موتورهای جستجو

جعبه‌ای که همه‌چیز رو بهش می‌گیم

به جعبه‌ی جستجو چیزهایی رو می‌گیم که به نزدیک‌ترین دوستمون هم نمی‌گیم: یه علامت بیماری که نگرانمون کرده، یه سوال مالی، یه مشکل خانوادگی، یه چیز خجالت‌آور. تک‌تک این سوال‌ها بی‌اهمیت به نظر میان. ولی چند سال سوال، کنار هم، یه تصویر خیلی دقیق از یه آدم می‌سازه.

این درس می‌گه موتورهای جستجو، به‌خصوص گوگل که بیشتر از همه استفاده می‌شه، چی از ما نگه می‌دارن، از روی راهنمای رسمی خودشون؛ چطور اونو ببینیم و کم کنیم؛ حالت ناشناس واقعا چی کار می‌کنه؛ و چند تا خطر امنیتی که از خود نتیجه‌های جستجو میاد. درس امنیت و حریم خصوصی یعنی چی گفت این دو تا چه فرقی دارن؛ موتور جستجو بیشتر یه سوال حریم خصوصیه، با چند تا خطر امنیتی.

جستجوهای «بی‌نام» که بی‌نام نبودن

شاید فکر کنید اگه جستجوها بی اسم نگه داشته بشن، دیگه مشکلی نیست. یه اتفاق معروف نشون داد این همیشه درست نیست. سال ۲۰۰۶، شرکت آمریکایی AOL، که اون موقع یکی از بزرگ‌ترین سرویس‌های اینترنت بود، برای کمک به پژوهشگرها، حدود بیست میلیون جستجوی بیش از ششصد هزار کاربرش رو منتشر کرد. اسم‌ها رو برداشته بود و به جای هر کاربر یه شماره گذاشته بود.

ولی چند روز بعد، خبرنگارهای یه روزنامه‌ی آمریکایی، فقط از روی جستجوهای یکی از همین شماره‌ها، مثل اسم یه شهر کوچیک، فامیل‌هایی که جستجو کرده بود و مشکلات سلامتی که پرسیده بود، صاحبش رو پیدا کردن و باهاش مصاحبه کردن. AOL داده‌ها رو برداشت و عذرخواهی کرد، ولی دیگه دیر بود. درس این ماجرا هنوز سر جاشه: مجموعه‌ی جستجوهای یه آدم، حتی بی اسم، خودش یه جور اسمه.

وارد حساب یا نه

بزرگ‌ترین فرق، اینه که موقع جستجو وارد حسابتون هستید یا نه. اگه وارد حساب گوگل باشید، که روی گوشی‌های اندروید و توی کروم، اگه وارد شده باشید، تقریبا همیشه هستید، جستجوها می‌تونن به حساب شما وصل بشن و توی تاریخچه‌ی حسابتون بمونن، تا روی همه‌ی دستگاه‌ها پیشنهادهای شخصی بگیرید. اگه وارد نباشید، جستجوها به حساب شما وصل نمی‌شن، ولی موتور جستجو هنوز IP و اطلاعات مرورگر رو می‌بینه.

وارد بودن خودش بد نیست؛ برای خیلی از کارها راحت‌تره. فقط باید بدونید با هر جستجو، چیزی به دفترچه‌ی حسابتون اضافه می‌شه، و اون دفترچه هم مثل ایمیل، به اندازه‌ی امنیت حساب گوگلتون امنه. درس حساب گوگل.

فعالیت وب و برنامه‌ی گوگل

توی حساب گوگل، تنظیمی که بیشتر از همه تعیین می‌کنه چی ذخیره بشه، «فعالیت وب و برنامه» (Web & App Activity)‌ه. طبق راهنمای گوگل، وقتی روشنه، این‌ها ذخیره می‌شه: فعالیت توی بعضی خدمات گوگل، اطلاعاتی مثل زبان و نوع دستگاه، جای تقریبی از روی دستگاه و IP، تبلیغ‌هایی که روشون کلیک کردید، و اطلاعات دستگاه. یه تیک اضافه هم هست که اگه بزنید، تاریخچه‌ی کروم و فعالیت توی سایت‌ها و برنامه‌هایی که از خدمات گوگل استفاده می‌کنن هم اضافه می‌شه.

