امنیت و حریم خصوصی اندروید

گوشی روی میز کافه

مثلا فرض کنید توی کافه نشستید و گوشی بازه، روی میز. یکی رد می‌شه، گوشی رو می‌قاپه و می‌دوه. توی گوشی، ایمیل باز، پیام‌رسان باز، برنامه‌ی بانک، عکس‌ها و همه‌ی رمزهای ذخیره‌شده‌ست. حالا چی می‌شه، بستگی داره که گوشی‌تون رو از پیش چطور تنظیم کرده باشید.

اندروید پرکاربردترین سیستم‌عامل گوشی دنیاست، و خیلی از امکانات امنیتیش رو آدم‌ها نمی‌شناسن، چون خاموش‌ان یا یه جای دور توی تنظیمات. این درس، قدم‌به‌قدم و از روی راهنمای رسمی اندروید، می‌گه کدوم‌ها رو روشن کنید. درس‌های حساب گوگل و حریم خصوصی گوگل درباره‌ی حسابیه که گوشی بهش وصله؛ این درس درباره‌ی خود گوشیه.

اندرویدها با هم فرق دارن

اندروید رو گوگل می‌سازه، ولی سازنده‌های گوشی، مثل سامسونگ، شیائومی، موتورولا و بقیه، ظاهر و منوهای خودشون رو روش می‌ذارن. برای همین راهنمای اندروید خودش بارها می‌گه «بعضی از این قدم‌ها ممکنه بسته به دستگاه فرق کنه» و «اگه فلان گزینه رو پیدا نکردید، به سایت پشتیبانی سازنده‌ی گوشیتون برید». ما اینجا اسم انگلیسی گزینه‌ها رو، همون‌طور که توی راهنمای اندرویده، می‌نویسیم. اگه روی گوشی شما فرق داشت، کادر جستجوی بالای تنظیمات رو بزنید و همون اسم رو تایپ کنید؛ تقریبا همیشه پیداش می‌کنه.

سازنده‌ها گاهی امکانات امنیتی مخصوص خودشون رو هم اضافه می‌کنن، مثل یه پوشه‌ی امن جدا برای عکس‌ها و برنامه‌های خصوصی، یا یه حالت محافظت بیشتر در برابر برنامه‌های ناشناس. این‌ها توی راهنمای رسمی اندروید نیستن، برای همین ما اینجا جزئیاتشون رو نمی‌گیم؛ اگه گوشیتون این امکانات رو داره، از سایت پشتیبانی رسمی همون سازنده بخونید که دقیقا چی کار می‌کنن.

تایید خودکار PIN

اندروید یه گزینه داره به اسم «تایید خودکار باز کردن قفل» (Auto-confirm unlock): وقتی آخرین رقم PIN رو می‌زنید، بی زدن دکمه‌ی تایید، باز می‌شه. طبق راهنمای اندروید، برای روشن کردنش PIN باید دست‌کم شش رقمی باشه؛ و همون راهنما صاف هشدار می‌ده که این گزینه ممکنه امنیت گوشی رو کم کنه. دلیلش اینه که کسی که داره PIN رو حدس می‌زنه، از اینکه کی باز شد، طول PIN رو هم می‌فهمه. اگه راحتیش براتون مهم نیست، خاموش بمونه.

باز موندن گوشی

اندروید یه امکان داره که قدیما اسمش Smart Lock بود و حالا Extend Unlock‌ه: طبق راهنمای اندروید، گوشی رو توی بعضی وضعیت‌ها باز نگه می‌داره، مثلا وقتی توی جیبتونه (On-body detection)، وقتی نزدیک خونه‌اید (Trusted places)، یا وقتی به یه دستگاه مطمئن، مثل ساعت هوشمند، وصله؛ و تا چهار ساعت در هر بار، گوشی رو باز نگه می‌داره.

