روی لینک فیشینگ کلیک کردیم، چی کار کنیم

اول این جدول

اگه همین الان روی یه لینک زدید و دلتون شور می‌زنه، لازم نیست کل این درس رو بخونید. اول ببینید چی دادید، و کار اول همون ردیف رو بکنید. بقیه‌ی درس رو بعد بخونید.

«روی لینک کلیک کردم چیکار کنم» و «هک شدم چیکار کنم» از پرتکرارترین جستجوهای این موضوعن. این درس از روی راهنمای رسمی «کمیسیون تجارت فدرال آمریکا» (Federal Trade Commission یا FTC) و «مرکز ملی امنیت سایبری بریتانیا» (National Cyber Security Centre یا NCSC)، و راهنمای خود گوگل، اپل و مایکروسافت نوشته شده. مثلا فرض کنید کلید خونه رو گم کردید: اول قفل رو عوض می‌کنید، بعد می‌گردید ببینید کسی اومده یا نه، بعد به همسایه‌ها خبر می‌دید. همین ترتیب.

نترسید، ولی صبر هم نکنید

اول یه چیز آرام‌کننده: گول خوردن از فیشینگ، نشونه‌ی بی‌دقتی یا کم‌هوشی نیست. راهنمای FTC می‌گه کلاهبردارها هر روز هزاران حمله‌ی فیشینگ راه می‌ندازن و «اغلب موفق می‌شن». درس فیشینگ گفت این پیام‌ها دقیقا برای اینکه آدم باور کنه، ساخته می‌شن.

و یه چیز فوری: زمان مهمه. همون‌طور که درس به‌روزرسانی گفت هر روز تاخیر یه روز در بازه، اینجا هم هر دقیقه‌ای که رمز عوض نشده، کسی ممکنه داره ازش استفاده می‌کنه. پس اول کار اول جدول، بعد بقیه.

فقط کلیک کردید

اگه لینک باز شد، ولی هیچ رمز، کد یا اطلاعاتی وارد نکردید، و هیچ فایلی دانلود یا باز نشد، معمولا اتفاقی نیفتاده؛ بیشتر صفحه‌های فیشینگ، تا شما چیزی ننویسید، چیزی ندارن. صفحه رو ببندید. اگه فایلی دانلود شد، بازش نکنید و پاکش کنید.

راهنمای FTC می‌گه اگه فکر می‌کنید روی لینکی زدید یا پیوستی باز کردید که برنامه‌ی مخرب دانلود کرده، نرم‌افزار امنیتی رو به‌روز کنید، یه اسکن بزنید، و هر چیزی که پیدا کرد رو پاک کنید. روی ویندوز، یعنی همون Quick scan یا Full scan دیفندر که درس ویندوز گفت؛ روی اندروید، Play Protect؛ روی مک، XProtect خودش این کار رو می‌کنه.

رمز رو زدید

اینجا راهنمای FTC دو حالت جدا گفته. اگه هنوز می‌تونید وارد حساب بشید: یه رمز تازه و قوی برای همون حساب بسازید، و اگه همین رمز رو جای دیگه‌ای هم دارید، اونجا هم عوضش کنید؛ بعد «ورود دومرحله‌ای» (Two-factor authentication) رو روشن کنید. اگه دیگه نمی‌تونید وارد بشید، یعنی کسی رمز رو عوض کرده: باید از راه «بازیابی حساب» خود اون سرویس برید، که درس‌های ایمیل هک‌شده، پیام‌رسان هک‌شده و اینستاگرام هک‌شده قدم‌به‌قدم گفتن.

و یه قانون خیلی مهم: رمز رو از راه رسمی عوض کنید، نه از لینکی که توی همون پیام اومده. برنامه‌ی خود سرویس رو باز کنید، یا نشانیش رو خودتون توی مرورگر بنویسید. NCSC هم برای سر زدن به بانک همین رو گفته: «همیشه از سایت رسمی استفاده کنید، یا نشانی رو مستقیم توی مرورگر بنویسید؛ از لینک‌های پیام‌هایی که براتون فرستاده شده، استفاده نکنید».