یه نکته‌ی تازه: گوگل توی همین راهنما نوشته داره تنظیم‌های خدمات جستجوش، یعنی جستجو، نقشه، ترجمه و بقیه، رو به‌روز می‌کنه و ممکنه چیزی که می‌بینید با متن راهنما جور نباشه. اگه گزینه‌ها رو دقیقا با این اسم‌ها پیدا نکردید، توی حساب گوگل، بخش Data & privacy، دنبال تنظیم‌های تاریخچه (History settings) بگردید. درس حریم خصوصی گوگل همه‌ی این تنظیم‌ها رو یکی‌یکی باز می‌کنه.

دیدن و پاک کردن

اولین کار، دیدن خود دفترچه‌ست. خیلی‌ها اولین باری که این صفحه رو باز می‌کنن، از چیزهایی که اونجاست شگفت‌زده می‌شن. طبق راهنمای گوگل:

1. روی کامپیوتر یا گوشی، نشانی myactivity.google.com رو باز کنید و وارد حساب بشید.
2. فعالیت‌ها روز به روز دیده می‌شن؛ می‌تونید با تاریخ یا اسم خدمت، مثلا Search، فیلترشون کنید.
3. برای پاک کردن یکی، روی همون مورد، Delete رو بزنید.
4. برای پاک کردن همه، بالای صفحه Delete، بعد All time، بعد Next و Delete.

گوگل یه امکان امنیتی هم اینجا داره: می‌تونید تعیین کنید برای دیدن تاریخچه‌ی کامل، یه مرحله‌ی تایید اضافه لازم باشه، تا اگه کسی به گوشی یا مرورگر باز شما رسید، نتونه همه‌ی جستجوهاتون رو یه‌جا ببینه.

پاک کردن خودکار

به جای اینکه هر چند وقت یادتون بیاد پاک کنید، بذارید خودش پاک بشه. طبق راهنمای گوگل: توی حساب گوگل، بخش Data & privacy، زیر History settings، روی تنظیمی که می‌خواید بزنید، بعد Auto-delete، و مدت نگه‌داری رو انتخاب کنید، مثلا سه ماه. از اون به بعد، فعالیت‌های قدیمی‌تر خودبه‌خود پاک می‌شن.

همون راهنما یه نکته‌ی خوب هم داره: بعضی چیزها خودشون زودتر پاک می‌شن؛ مثلا جای دستگاه و IP، بعد از ۳۰ روز از فعالیت وب و برنامه پاک می‌شن. سه ماه برای بیشتر آدم‌ها تعادل خوبیه: پیشنهادهای گوگل هنوز به کار میاد، ولی دفترچه‌ی چندساله‌ای جمع نمی‌شه.

تکمیل خودکار

وقتی شروع به تایپ می‌کنید، موتور جستجو جمله رو کامل می‌کنه. این پیشنهادها از دو جا میان: از جستجوهای رایج بقیه‌ی آدم‌ها، و اگه وارد حساب باشید، از جستجوهای قبلی خود شما. دومی یه نکته‌ی حریم خصوصی داره: اگه کسی روی گوشی یا کامپیوتر شما شروع به تایپ کنه، پیشنهادهایی می‌بینه که از جستجوهای قبلی شما ساخته شدن.

یه نکته‌ی جالب دیگه: همون پیشنهادهایی که از جستجوهای بقیه میاد، یه ابزار تحقیق رایگانه. ما توی تیم سفید پیش از نوشتن هر درس، از همین پیشنهادها می‌فهمیم آدم‌ها درباره‌ی اون موضوع دقیقا چی می‌پرسن. یعنی جستجوهای شما، بی اسم، به شکل یه آمار کلی، روی پیشنهادهایی که بقیه می‌بینن اثر می‌ذاره.

