایمیل‌هاییه که روی سرور نشستن، حتی اونایی که از یه سرویس معمولی، باز، اومدن؛ سرتاسری درباره‌ی کل راه. ایمیلی که از جیمیل به پروتون‌میل میاد، توی سرور جیمیل باز بوده، ولی وقتی به پروتون رسید، با دسترسی صفر قفل می‌شه. پس یه نسخه‌ی باز هنوز پیش جیمیل هست.

پروتون‌میل

پروتون‌میل (Proton Mail) یه سرویس ایمیل سوئیسیه که نسخه‌ی رایگان هم داره. طبق راهنمای خودش، همه‌ی ایمیل‌ها و پیوست‌های صندوق با دسترسی صفر نگه داشته می‌شن و حتی پروتون نمی‌تونه بخونتشون؛ ایمیل بین دو کاربر پروتون، همیشه سرتاسریه؛ و ایمیل به سرویس‌های دیگه، با TLS می‌ره و اونجا، مثل همه‌ی ایمیل‌های معمولی، برای سرویس گیرنده بازه، مگه اینکه از «ایمیل رمزدار» استفاده کنید.

و یه صداقت جالب توی راهنماش: موضوع ایمیل (Subject) سرتاسری نیست، چون استاندارد OpenPGP موضوع رو جزو سربرگ می‌دونه و اگه رمز بشه، با سرویس‌های دیگه سازگار نمی‌مونه. برای همین خود پروتون پیشنهاد می‌کنه موضوع ایمیل رو کلی بنویسید، طوری که چیزی از محتوا لو نده.

توتا

توتا (Tuta) یه سرویس ایمیل آلمانیه که اونم نسخه‌ی رایگان داره. طبق صفحه‌ی رمزنگاری خودش، کل صندوق، یعنی ایمیل‌ها، تقویم و دفترچه‌ی مخاطب، سرتاسری نگه داشته می‌شه، و برخلاف پروتون، موضوع ایمیل هم رمزشده‌ست. تنها چیزهایی که رمزنشده می‌مونن، به گفته‌ی خودش، نشانی ایمیل کاربرها و فرستنده و گیرنده‌ی ایمیل‌هان. ایمیل بین دو کاربر توتا خودبه‌خود سرتاسریه.

توتا می‌گه کنار رمزنگاری معمول، یعنی AES-256 و RSA، از یه روش پساکوانتومی به اسم Kyber هم استفاده می‌کنه، همون نوع روشی که درس رمزنگاری گفت برای روز اومدن کامپیوترهای کوانتومی ساخته شده. یه تفاوتش با پروتون اینه که توتا روی استاندارد OpenPGP ساخته نشده، پس با ابزارهای PGP دیگه کار نمی‌کنه.

موضوع و پاکت

حتی توی امن‌ترین سرویس ایمیل، پاکت پیداست: نشانی فرستنده، نشانی گیرنده، زمان فرستادن، و توی بیشتر سرویس‌ها، موضوع. این همون فراداده‌ایه که توی درس‌های قبل دیدیم. دلیلش هم فنیه: سرورها باید بدونن ایمیل رو به کجا ببرن. برای همین، هیچ سرویس ایمیلی نمی‌تونه پنهان کنه که شما با کی ایمیل رد و بدل می‌کنید؛ فقط می‌تونه محتوا رو قفل کنه.

یه نتیجه‌ی عملی ساده: موضوع ایمیل رو مثل یه کارت پستال بنویسید. «مدارک» به جای «اسکن پاسپورت و کارت ملی و شماره‌ی حساب».

ایمیل رمزدار به هر کسی

اگه گیرنده از همون سرویس امن شما استفاده نمی‌کنه، هم پروتون و هم توتا یه راه دارن: «ایمیل رمزدار». ایمیل روی سرور شما قفل می‌مونه و گیرنده فقط یه لینک می‌گیره که با یه رمز، که شما از یه راه دیگه، مثلا تلفن، بهش گفتید، بازش می‌کنه. پروتون می‌گه گیرنده حتی می‌تونه از همون صفحه، رمزشده جواب بده.