کد یا تایید ورود رو دادید

اگه به جز رمز، کد پیامکی ورود یا کد برنامه‌ی تایید رو هم توی صفحه زدید، یا روی پنجره‌ی «این خودتونید؟» زدید «آره»، یعنی احتمالا کسی همین الان با موفقیت وارد حسابتون شده؛ درس کد یک‌بارمصرف گفت این کد کلید آخره. پس عوض کردن رمز به‌تنهایی کافی نیست؛ اون آدم ممکنه هنوز توی حساب باشه.

1. رمز رو از راه رسمی عوض کنید.
2. از همه‌ی دستگاه‌ها خارج بشید؛ بخش «خروج از همه‌ی دستگاه‌ها» پایین‌تر.
3. ببینید روش ورود دومرحله‌ای یا شماره و ایمیل بازیابی عوض نشده باشه.

یادتون باشه، طبق راهنمای اپل که درس آیفون گفت، اپل هیچ‌وقت ازتون نمی‌خواد کد دومرحله‌ای رو به کسی بدید یا توی سایتی بزنید؛ همین برای همه‌ی سرویس‌ها درسته.

اطلاعات کارت رو دادید

اگه شماره‌ی کارت، تاریخ انقضا، کد سه رقمی پشت کارت یا رمز دوم رو توی یه صفحه‌ی جعلی زدید، مثلا یه «درگاه پرداخت» جعلی که درس صفحه‌ی ورود و درگاه جعلی گفت، اولین کار بانکه. راهنمای FTC می‌گه برای کارت، از شماره‌ای که پشت کارته استفاده کنید، یا وارد حساب بانکی یا برنامه‌ی رسمی بانک بشید، و خبر بدید. از بانک بخواید کارت رو ببنده یا مسدود کنه، و اگه برداشتی شده، برگشتش رو بخواید.

چرا شماره‌ی پشت کارت؟ چون شماره‌ای که توی پیام یا صفحه‌ی جعلی نوشته شده، ممکنه مال خود کلاهبردار باشه؛ همون ترفند «پشتیبانی جعلی» که درس کلاهبرداری تلفنی گفت.

پول فرستادید

راهنمای FTC می‌گه کلاهبردارها پول رو جوری می‌خوان که ردگیریش سخت باشه، و اگه پول دادید، ممکنه دیگه رفته باشه؛ ولی «همیشه ارزش داره» از شرکتی که باهاش پول فرستادید بپرسید راهی برای برگردوندنش هست یا نه. ترتیبش، طبق همون راهنما، بسته به اینکه چطور پول دادید: انتقال بانکی، فوری به بانک خبر بدید و برگشت پرداخت رو بخواید؛ کارت بانکی، با شماره‌ی پشت کارت؛ برنامه‌ی پرداخت، فوری به خود برنامه؛ کارت هدیه، فوری به صادرکننده‌ی کارت، و کارت و رسید رو نگه دارید.

و رمزارز: FTC صاف می‌گه پرداخت با رمزارز همون حمایت‌های قانونی کارت بانکی رو نداره، و برگردوندنش می‌تونه سخت باشه؛ ولی باز هم فوری به صرافی یا اپراتور دستگاه خبر بدید و بگید تراکنش کلاهبرداری بوده. هر چی زودتر، شانس بیشتر.

برنامه یا فایل نصب شد

اگه لینک شما رو به نصب یه برنامه برد، مثلا یه فایل APK روی اندروید که درس برنامه‌ی جعلی گفت، اول برنامه رو پاک کنید. بعد، طبق FTC، نرم‌افزار امنیتی رو به‌روز کنید و اسکن بزنید. و مهم: رمزها رو از یه دستگاه دیگه‌ی سالم عوض کنید؛ چون اگه برنامه‌ی مخرب هنوز روی گوشیه، ممکنه رمز تازه رو هم ببینه. درس برنامه‌ی جعلی گفت خیلی از این برنامه‌ها اجازه‌ی پیامک یا دسترس‌پذیری می‌خوان؛ درس دسترسی برنامه‌ها گفت چطور فهرست اجازه‌ها رو ببینید.