نتیجه‌ی شخصی‌شده

موتورهای جستجو نتیجه‌ها رو تا حدی برای هر کسی جدا می‌چینن: بر اساس جای تقریبی، زبان، و اگه وارد حساب باشید، تاریخچه‌تون. برای همینه که دو نفر با یه جستجوی یکسان، گاهی نتیجه‌های یکم متفاوتی می‌بینن. این برای چیزهایی مثل «رستوران نزدیک» خیلی به کاره. ولی یه روی دیگه هم داره: وقتی همیشه نتیجه‌هایی رو می‌بینید که با سلیقه‌ی قبلیتون جوره، ممکنه کمتر چیزهای تازه ببینید. به این، به انگلیسی، می‌گن Filter Bubble، یعنی «حباب فیلتر».

اگه یه وقت خواستید ببینید نتیجه‌ها بی تاریخچه‌ی شما چه شکلیه، یه بار از حساب خارج بشید، یا از حالت ناشناس، یا از یه موتور جستجوی دیگه استفاده کنید.

تبلیغ

موتورهای جستجوی رایگان، بیشترشون، از تبلیغ پول درمیارن. یه جورش تبلیغ بر اساس خود جستجوئه: کسی که «کفش ورزشی» جستجو می‌کنه، تبلیغ کفش می‌بینه؛ این به پرونده‌ی شما نیاز نداره. جور دیگه، تبلیغ شخصی‌شده‌ست که بر اساس پرونده‌ای که از شما ساخته شده انتخاب می‌شه. توی حساب گوگل، می‌شه از بخش تنظیمات تبلیغ، شخصی‌سازی رو خاموش کرد؛ تبلیغ هنوز هست، ولی بر اساس پرونده‌ی شما نیست. درس سرویس‌های ایمیل همین تنظیم رو برای جیمیل گفت.

داک‌داک‌گو

داک‌داک‌گو (DuckDuckGo) یه موتور جستجوی رایگانه که سیاست حریم خصوصیش با یه جمله شروع می‌شه: «ما شما رو ردگیری نمی‌کنیم». طبق همون سیاست، تاریخچه‌ی جستجو، چت یا مرور شما رو نه ذخیره می‌کنه نه شریک؛ پس نمی‌تونه از شما پرونده بسازه، و می‌گه در جواب درخواست‌های قانونی هم تاریخچه‌ای نداره که بده. درآمدش از تبلیغ‌های جستجوئه که بر اساس خود جستجو نشون داده می‌شن، نه پرونده‌ی شما؛ و می‌گه کلیک روی تبلیغ‌هاش از شبکه‌ی تبلیغ مایکروسافت رد می‌شه که متعهد شده اونو به پرونده‌ای از شما وصل نکنه.

همون سیاست صادقانه دو تا محدودیت رو هم می‌گه: نشانی IP شما رو اینترنت‌دهنده و میزبان سایت هنوز می‌بینن، چون اینترنت همین‌طور کار می‌کنه؛ و وقتی روی یه نتیجه کلیک می‌کنید و به یه سایت دیگه می‌رید، سیاست همون سایت حاکمه. داک‌داک‌گو برای گوشی و کامپیوتر مرورگر هم داره. اگه بخواید امتحانش کنید، کافیه توی تنظیمات مرورگرتون، موتور جستجوی پیش‌فرض رو عوض کنید.

موتورهای دیگه

موتورهای جستجوی دیگه هم هستن، مثل بینگ مایکروسافت که خیلی از موتورهای کوچیک‌تر نتیجه‌هاشون رو ازش می‌گیرن، و چند تا موتور که روی حریم خصوصی تکیه می‌کنن. قاعده‌ی سنجیدنشون همونه که برای پیام‌رسان‌ها گفتیم: سیاست حریم خصوصی خودشون رو بخونید و ببینید تاریخچه رو نگه می‌دارن یا نه، به اسم شما یا بی اسم، تا کی، و پولشون از کجا میاد. ما اینجا فقط اون‌هایی رو می‌گیم که سند رسمیشون رو خوندیم و ذخیره کردیم.