اگه سرویس امن ندارید، راه ساده‌تری هم هست که درس رمزنگاری گفت: خود فایل رو با یه برنامه‌ی رایگان مثل 7-Zip و رمز قوی رمزگذاری کنید، پیوستش کنید، و رمز رو از یه راه دیگه بگید. ایمیل باز می‌مونه، ولی فایل نه.

فرستنده‌ی جعلی

چون ایمیل مثل کارت پستال طراحی شد، تا مدت‌ها هر کسی می‌تونست روی پاکت هر اسمی رو به‌عنوان فرستنده بنویسه، درست مثل نوشتن نشانی فرستنده روی یه نامه‌ی کاغذی. امروز چند تا استاندارد برای جلوگیری از این هست که سرویس‌ها پشت پرده چک می‌کنن. طبق راهنمای جیمیل، SPF، کوتاه‌شده‌ی Sender Policy Framework، تعیین می‌کنه کدوم سرورها اجازه دارن از طرف یه دامنه ایمیل بفرستن، و DKIM، کوتاه‌شده‌ی DomainKeys Identified Mail، به فرستنده اجازه می‌ده ایمیل رو با یه کلید، امضای دیجیتال کنه؛ همون امضایی که درس رمزنگاری گفت.

برای شما، نتیجه‌ی عملیش توی جیمیل اینه: اگه کنار اسم فرستنده یه علامت سوال دیدید، طبق راهنما یعنی جیمیل نمی‌دونه این ایمیل واقعا از همون فرستنده اومده؛ با جواب دادن و باز کردن پیوست‌هاش محتاط باشید. و برای دیدن جزئیات، فلش کنار اسم فرستنده رو بزنید؛ اگه «Mailed by» و «Signed by» با دامنه‌ی فرستنده جور بود، ایمیل تایید شده. یادتون باشه، تایید شدن یعنی از همون دامنه اومده، نه اینکه اون دامنه واقعی و درسته؛ درس فیشینگ ایمیلی گفت چرا.

اگه دامنه‌ی خودتون رو دارید

اگه کسب‌وکار یا سایت دارید و با دامنه‌ی خودتون ایمیل می‌فرستید، مثلا info@shop.ir، همین استانداردها سمت شما هم مهمن. بی رکورد SPF و امضای DKIM، کلاهبردار راحت‌تر می‌تونه به اسم شرکت شما به مشتری‌هاتون ایمیل بفرسته، و ایمیل‌های واقعی خودتون هم بیشتر توی هرزنامه میفتن. یه استاندارد سوم هم هست به اسم DMARC، کوتاه‌شده‌ی Domain-based Message Authentication, Reporting and Conformance، که به سرویس‌های گیرنده می‌گه با ایمیلی که به اسم دامنه‌ی شما اومده ولی SPF یا DKIM رو رد نکرده، چی کار کنن: قبولش کنن، توی هرزنامه بذارنش، یا کلا ردش کنن.

این سه تا، رکوردهایی‌ان که توی تنظیمات DNS دامنه گذاشته می‌شن. درس DNS توی مسیر شبکه گفت DNS چیه؛ و اگه خودتون نمی‌دونید رکوردهای دامنه‌تون درسته یا نه، از کسی که دامنه یا ایمیل شرکت رو راه انداخته بپرسید.

ایمیل، کلید همه‌چیز

هر سرویس ایمیلی که انتخاب کنید، مهم‌ترین نکته‌ی امنیتیش یکیه: ایمیل کلید تقریبا همه‌ی حساب‌های دیگه‌تونه، چون «رمز رو فراموش کردم» همه‌جا به ایمیل می‌ره. پس ایمیل اصلی باید از همه محکم‌تر باشه: رمز جدا و بلند از مدیر رمز، ورود دومرحله‌ای با برنامه یا پس‌کی، و کدهای بازیابی روی کاغذ. درس‌های رمز خوب، ورود دومرحله‌ای و حساب گوگل همین‌ها رو قدم‌به‌قدم گفتن.