دسترسی از راه دور دادید

اگه کسی به اسم پشتیبانی بهتون گفت یه برنامه‌ی «دسترسی از راه دور» نصب کنید و بهش اجازه دادید صفحه‌تون رو ببینه یا کنترل کنه، FTC می‌گه: نرم‌افزار امنیتی رو به‌روز کنید، اسکن بزنید و هر چیزی که پیدا کرد پاک کنید، و رمزها رو عوض کنید و دومرحله‌ای رو روشن کنید. راهنمای مایکروسافت هم، که درس ویندوز گفت، می‌گه برنامه‌هایی که کلاهبردار گفت نصب کنید رو پاک کنید، و اگه به دستگاه دسترسی داشته، بازنشانی کامل دستگاه رو در نظر بگیرید. اگه کمک لازم دارید، FTC پیشنهاد می‌کنه از سازنده‌ی دستگاه یا یه آشنای وارد کمک بگیرید.

اطلاعات شخصی دادید

گاهی صفحه‌ی جعلی رمز نمی‌خواد؛ اطلاعات شخصی می‌خواد، مثل کد ملی، تاریخ تولد، آدرس یا عکس کارت شناسایی، به اسم «احراز هویت» یا «ثبت‌نام وام». راهنمای FTC گفته کلاهبردار با اطلاعات شخصی شما سه کار می‌تونه بکنه: هویت شما رو بدزده و خودش رو جای شما جا بزنه، که بهش می‌گن «سرقت هویت» (Identity theft)؛ به اسم شما حساب یا خدمات باز کنه؛ و وارد ایمیل یا شبکه‌های اجتماعی‌تون بشه.

این‌ها رو نمی‌شه مثل رمز عوض کرد؛ پس کار اصلی، حواس‌جمع بودنه. تا چند ماه، پیام‌ها و پیامک‌هایی که درباره‌ی حساب، وام یا خط تلفنی که خودتون باز نکردید، میاد رو جدی بگیرید و با شماره‌ی رسمی همون جا پیگیری کنید. اگه یه سرویس، حساب کاربری یا بانک، به اسم شما باز شده، به خود اون جا خبر بدید و شکایت کنید. و اگه عکس کارت شناسایی دادید، احتمال پیامک‌های جعلی که اسم و جزئیات درستی دارن بیشتره؛ همون فیشینگ هدفمندی که درس فیشینگ هدفمند گفت.

گوشی یهو بی‌آنتن شد

اگه بعد از گول خوردن، یا حتی بی هیچ دلیلی، گوشی یهو آنتن نداد و نمی‌تونید زنگ بزنید یا پیامک بگیرید، ممکنه کسی خط شما رو به سیم‌کارت خودش منتقل کرده باشه، تا کدهای پیامکی شما رو بگیره؛ همون «سیم‌سواپ» (SIM swap) که درس سیم‌سواپ کاملش رو گفت. اینجا زمان خیلی مهمه: از یه گوشی دیگه، فوری به اپراتور زنگ بزنید یا حضوری برید، و همزمان رمز ایمیل و بانک رو از یه دستگاه سالم عوض کنید. و از این به بعد، برای حساب‌های مهم، به جای پیامک، برنامه‌ی تایید یا کلید عبور.

رمز تکراری

NCSC دو کار رو با هم گفته: رمز حسابی که هک شده رو عوض کنید، و رمز هر حسابی که از همون رمز استفاده می‌کنه رو هم. و دلیلش رو صاف گفته: خلافکارها می‌دونن خیلی‌ها یه رمز رو برای چند حساب استفاده می‌کنن، پس همون رمز هک‌شده رو روی حساب‌های دیگه هم امتحان می‌کنن. درس رمز عبور و مدیر رمز گفتن چطور برای هر حساب یه رمز جدا داشته باشید؛ و برنامه‌ی Passwords اپل و Password Checkup گوگل، رمزهای تکراری و لو رفته رو بهتون نشون می‌دن.