عوض کردن موتور پیش‌فرض

هر مرورگری یه موتور جستجوی پیش‌فرض داره، که وقتی توی نوار نشانی چیزی تایپ می‌کنید، ازش استفاده می‌شه. می‌تونید عوضش کنید. توی کروم، از تنظیمات، بخش موتور جستجو (Search engine)؛ توی سافاری آیفون، از تنظیمات گوشی، بخش سافاری، گزینه‌ی Search Engine؛ و توی فایرفاکس، از تنظیمات، بخش جستجو (Search). اگه جای گزینه فرق داشت، توی تنظیمات مرورگر دنبال کلمه‌ی «جستجو» بگردید.

لازم نیست همیشه یکی رو استفاده کنید. خیلی‌ها برای جستجوهای روزمره یه موتور حریم‌خصوصی‌محور دارن، و برای وقتی که نتیجه‌ی محلی یا نقشه لازمه، سراغ گوگل می‌رن. مهم اینه که آگاهانه انتخاب کنید.

تاریخچه‌ی یوتیوب

یوتیوب مال گوگله و دفترچه‌ی خودش رو داره: ویدیوهایی که دیدید و چیزهایی که توی یوتیوب جستجو کردید. این تاریخچه هم توی همون صفحه‌ی فعالیت‌های حساب گوگل دیده می‌شه، و تنظیم جدای خودش رو برای خاموش کردن و پاک کردن خودکار داره. چیزهایی که توی یوتیوب می‌بینید، شاید از جستجوهاتون هم بیشتر درباره‌تون بگه؛ برای همین وقتی پاک کردن خودکار رو برای فعالیت وب تنظیم می‌کنید، یوتیوب رو هم فراموش نکنید.

یوتیوب روی گوشی یه حالت ناشناس هم داره، که اسمش زیاد جستجو می‌شه. همون محدودیت‌های حالت ناشناس مرورگر اینجا هم هست: ویدیوها به تاریخچه‌ی حساب اضافه نمی‌شن، ولی یوتیوب، شبکه و اینترنت‌دهنده هنوز می‌بینن چی پخش شده.

جستجو داخل برنامه‌ها

موتور جستجو فقط گوگل نیست. هر برنامه‌ای که یه جعبه‌ی جستجو داره، از اینستاگرام تا فروشگاه‌های اینترنتی و پیام‌رسان‌ها، معمولا جستجوهای شما رو هم نگه می‌داره، هم برای نشون دادن «جستجوهای اخیر» و هم برای پیشنهاد و تبلیغ. کسی که گوشی باز شما رو برداره، با یه ضربه روی جعبه‌ی جستجوی این برنامه‌ها، می‌بینه دنبال کی و چی بودید.

بیشتر این برنامه‌ها یه گزینه دارن، معمولا توی تنظیمات حساب یا خود صفحه‌ی جستجو، برای پاک کردن تاریخچه‌ی جستجو. هر چند وقت یه بار، توی برنامه‌هایی که زیاد استفاده می‌کنید، بهش سر بزنید. درس‌های اینستاگرام و تلگرام جای دقیقش رو می‌گن.

دفترچه‌ی خود مرورگر

جدا از دفترچه‌ی موتور جستجو، خود مرورگر هم روی دستگاه یه دفترچه داره: تاریخچه‌ی سایت‌هایی که رفتید، کوکی‌ها، که فایل‌های کوچیکی‌ان که سایت‌ها برای یادشون موندن شما می‌ذارن، و داده‌هایی که سایت‌ها ذخیره کردن. کوکی‌ها کمک می‌کنن وارد حساب بمونید، ولی بعضیشون، که بهشون کوکی شخص ثالث (Third-Party Cookie) می‌گن، مال ردیاب‌های تبلیغاتی‌ان که شما رو از یه سایت به سایت دیگه دنبال می‌کنن.