فرستادن مخفی

یکی از بدترین کارهایی که یه هکر بعد از ورود به ایمیل می‌کنه، این نیست که رمز رو عوض کنه؛ اینه که بی سر و صدا یه قانون بسازه: «یه نسخه از هر ایمیل رو به فلان نشانی بفرست»، یا «ایمیل‌هایی که کلمه‌ی بانک دارن رو مستقیم ببر توی سطل زباله». شما حسابتون رو برمی‌گردونید، رمز رو عوض می‌کنید، ولی قانون هنوز کار می‌کنه و همه‌ی ایمیل‌ها، از جمله کدهای بازیابی حساب‌های دیگه، برای اون می‌ره.

پس هر چند وقت یه بار، و حتما بعد از هر شک به هک شدن، توی تنظیمات ایمیل این بخش‌ها رو ببینید: فرستادن خودکار (Forwarding)، فیلترها و قانون‌ها (Filters یا Rules)، و دستگاه‌ها و برنامه‌هایی که به حساب دسترسی دارن. هر چیزی که خودتون نساختید رو پاک کنید. درس ایمیل هک شد قدم‌به‌قدمش رو می‌گه.

ایمیل موقت

سرویس‌های «ایمیل موقت» یا «ایمیل یک‌بارمصرف» یه نشانی می‌دن که چند دقیقه یا چند ساعت کار می‌کنه، برای ثبت‌نام توی سایتی که نمی‌خواید ایمیل اصلیتون رو داشته باشه. برای حریم خصوصی، ایده‌ی خوبیه؛ ایمیل اصلی رو به هزار سایت نمی‌دید. ولی دو تا خطر بزرگ داره.

اول، صندوق خیلی از این سرویس‌ها عمومیه یا راحت حدس زده می‌شه؛ هر کسی که همون نشانی رو بزنه، ایمیل‌های شما رو می‌بینه، از جمله لینک تایید یا «فراموشی رمز». دوم، وقتی نشانی موقت از بین رفت، دیگه هیچ راهی برای برگردوندن اون حساب ندارید. پس ایمیل موقت فقط برای جاهایی که هیچ‌وقت لازم نیست برگردید، و هیچ‌وقت برای حسابی که توش پول، اطلاعات شخصی یا کار مهم دارید. برای حساب‌های واقعی، به جاش از نشانی فرعی (بخش بعد) استفاده کنید.

نشانی فرعی

یه ترفند ساده و رایگان که خیلی‌ها نمی‌دونن: توی جیمیل و خیلی از سرویس‌های دیگه، می‌تونید بعد از اسم کاربری، یه علامت + و هر کلمه‌ای بذارید، و ایمیل باز هم به صندوق خودتون میاد. مثلا اگه نشانیتون sara@gmail.com‌ه، برای ثبت‌نام توی یه فروشگاه، sara+shop@gmail.com بدید.

دو تا فایده داره. اگه یه روز به این نشانی هرزنامه یا ایمیل فیشینگ اومد، می‌فهمید کدوم سایت نشانی شما رو لو داده یا فروخته. و می‌تونید با یه فیلتر، همه‌ی ایمیل‌هایی که به این نشانی میان رو جدا کنید یا یه‌جا پاک کنید. فقط یادتون باشه، این نشانی رو هر کسی که ببینه، نشانی اصلی رو هم فهمیده؛ پس برای پنهان کردن نشانی کافی نیست، برای ردگیری و مرتب کردن خوبه.