خروج از همه‌ی دستگاه‌ها

عوض کردن رمز، همیشه کسی رو که الان توی حسابه بیرون نمی‌کنه. NCSC می‌گه بعد از عوض کردن رمز، مطمئن بشید همه‌ی دستگاه‌ها و برنامه‌هایی که ممکنه هنوز وارد باشن، خارج شدن؛ و FTC هم «خروج از همه‌ی دستگاه‌ها» رو جزو قدم‌های اول بعد از پس گرفتن حساب گفته. این کار معمولا توی تنظیمات حساب، بخش امنیت یا «دستگاه‌ها» هست. بعدش هر کسی که بخواد از حساب استفاده کنه، باید رمز تازه رو بزنه.

برای سرویس‌های اصلی: گوگل، «دستگاه‌های شما» توی بخش امنیت حساب؛ تلگرام و واتساپ، «دستگاه‌های وصل» یا «نشست‌های فعال»، که درس‌های تلگرام و واتساپ گفتن؛ اپل، فهرست دستگاه‌های مطمئن پایین تنظیمات حساب.

ورود دومرحله‌ای

NCSC می‌گه با «تایید دومرحله‌ای» (Two-step verification)، حتی اگه یه خلافکار رمز رو بدونه، نمی‌تونه وارد حساب بشه؛ و پیشنهاد می‌کنه روی حساب‌های مهم، مثل ایمیل و بانک، حتما روشنش کنید، چون «فقط چند دقیقه طول می‌کشه». FTC هم همین رو جزو قدم‌های امن کردن حساب گفته. درس ورود دومرحله‌ای کاملش رو گفت، و اینکه برنامه‌ی تایید یا کلید عبور از پیامک امن‌ترن.

اطلاعات بازیابی

یه کار رایج هکرها اینه که ایمیل یا شماره‌ی بازیابی حساب رو با مال خودشون عوض کنن، تا اگه شما رمز رو پس گرفتید، دوباره حساب رو برگردونن. راهنمای FTC می‌گه «اطلاعات بازیابی حساب رو چک کنید» و مطمئن بشید ایمیل‌ها و شماره‌هایی که اونجا هست، همونایی‌ان که خودتون گذاشتید و بهشون دسترسی دارید. هر چیزی که نمی‌شناسید رو پاک کنید.

هکر چی کار کرده

بعد از امن کردن حساب، FTC می‌گه دنبال نشونه‌هایی بگردید که کسی توی حساب بوده: پوشه‌ی «فرستاده‌شده» (Sent) رو برای ایمیل‌هایی که هکر از طرف شما فرستاده ببینید؛ پوشه‌ی «پاک‌شده» (Trash) رو برای ایمیل‌هایی که خونده و پاک کرده؛ و توی شبکه‌های اجتماعی، پیام‌ها یا پست‌هایی که شما نفرستادید، یا دوست‌های تازه‌ای که نمی‌شناسید. گوگل هم، که درس حق حذف گفت، «بررسی امنیتی» (Security Checkup) داره که نشون می‌ده کجاها دسترسی شده، مثلا اگه رمزهای ذخیره‌شده دیده شدن یا مخاطب‌ها دانلود شدن.

خبر به مخاطب‌ها

خیلی وقت‌ها، هکر از حساب شما برای گول زدن دوست‌ها و خانواده‌تون استفاده می‌کنه؛ مثلا پیام «یه پول فوری لازم دارم» یا یه لینک. FTC می‌گه یه ایمیل یا پیام کوتاه به دوست‌هاتون بفرستید، یا یه پست بذارید، که خبر داشته باشن هک شدید، و بهشون بگید روی لینک پیام‌های اخیر شما نزنن و به درخواست کمک یا پول جواب ندن. NCSC هم همین رو گفته، و دلیلش رو: این کمک می‌کنه خودشون هک نشن.