راحته، ولی یعنی گوشی‌ای که از جیبتون قاپیده بشه، یا توی خونه دست یکی دیگه بیفته، ممکنه باز باشه. اگه نمی‌خواید، طبق راهنما: Settings، Security & privacy، More security & privacy، Extend Unlock، و هر کدوم از این گزینه‌ها رو خاموش کنید.

قفل کامل فوری

اندروید یه دکمه‌ی «قفل کامل» (Lockdown) هم داره. طبق راهنمای اندروید، با زدن هم‌زمان دکمه‌ی روشن‌خاموش و بالا بردن صدا، منو باز می‌شه و Lockdown رو می‌زنید؛ گوشی قفل می‌شه، و تا وقتی دوباره PIN یا رمز رو نزنید، اثر انگشت و چهره و Extend Unlock کار نمی‌کنن. این برای وقتیه که حس می‌کنید ممکنه کسی بخواد به زور با انگشت یا صورت شما قفل رو باز کنه، یا گوشی رو باید یه لحظه دست یکی بدید. روی بعضی گوشی‌ها اول باید نمایش این گزینه رو از تنظیمات صفحه‌ی قفل روشن کنید.

به‌روزرسانی

هر به‌روزرسانی، معمولا چند تا در باز که هکرها پیدا کردن رو می‌بنده؛ درس به‌روزرسانی کامل می‌گه چرا. طبق راهنمای اندروید، وقتی به‌روزرسانی میاد، اعلانش رو می‌گیرید؛ اگه اعلان رو پاک کردید یا گوشی آفلاین بوده، از Settings، System، Software updates چک کنید. همون راهنما می‌گه بیشتر به‌روزرسانی‌های سیستم و وصله‌های امنیتی خودکار نصب می‌شن، و پیشنهاد می‌کنه پیش از نصب، به وای‌فای وصل باشید و دست‌کم ۷۵ درصد شارژ داشته باشید.

گوشی قدیمی

راهنمای اندروید صادقانه می‌گه دستگاه‌های قدیمی همیشه نمی‌تونن نسخه‌های تازه‌ی اندروید رو اجرا کنن. هر سازنده برای هر گوشی فقط چند سال وصله‌ی امنیتی می‌ده، و بعد از اون، درهایی که پیدا می‌شن، روی اون گوشی باز می‌مونن. گوشی‌ای که دیگه وصله نمی‌گیره، هنوز برای تماس و پیام ساده به کار میاد، ولی برای بانک و ایمیل اصلی، خطرش بیشتره. وقتی گوشی می‌خرید، یکی از سوال‌ها این باشه که سازنده تا چند سال براش به‌روزرسانی امنیتی می‌ده؛ سازنده‌ها این رو معمولا روی سایت رسمیشون می‌گن.

Play Protect

Google Play Protect، که درس برنامه‌ی جعلی کامل گفت، برنامه‌های روی گوشی، حتی اونایی که از بیرون فروشگاه اومدن، رو برای بدافزار بررسی می‌کنه. به‌طور پیش‌فرض روشنه؛ مطمئن بشید خاموشش نکردید. توی Play Store، عکس پروفایل، بعد Play Protect، و تنظیماتش. اگه یه وقت یه برنامه یا سایت گفت «برای نصب، Play Protect رو خاموش کنید»، همین خودش زنگ خطره.

برنامه از بیرون فروشگاه

اندروید، برخلاف آیفون، اجازه می‌ده برنامه رو از بیرون فروشگاه، با فایل APK، نصب کنید؛ این آزادی‌ای مفیده، ولی بیشتر برنامه‌های مخرب اندروید از همین راه میان: نسخه‌ی «کرک‌شده»ی یه برنامه‌ی پولی، «به‌روزرسانی» که از یه پیام اومده، برنامه‌ی جعلی بانک، یا پیام‌رسان «طلایی». درس برنامه‌ی جعلی همه‌ی این‌ها رو گفت. قاعده: برنامه فقط از Google Play یا فروشگاه رسمی سازنده‌ی گوشی، و اگه یه وقت مجبور شدید از بیرون نصب کنید، اجازه‌ی «نصب برنامه‌های ناشناس» (Install unknown apps) رو بعدش برای همون برنامه‌ای که فایل رو باز کرد، دوباره خاموش کنید.