توی تنظیمات هر مرورگر، بخش حریم خصوصی (Privacy)، گزینه‌ای برای پاک کردن داده‌های مرور (Clear browsing data) هست، که می‌شه تاریخچه، کوکی‌ها و فایل‌های موقت رو تا یه بازه‌ی زمانی پاک کرد. راهنمای کروم می‌گه توی حالت ناشناس، کوکی‌های شخص ثالث به‌طور پیش‌فرض بسته‌ان؛ توی حالت معمولی هم می‌تونید از همون بخش حریم خصوصی، بستنشون رو انتخاب کنید. فقط بدونید پاک کردن کوکی‌ها یعنی از خیلی از سایت‌ها خارج می‌شید.

صفحه‌ی قرمز هشدار

مرورگرهای معروف یه فهرست از سایت‌های شناخته‌شده‌ی فیشینگ و بدافزار دارن که مدام به‌روز می‌شه. اگه روی یه نتیجه‌ی جستجو یا یه لینک بزنید که توی این فهرسته، به جای سایت، یه صفحه‌ی قرمز بزرگ می‌بینید که می‌گه «سایت خطرناک» یا «Deceptive site ahead». توی کروم، اسم این سیستم Safe Browsing‌ه، و بقیه‌ی مرورگرها هم چیزی شبیهش دارن.

این صفحه رو جدی بگیرید و برگردید؛ دکمه‌ی «باز هم برو» برای متخصص‌هاییه که می‌دونن دارن چی کار می‌کنن. و یادتون باشه، نبودن این صفحه یعنی سایت هنوز توی فهرست نیومده، نه اینکه حتما امنه؛ سایت‌های فیشینگ تازه، معمولا چند ساعت اول هنوز شناخته نشدن. درس فیشینگ.

شماره‌ی پشتیبانی جعلی

یه ترفند نزدیک: کسی جستجو می‌کنه «شماره‌ی پشتیبانی فلان سرویس»، و یه شماره توی نتیجه‌ها، یا توی یه سایت یا یه پست پیدا می‌کنه که مال کلاهبرداره. زنگ می‌زنه، و «پشتیبان» با مهربونی کمک می‌کنه، و برای «تایید هویت»، کد یا رمز می‌خواد، یا می‌گه یه برنامه‌ی کنترل از راه دور نصب کن. چون خود شما زنگ زدید، اعتماد بیشتره.

شماره‌ی پشتیبانی رو فقط از جای رسمی بگیرید: پشت کارت بانکی، داخل خود برنامه، یا سایت رسمی‌ای که نشانیش رو می‌شناسید. و یادتون باشه، خیلی از سرویس‌های بزرگ اینترنتی اصلا پشتیبانی تلفنی ندارن. درس کلاهبرداری تلفنی.

جستجوی تصویر برای چک کردن

موتور جستجو یه ابزار امنیتی رایگان هم هست که کمتر کسی ازش استفاده می‌کنه: جستجو با عکس، به انگلیسی Reverse Image Search. با گوگل لنز یا جستجوی تصویر موتورهای دیگه، می‌تونید یه عکس رو بدید و ببینید کجاهای دیگه‌ی اینترنت هست. اگه یه پروفایل ناشناس که خیلی خوش‌برخورده، یا یه «فروشنده» با عکس جنس خیلی ارزون، یا یه «کارمند» که عکسش رو فرستاده، عکسش با اسم دیگه‌ای جای دیگه پیدا شد، احتمالا عکس دزدیده شده و پروفایل جعلیه. درس مهندسی اجتماعی گفت پروفایل‌های جعلی چطور اعتماد می‌سازن.

خودتون رو جستجو کنید

یه بار اسم خودتون، شماره‌ی موبایل و ایمیلتون رو جستجو کنید، داخل گیومه. چیزی که پیدا می‌کنید، همون چیزیه که یه کلاهبردار هم پیدا می‌کنه: نشانی خونه توی یه آگهی قدیمی، شماره‌ای که یه جا ثبت کردید، یا عکس‌هایی از پروفایل‌های عمومی. این‌ها مواد خام فیشینگ هدفمندن، که درس فیشینگ هدفمند گفت.