بانک، از راه رسمی

NCSC می‌گه هک شدن ایمیل، خیلی وقت‌ها به جاهای دیگه هم می‌رسه؛ پس صورت‌حساب بانک و حساب‌های خرید آنلاین رو برای خرید یا انتقال ناشناس ببینید، و برای کمک مستقیم با بانک تماس بگیرید. و همون جمله‌ای که بالاتر گفتیم: همیشه از سایت یا شماره‌ی رسمی بانک، یا نشانی که خودتون توی مرورگر می‌نویسید؛ نه لینک یا شماره‌ای که توی یه پیام اومده. این مخصوصا مهمه، چون کلاهبردارها گاهی دوباره، این بار به اسم یه نهاد رسمی، سراغتون میان؛ صفحه‌ی خود FTC بالاش هشدار داده که کلاهبردارها خودشون رو جای FTC جا می‌زنن، و FTC هیچ‌وقت تهدیدتون نمی‌کنه یا نمی‌گه برای «محافظت»، پولتون رو جابه‌جا کنید.

گزارش

گزارش دادن، هم به خودتون کمک می‌کنه، هم به بقیه. FTC می‌گه با گزارش‌ها می‌شه علیه کلاهبردارها پرونده ساخت، روندها رو دید و به مردم آموزش داد؛ و NCSC می‌گه اگه پول از دست دادید، به بانک خبر بدید و به‌عنوان جرم گزارش کنید. اگه پول از دست دادید یا هویتتون دزدیده شده، می‌تونید شکایت کنید.

خود پیام فیشینگ رو هم گزارش کنید: اگه شبیه یه شرکت بزرگه، بیشترشون نشانی رسمی گزارش دارن؛ مثلا اپل، طبق راهنماش، ایمیل مشکوکی که شبیه اپله رو به reportphishing@apple.com. توی جیمیل و بیشتر پیام‌رسان‌ها هم دکمه‌ی «گزارش فیشینگ» یا «گزارش هرزنامه» هست، که درس فیشینگ ایمیلی گفت.

اگه هنوز کلیک نکردید

شاید این درس رو باز کردید چون یه پیام مشکوک اومده و هنوز روش نزدید. راهنمای FTC یه سوال ساده برای همین لحظه داره: «با این شرکت حساب دارم، یا کسی که پیام داده رو می‌شناسم؟» اگه جواب نه‌ست، احتمالا فیشینگه؛ گزارشش کنید و پاکش کنید. اگه جواب آره‌ست، باز هم روی لینک نزنید؛ با شماره یا سایتی که مطمئنید مال خود اون شرکته، نه اطلاعاتی که توی پیام اومده، تماس بگیرید. FTC یه جمله‌ی دیگه هم داره که خوبه حفظش کنید: شرکت‌های واقعی برای به‌روز کردن اطلاعات پرداخت، ایمیل یا پیامک با لینک نمی‌فرستن.

اگه یکی از خانواده گول خورده

خیلی وقت‌ها کسی که گول خورده، پدر یا مادر یا یه آدم مسن‌تره، و از گفتنش خجالت می‌کشه. اولین کار اینه که سرزنشش نکنید؛ درس مهندسی اجتماعی گفت این ترفندها روی همه کار می‌کنن. بعد همین جدول اول درس رو باهاش برید. FTC هم برای وقتی که کسی به دستگاهش دسترسی داده، صاف پیشنهاد کرده از یه دوست یا عضو خانواده‌ی وارد کمک بگیره. و یه کار پیشگیرانه: همین الان، برای حساب‌های مهمش، ورود دومرحله‌ای رو با هم روشن کنید.