تایید سازنده

اندروید یه قانون تازه داره به اسم «تایید سازنده» (Android developer verification). طبق راهنمای رسمی توسعه‌دهنده‌های اندروید، همه‌ی برنامه‌ها، برای اینکه روی دستگاه‌های اندرویدی گواهی‌شده نصب بشن، باید از طرف یه سازنده‌ی تاییدشده ثبت شده باشن؛ و هدفش اینه که آدم‌های بدکار نتونن ناشناس بمونن و مدام بدافزار پخش کنن. این یعنی حتی برنامه‌هایی که از بیرون فروشگاه میان، باید یه سازنده‌ی شناخته‌شده پشتشون باشه. درس برنامه‌ی جعلی جزئیات و زمان‌بندیش رو گفت.

پیش از نصب: بخش امنیت داده

توی صفحه‌ی هر برنامه در Google Play، یه بخش به اسم «امنیت داده» (Data safety) هست که سازنده‌ی برنامه خودش توش نوشته چه داده‌هایی جمع می‌کنه، با کی شریک می‌شه، داده‌ها توی راه رمزگذاری می‌شن یا نه، و می‌شه درخواست پاک کردنشون رو داد یا نه. این‌ها رو خود سازنده اعلام کرده، پس تضمین نیستن؛ ولی پیش از نصب، نگاهی بهشون بندازید. برنامه‌ای که برای یه کار ساده، مثل ماشین‌حساب، مکان دقیق، مخاطب‌ها و پیام‌ها رو جمع می‌کنه و با شرکت‌های دیگه شریک می‌شه، با همین یه نگاه کنار گذاشته می‌شه. نظرهای کاربرها، تعداد نصب و اسم سازنده رو هم ببینید؛ درس برنامه‌ی جعلی گفت چطور برنامه‌ی شبیه رو از اصلی تشخیص بدید.

اجازه‌ها

هر برنامه برای دسترسی به دوربین، میکروفون، مکان، مخاطب‌ها و پیامک، باید از شما اجازه بگیره. طبق راهنمای اندروید، اجازه‌های هر برنامه رو از Settings، Apps، اسم برنامه، Permissions می‌شه دید و عوض کرد، و برای دوربین، میکروفون و مکان، گزینه‌ی «فقط وقتی از برنامه استفاده می‌شه» یا «هر بار بپرس» هم هست. درس اجازه‌های برنامه فقط درباره‌ی همینه؛ مهم‌ترینش اینه: برنامه‌ی چراغ‌قوه به مخاطب‌ها و پیامک نیاز نداره.

قفل از راه دور

توی همون Theft protection، گزینه‌ی «قفل از راه دور» (Remote Lock) هست. طبق راهنمای اندروید، اگه گوشی گم یا دزدیده شد، می‌تونید با یه شماره‌ی تلفن تاییدشده، از هر دستگاه دیگه‌ای، صفحه‌ش رو سریع قفل کنید، حتی اگه رمز حساب گوگلتون یادتون نیست. برای این کار باید از قبل قفل صفحه، سیم‌کارت فعال، شماره‌ی تاییدشده و Find Hub داشته باشید. اگه گوشی آفلاین باشه، همین که آنلاین بشه قفل می‌شه، و بعدش فقط با قفل صفحه‌ی خود گوشی باز می‌شه. از همین الان روشنش کنید.

Find Hub

Find Hub، که قدیما اسمش Find My Device بود، به‌تون اجازه می‌ده گوشی گم‌شده رو روی نقشه ببینید، زنگش رو بزنید، قفلش کنید یا کامل پاکش کنید. طبق راهنمای اندروید، برای آماده بودنش، از قبل این‌ها رو چک کنید:

1. توی Settings، Passwords, passkeys and accounts، حساب گوگلتون باشه.
2. توی Settings، Location، گزینه‌ی Use location روشن باشه.
3. توی Settings، Security، Find Hub، گزینه‌ی Allow device to be located روشن باشه.