گوگل برای این یه ابزار داره به اسم «نتیجه‌های درباره‌ی شما» (Results about you). طبق راهنماش، می‌تونید ببینید نشانی خونه، شماره یا ایمیلتون توی نتیجه‌های گوگل هست یا نه، و درخواست بدید که از نتیجه‌ها برداشته بشه؛ هر چند همون راهنما می‌گه بعضی امکاناتش فعلا برای بالای ۱۸ سال و توی بعضی کشورهاست. یادتون باشه، برداشتن از نتیجه‌های گوگل، خود صفحه رو از اینترنت پاک نمی‌کنه؛ برای اون باید با خود سایت تماس بگیرید. درس حق پاک کردن.

جستجوی ایمن برای بچه‌ها

اگه بچه‌ها از کامپیوتر یا گوشی خونه جستجو می‌کنن، گوگل یه تنظیم به اسم «جستجوی ایمن» (SafeSearch) داره. طبق راهنمای گوگل، سه حالت داره: فیلتر، که محتوای بزرگسالانه و خشونت‌آمیز رو نشون نمی‌ده؛ محو، که عکس‌هاش رو تار می‌کنه؛ و خاموش. توی تنظیمات جستجوی ایمن عوضش می‌کنید.

همون راهنما یه محدودیت مهم رو هم می‌گه: جستجوی ایمن فقط روی جستجوی گوگل کار می‌کنه، نه موتورهای جستجوی دیگه یا خود سایت‌ها. پس برای بچه‌ها، کنارش کنترل‌های خود گوشی، مثل محدودیت‌های والدین اندروید و آیفون، و حرف زدن باهاشون لازمه. درس‌های اندروید و آیفون.

دستگاه مشترک

طبق راهنمای گوگل، اگه از یه دستگاه مشترک استفاده می‌کنید یا با چند حساب وارد شدید، فعالیت ممکنه توی حساب پیش‌فرض اون دستگاه یا مرورگر ذخیره بشه، نه حسابی که فکر می‌کنید. یعنی جستجوهای شما روی تبلت خونه، ممکنه توی حساب گوگل یکی دیگه از اعضای خانواده بمونه، و برعکس. روی دستگاه‌های مشترک، هر کس پروفایل جدای خودش رو توی مرورگر داشته باشه، یا از حالت ناشناس استفاده کنه.

جستجوی صوتی

وقتی با صدا جستجو می‌کنید یا با دستیار صوتی گوشی حرف می‌زنید، خود صدا هم ممکنه ذخیره بشه. راهنمای گوگل می‌گه توی فعالیت وب و برنامه، یه تیک جدا برای «فعالیت صوتی و صدا» هست، و حتی تعامل‌هایی که دستیار اشتباهی فعال شده هم ممکنه ثبت بشن. اگه نمی‌خواید صداتون نگه داشته بشه، این تیک رو بردارید و صداهای ذخیره‌شده رو از همون صفحه‌ی فعالیت‌ها پاک کنید.

اشتباه‌های رایج

• «توی حالت ناشناسم، هیچ‌کس نمی‌بینه.» سایت‌ها، گوگل، محل کار و اینترنت‌دهنده هنوز می‌بینن.
• «تاریخچه‌ی مرورگر رو پاک کردم، پس جستجوها پاک شد.» تاریخچه‌ی حساب گوگل جداست؛ myactivity رو هم ببینید.
• «روی نتیجه‌ی اول زدم، حتما سایت بانکه.» شاید تبلیغ جعلی بوده؛ نشانی رو بخونید.
• «شماره‌ی پشتیبانی رو از گوگل پیدا کردم.» فقط از پشت کارت، داخل برنامه یا سایت رسمی.
• «جستجوی ایمن رو روشن کردم، بچه‌ها امنن.» فقط روی جستجوی گوگل کار می‌کنه.
• «سال‌هاست تاریخچه‌م رو نگاه نکردم.» پاک کردن خودکار سه‌ماهه رو روشن کنید.

آخرین بررسی راهنمای رسمی گوگل، DuckDuckGo و یوتیوب: ۲۴ مهر ۱۴۰۵.