اگه حساب برنگشت

NCSC صادقانه گفته: گاهی ممکن نیست حساب رو پس گرفت. اون وقت، اگه می‌خواید از اون سرویس استفاده کنید، باید یه حساب تازه بسازید، به مخاطب‌هاتون اطلاعات تازه رو بدید و بگید حساب قدیمی رو رها کردید، و اطلاعات تماستون رو توی بانک، شرکت‌های خدماتی و سایت‌های خرید به‌روز کنید. پیش از این، همه‌ی راه‌های رسمی بازیابی رو امتحان کنید؛ درس‌های بعدی این ایستگاه، قدم‌به‌قدم، برای جیمیل، پیام‌رسان‌ها و اینستاگرام.

همه‌چیز رو بنویسید

توی شلوغی، آدم یادش می‌ره چی شد. یه یادداشت ساده بنویسید: ساعت تقریبی کلیک، نشانی صفحه یا شماره‌ای که پیام رو فرستاد، چه اطلاعاتی دادید، به کدوم حساب‌ها رسیدید و چی رو عوض کردید، با بانک کی و با کدوم شماره حرف زدید. یه عکس از صفحه‌ی پیام هم بگیرید. FTC برای کارت هدیه همین رو گفته، «کارت و رسید رو نگه دارید، چون ممکنه برای پیگیری لازم بشه»؛ و ICO برای درخواست‌ها، پیگیری کتبی. همین یادداشت، برای بانک، پلیس و پشتیبانی هر سرویس، خیلی به درد می‌خوره.

تا چند هفته بعد

خطر همون روز تموم نمی‌شه. FTC نشونه‌های هک شدن رو گفته، که تا چند هفته بعد هم حواستون بهشون باشه: نمی‌تونید وارد حساب بشید؛ اعلانی میاد که نام کاربری یا رمز عوض شده، ولی خودتون عوض نکردید؛ اعلانی میاد که کسی از دستگاه یا جایی که نمی‌شناسید وارد شده؛ و دوست‌ها یا خانواده می‌گن پیام‌هایی از شما گرفتن که شما نفرستادید. NCSC هم «ورود یا تلاش برای ورود از جاهای عجیب یا ساعت‌های غیرعادی» و «انتقال پول یا خرید ناشناس» رو اضافه کرده. هر کدوم رو دیدید، از اول همین درس.

که دوباره پیش نیاد

1. برای هر حساب یه رمز جدا، با مدیر رمز.
2. ورود دومرحله‌ای، یا بهتر، کلید عبور، روی ایمیل و بانک.
3. به‌روزرسانی خودکار گوشی و کامپیوتر؛ NCSC می‌گه از مهم‌ترین و سریع‌ترین کارهاست.
4. پشتیبان از داده‌های کامپیوتر و گوشی، روی هارد بیرونی یا فضای ابری؛ چهارمین راه محافظت FTC.
5. هیچ‌وقت رمز یا کد رو از لینک توی پیام نزنید؛ برنامه یا نشانی رو خودتون باز کنید.
6. درس‌های ایستگاه اول این مسیر، از مهندسی اجتماعی تا خوندن نشانی.

اشتباه‌های رایج

• «از همون لینک توی پیام رفتم رمز رو عوض کنم.» اون لینک خودش فیشینگ بود؛ از راه رسمی.
• «رمز رو عوض کردم، پس تمومه.» از همه‌ی دستگاه‌ها خارج بشید و فوروارد ایمیل رو ببینید.
• «اول حساب اینستاگرام رو درست کنم.» اول ایمیل؛ کلید بقیه‌ست.
• «به شماره‌ای که توی پیام بود زنگ زدم که پولم برگرده.» فقط شماره‌ی پشت کارت یا سایت رسمی بانک.
• «خجالت کشیدم به کسی بگم.» گفتن به مخاطب‌ها جلوی گول خوردن اون‌ها رو می‌گیره.
• «یه برنامه نصب شد، ولی رمزها رو از همون گوشی عوض کردم.» اول برنامه رو پاک کنید، رمزها از دستگاه سالم.

آخرین بررسی راهنمای رسمی FTC، NCSC، گوگل، اپل و مایکروسافت: ۲۴ مهر ۱۴۰۵.