وقتی گوشی گم شد، از یه دستگاه دیگه، برنامه یا سایت Find Hub رو با حساب گوگلتون باز کنید. پاک کردن کامل از راه دور، آخرین راهه؛ بعدش دیگه نمی‌شه گوشی رو پیدا کرد، ولی دست‌کم داده‌ها دست کسی نمیفته. درس وقتی حساب یا گوشی از دست رفت بقیه‌ی قدم‌ها رو می‌گه.

پیدا کردن گوشی خاموش

طبق راهنمای اندروید، Find Hub حتی گوشی‌ای که آفلاینه رو هم می‌تونه پیدا کنه. به‌طور پیش‌فرض، گوشی آخرین جاهاش رو رمزگذاری‌شده پیش گوگل نگه می‌داره، و توی یه شبکه از گوشی‌های اندرویدی اطراف شرکت می‌کنه که با مکان‌های رمزگذاری‌شده‌ی سرتاسری، به پیدا کردن گوشی‌های گم‌شده کمک می‌کنه. می‌تونید تعیین کنید گوشیتون توی این شبکه نباشه، فقط توی جاهای شلوغ باشه، یا همه‌جا. راهنما می‌گه برای کمک گرفتن از شبکه، گوشی باید قفل صفحه داشته باشه. جاش: Settings، Google، All services، Find Hub، Find your offline devices.

پشتیبان

طبق راهنمای اندروید، پشتیبان گوشی به حساب گوگلتون فرستاده می‌شه؛ همه‌ی داده‌ها توی راه رمزگذاری می‌شن، و بخشی از داده‌ها هم با قفل صفحه‌ی گوشی رمزگذاری سرتاسری می‌شن. ولی همون راهنما صادقانه می‌گه عکس‌ها و ویدیوهای Google Photos، و پیام‌های چندرسانه‌ای (MMS) اپراتور، با قفل صفحه رمزگذاری نمی‌شن. یعنی پشتیبان دارید، ولی هر چیزی پشت قفل شما نیست. برای عکس‌های حساس، راهنما پیشنهاد می‌کنه از پوشه‌ی مخصوص پنهان‌شده‌ی Google Photos استفاده کنید.

محافظت پیشرفته

اندرویدهای تازه یه حالت به اسم «محافظت پیشرفته» (Advanced Protection) دارن. طبق راهنمای اندروید، با یه کلید، قوی‌ترین امکانات امنیتی و حریم خصوصی اندروید رو روی گوشی و چند برنامه‌ی گوگل، مثل کروم و پیام‌ها و تلفن، روشن می‌کنه، و نمی‌ذاره این امکانات یکی‌یکی، اشتباهی یا عمدی، خاموش بشن. یه گزینه‌ی اختیاری «ثبت نفوذ» (Intrusion Logging) هم داره که گزارش‌های رمزگذاری‌شده‌ی دستگاه رو توی حساب گوگل نگه می‌داره. جاش: Settings، Security & Privacy، زیر Other settings، Advanced Protection؛ و قفل صفحه لازمه. این برای کسایی که بیشتر هدف حمله‌ان، مثل روزنامه‌نگارها، خیلی خوبه؛ برای بقیه، اگه گوشیتون داره و اذیتتون نمی‌کنه، اونم بد نیست.