ایمیل‌های قدیمی و پیوست‌ها

صندوق ایمیل بیشتر آدم‌ها، یه آرشیو ده‌ساله‌ست: اسکن مدارک، قرارداد، فیش حقوقی، عکس کارت ملی، رمزهایی که یه روز برای خودشون فرستادن. اگه یه روز کسی به ایمیل برسه، همه‌ی این‌ها با هم می‌رن. یه کار ساده: توی ایمیل دنبال پیوست‌ها و کلمه‌هایی مثل «رمز»، «پاسپورت»، «کارت ملی» و «قرارداد» بگردید؛ چیزهایی که هنوز لازمشون دارید رو جای امن، رمزگذاری‌شده، نگه دارید و از ایمیل پاک کنید، و بعد از سطل زباله هم.

و پیوست‌های ناشناس رو، حتی از آدم‌های آشنا، با احتیاط باز کنید؛ درس فیشینگ ایمیلی گفت چه پسوندهایی خطرناکن.

حساب‌های ایمیل فراموش‌شده

خیلی‌ها یه ایمیل قدیمی دارن که سال‌هاست سراغش نرفتن، ولی هنوز ایمیل بازیابی یه حساب دیگه‌ست، یا یه رمز قدیمی و تکراری داره. حساب فراموش‌شده یه در بازه: نه کسی ورودهای مشکوکش رو می‌بینه، نه هشدارهاش رو. اگه یه روز هک بشه، شاید ماه‌ها نفهمید، و از اونجا به حساب‌هایی برسن که بهش وصلن.

سرویس‌ها هم با حساب‌های فراموش‌شده کار دارن؛ مثلا گوگل اعلام کرده حساب‌های شخصی‌ای که دو سال استفاده نشن، ممکنه پاک بشن. پس با ایمیل‌های قدیمیتون یکی از این دو کار رو بکنید: یا نگهشون دارید و محکمشون کنید، با رمز تازه و ورود دومرحله‌ای، و گاهی واردشون بشید؛ یا اول همه‌ی حساب‌هایی که بهشون وصلن رو به ایمیل اصلی ببرید و بعد پاکشون کنید. درس حق پاک کردن.

انتخاب

برای بیشتر آدم‌ها، یه ایمیل معمولی مثل جیمیل، با رمز قوی و ورود دومرحله‌ای، از نظر امنیت حساب کافیه، و تشخیص فیشینگ و هرزنامه‌ش هم یه کمک بزرگه. اگه ایمیل‌هاتون حساس‌ترن، یا نمی‌خواید شرکت ایمیل بتونه بخونتشون، یه سرویس با دسترسی صفر مثل پروتون‌میل یا توتا، که نسخه‌ی رایگان دارن، انتخاب خوبیه؛ فقط بدونید ایمیل به سرویس‌های دیگه هنوز اونجا بازه، و فرستنده و گیرنده همیشه پیدان. خیلی‌ها هم هر دو رو دارن: یکی برای ثبت‌نام‌ها و کارهای روزمره، یکی برای ایمیل‌های خصوصی.

اشتباه‌های رایج

• «حالت محرمانه‌ی جیمیل یعنی سرتاسری.» نه؛ روی سرور بازه و گیرنده اسکرین‌شات می‌گیره.
• «پروتون دارم، پس ایمیلم به همه امنه.» ایمیل به سرویس‌های دیگه اونجا بازه؛ موضوع هم سرتاسری نیست.
• «قفل باز قرمز رو ندیده گرفتم.» اون ایمیل بی رمزنگاری رفته؛ چیز حساس نفرستید.
• «رمز ایمیل رو عوض کردم، تموم شد.» قانون‌های فرستادن مخفی و فیلترها رو هم ببینید.
• «با ایمیل موقت حساب بانکی ساختم.» نشانی که بمیره، حساب برنمی‌گرده؛ و صندوقش ممکنه عمومی باشه.
• «اسکن پاسپورتم ده ساله توی ایمیله.» پاکش کنید یا رمزگذاری‌شده جای دیگه نگه دارید.

آخرین بررسی راهنمای رسمی گوگل، Proton، Tuta و مایکروسافت: ۲۴ مهر ۱۴۰۵.