برنامه‌ی امنیت لازمه؟

«بهترین برنامه‌ی امنیت گوشی اندروید» و «برنامه‌ی قفل صفحه» از جستجوهای پرتکرارن. برای بیشتر آدم‌ها، جوابش اینه که لازم نیست: قفل صفحه، Play Protect، محافظت از دزدی و Find Hub، همه رایگان داخل خود اندرویدن. برنامه‌های «تقویت امنیت»، «پاک‌کننده‌ی ویروس» یا «بهینه‌ساز»، خیلی‌هاشون اجازه‌های خیلی زیادی می‌خوان، تبلیغ زیادی نشون می‌دن، و گاهی خودشون همون چیزی‌ان که ازش می‌ترسیدید. و برنامه‌ی «قفل صفحه»ی جدا، که جای قفل خود اندروید رو می‌گیره، معمولا امنیت رو کم می‌کنه، نه زیاد، چون به رمزگذاری گوشی وصل نیست. اگه یه برنامه‌ی امنیتی می‌خواید، از یه سازنده‌ی معتبر و از فروشگاه رسمی بگیرید و اجازه‌هاش رو ببینید؛ ما ابزار پولی معرفی نمی‌کنیم.

روت و گزینه‌های برنامه‌نویس

«روت کردن» (Root) یعنی برداشتن قفل‌های امنیتی خود اندروید تا بشه هر کاری با گوشی کرد. همون‌طور که درس تلگرام از راهنمای تلگرام گفت، روی گوشی روت‌شده، کسی که دسترسی کامل بگیره، از همه‌ی قفل‌ها رد می‌شه و هیچ برنامه‌ای، هر چقدر هم رمزنگاریش قوی باشه، امن نیست؛ برنامه‌های بانکی هم معمولا روی گوشی روت‌شده کار نمی‌کنن. اگه دلیل خاصی ندارید، روت نکنید.

یه بخش پنهان هم توی تنظیمات هست به اسم «گزینه‌های برنامه‌نویس» (Developer options)، که یه گزینه‌ی «اشکال‌زدایی با USB» (USB debugging) داره. اگه روشن باشه، یه کامپیوتر می‌تونه از راه کابل کارهای زیادی با گوشی بکنه. اگه برنامه‌نویس نیستید، این بخش رو خاموش نگه دارید، و گوشی رو به شارژرهای عمومی ناشناس، که کابل داده دارن، وصل نکنید.

صفحه‌ی قفل

همون‌طور که درس کد یک‌بارمصرف گفت، اعلان‌هایی که روی صفحه‌ی قفل دیده می‌شن، ممکنه کد تایید یا پیام خصوصی رو به هر کی که گوشی رو ببینه نشون بدن. توی تنظیمات اعلان‌ها یا صفحه‌ی قفل، گزینه‌ای مثل «پنهان کردن محتوای حساس» رو روشن کنید تا روی صفحه‌ی قفل فقط ببینید یه پیام اومده. و برای کارهایی مثل پرداخت با گوشی، مطمئن بشید باز کردن قفل لازمه.

پیامک و تماس هرزنامه

اگه برنامه‌ی پیام گوشیتون Google Messages‌ه، طبق راهنمای گوگل، «محافظت از هرزنامه» (Spam protection) به‌طور خودکار روشنه: پیام‌های مشکوک به کلاهبرداری و فیشینگ رو تشخیص می‌ده، هشدار نشون می‌ده، یا توی پوشه‌ی هرزنامه می‌ذاره. همون راهنما می‌گه این تشخیص بیشتر روی خود گوشی انجام می‌شه، ولی ممکنه محتوای پیام‌های رمزنگاری‌نشده رو هم برای تشخیص هرزنامه، لحظه‌ای پردازش کنه؛ اگه نمی‌خواید، از Messages settings، Protection & Safety، Spam protection خاموشش کنید، هر چند برای بیشتر آدم‌ها، روشن بودنش امن‌تره.

برنامه‌ی تلفن خیلی از گوشی‌ها هم یه گزینه‌ی مشابه برای تماس‌های هرزنامه داره. درس امنیت پیامک گفت پوشه‌ی هرزنامه کجاست و چرا گاهی کد واقعی هم اونجا میفته.

گوشی دست بقیه

گاهی لازمه گوشی رو یه لحظه بدید دست یکی: برای یه تماس، نشون دادن یه عکس، یا بازی بچه‌ها. بیشتر گوشی‌های اندرویدی برای این، چند تا راه دارن. «سنجاق کردن برنامه» (App pinning) گوشی رو روی یه برنامه نگه می‌داره و برای بیرون اومدن ازش، قفل صفحه لازمه؛ جاش معمولا توی Settings، Security، و با همین اسم پیدا می‌شه. و خیلی از گوشی‌ها «کاربر مهمان» (Guest) یا «چند کاربر» (Multiple users) دارن، که یه فضای جدا، بی دسترسی به برنامه‌ها و داده‌های شما، می‌سازه؛ معمولا توی Settings، System. برای بچه‌ها و آدم‌هایی که زیاد گوشی‌تون رو برمی‌دارن، این‌ها خیلی امن‌تر از دادن گوشی باز با همه‌چیزه.

فروختن گوشی

1. از همه‌چیز پشتیبان بگیرید و کدهای برنامه‌ی تایید رو به گوشی تازه ببرید؛ درس ورود دومرحله‌ای.
2. از حساب گوگل و بقیه‌ی حساب‌ها، مثل پیام‌رسان‌ها، خارج بشید.
3. گوشی رو کامل به تنظیمات کارخونه برگردونید (Factory reset).
4. سیم‌کارت و کارت حافظه رو دربیارید.
5. از یه دستگاه دیگه، توی حساب گوگل، گوشی رو از فهرست دستگاه‌ها و پس‌کی‌ها بردارید.

چون گوشی‌های اندرویدی تازه رمزگذاری‌شده‌ان، برگردوندن به تنظیمات کارخونه، کلید رمزگذاری رو پاک می‌کنه و داده‌های قبلی دیگه خونده نمی‌شن. ولی کارت حافظه‌ی جدا ممکنه رمزگذاری نشده باشه؛ اونو خودتون نگه دارید.

گوشی بچه‌ها

برای گوشی اندرویدی بچه‌ها، برنامه‌ی رایگان Family Link گوگل، که درس حساب گوگل گفت، اجازه می‌ده تعیین کنید چه برنامه‌هایی نصب بشن، اجازه‌های برنامه‌ها رو عوض کنید، زمان استفاده رو محدود کنید و جای گوشی رو ببینید. یه قفل صفحه هم براشون بذارید، و براشون بگید چرا نباید رمزش رو به دوستاشون بدن.

پونزده دقیقه

1. Settings، Security، Screen lock: PIN شش رقمی یا رمز.
2. Settings، System، Software updates: به‌روز کنید؛ تاریخ وصله رو ببینید.
3. Play Store، Play Protect: روشن باشه.
4. Settings، Google، All services، Theft protection: قفل تشخیص دزدی، قفل آفلاین، قفل از راه دور.
5. Settings، Security، Find Hub: روشن؛ پیدا کردن آفلاین رو ببینید.
6. Settings، Apps: برنامه‌هایی که استفاده نمی‌کنید رو پاک کنید و اجازه‌ها رو ببینید.
7. اعلان‌ها: محتوای حساس روی صفحه‌ی قفل پنهان.

اشتباه‌های رایج

• «قفل صفحه‌م الگوئه، کافیه.» PIN شش رقمی یا رمز امن‌تره؛ همون کلید رمزگذاریه.
• «Find Hub رو بعد از گم شدن روشن می‌کنم.» اون موقع دیر شده؛ از الان.
• «برای نصب این برنامه گفتن Play Protect رو خاموش کن.» خودش زنگ خطره.
• «یه برنامه‌ی امنیت نصب کردم که همه‌ی اجازه‌ها رو می‌خواد.» امکانات خود اندروید کافیه.
• «گوشی دو ساله به‌روزرسانی نگرفته، مهم نیست.» درهای شناخته‌شده‌ی باز داره.
• «گوشی رو بی ریست فروختم.» ریست کامل، خروج از حساب‌ها، و برداشتن از فهرست دستگاه‌ها.

آخرین بررسی راهنمای رسمی گوگل و اندروید: ۲۴ مهر ۱۴۰۵.