امنیت و حریم خصوصی ویندوز

نگهبانی که خاموشش کردیم

مثلا فرض کنید یه بازی رو از یه سایت ناشناس دانلود کردید، و موقع نصب، ویندوز جلوش رو گرفت. یه جستجوی ساده، «چطور امنیت ویندوز رو خاموش کنیم»، و چند دقیقه بعد دیفندر خاموشه و بازی نصب شده. چند روز بعد، عکس‌ها و فایل‌های کاری باز نمی‌شن، و یه فایل متنی روی صفحه هست که برای برگردوندنشون پول می‌خواد.

توی جستجوهای فارسی، «خاموش کردن امنیت ویندوز» و «غیرفعال کردن ویندوز دیفندر» از پرتکرارترین‌هاست. این درس می‌گه اون نگهبان دم در دقیقا چی کار می‌کنه، چرا خاموش کردنش همون در باز گذاشتنه، و بقیه‌ی قفل‌های ویندوز کدومان. همه‌ی مسیرها از روی راهنمای رسمی مایکروسافته، با اسم انگلیسی گزینه‌ها؛ اگه جاشون توی نسخه‌ی شما فرق داشت، با همون اسم توی منوی Start جستجو کنید.

آنتی‌ویروس رایگان ویندوز

«آنتی‌ویروس رایگان برای ویندوز» از جستجوهای همیشگیه، و جوابش برای خیلی‌ها اینه: از قبل یکی دارید. «آنتی‌ویروس» (Antivirus) برنامه‌ایه که فایل‌ها و برنامه‌ها رو می‌گرده تا «بدافزار» (Malware)، یعنی برنامه‌ای که برای آسیب زدن ساخته شده، پیدا کنه و جلوش رو بگیره. ویندوز ۱۰ و ۱۱ یه آنتی‌ویروس توکار دارن به اسم Microsoft Defender Antivirus، که خیلی‌ها هنوز با اسم قدیمیش، ویندوز دیفندر، می‌شناسنش. راهنمای مایکروسافت می‌گه دیفندر «محافظت لحظه‌ای» (Real-time protection) داره، یعنی همیشه پشت صحنه فایل‌هایی که باز یا دانلود می‌کنید رو می‌گرده و فوری جلوی تهدید رو می‌گیره. دانلود هم نمی‌خواد؛ توی خود ویندوزه.

یه نکته‌ی مهم از راهنما: اگه یه آنتی‌ویروس دیگه نصب و روشن کنید، دیفندر خودکار خاموش می‌شه، و اگه اون یکی رو پاک کنید، دیفندر خودکار دوباره روشن می‌شه. پس دو تا آنتی‌ویروس با هم کار نمی‌کنن، و نصب یه آنتی‌ویروس دیگه به معنی دو برابر شدن محافظت نیست. راهنمای مایکروسافت برای کم کردن خطر بدافزار می‌گه یه آنتی‌ویروس که مرتب به‌روز می‌شه داشته باشید، «مثل Microsoft Defender Antivirus که توی همه‌ی نسخه‌های امروزی ویندوز هست». ما هم برنامه‌ی پولی معرفی نمی‌کنیم؛ همین که توی ویندوزه، روشن و به‌روز، برای بیشتر آدم‌ها کافیه.

اسکن‌ها

دیفندر خودش پشت صحنه می‌گرده، ولی اگه شک دارید، طبق راهنمای مایکروسافت، چهار نوع اسکن هست، توی Virus & threat protection و Scan options:

1. Quick scan، سریع، جاهایی که بدافزار بیشتر قایم می‌شه رو می‌گرده. راهنما می‌گه اگه شک دارید ویروس گرفتید، اول همین.
2. Full scan، همه‌ی فایل‌ها و برنامه‌ها رو می‌گرده؛ طول می‌کشه.
3. Custom scan، فقط فایل‌ها و پوشه‌هایی که خودتون انتخاب می‌کنید.
4. Microsoft Defender Antivirus (offline scan)، که بعد از ری‌استارت، پیش از بالا اومدن ویندوز اجرا می‌شه؛ طبق راهنما، اینجوری بدافزارهای سمج سخت‌تر می‌تونن قایم بشن یا از خودشون دفاع کنن. نتیجه‌ش توی Protection history دیده می‌شه.

برای یه فایل یا پوشه‌ی مشکوک هم، طبق راهنما، توی File Explorer روش راست‌کلیک کنید و Scan with Microsoft Defender رو بزنید؛ توی ویندوز ۱۱ ممکنه اول باید Show more options رو بزنید. مثلا پیش از باز کردن فایلی که یه ناشناس فرستاده.

خاموش کردن دیفندر

برگردیم به داستان اول. چرا این‌قدر آدم دنبال خاموش کردن دیفندره؟ بیشتر وقت‌ها چون یه برنامه یا بازی «کرک‌شده» (Cracked)، یعنی نسخه‌ای که قفل خریدش رو شکستن، رو نصب نمی‌کنه. ولی همین‌جا یه چیز مهم هست: راهنمای مایکروسافت «اسب تروا» (Trojan horse) رو این‌جوری تعریف می‌کنه، برنامه‌ای که وانمود می‌کنه چیز دیگه‌ایه تا شما خودتون نصبش کنید. برنامه‌ی کرک‌شده‌ای که از یه سایت ناشناس اومده و ازتون می‌خواد آنتی‌ویروس رو خاموش کنید، دقیقا همون شکلیه که یه تروا دوست داره داشته باشه. درس برنامه‌ی جعلی کاملش رو گفت.

خود راهنمای مایکروسافت می‌گه گاهی ممکنه لازم باشه محافظت لحظه‌ای رو کوتاه خاموش کنید، از Virus & threat protection، Manage settings، Real-time protection؛ ولی تا وقتی خاموشه، فایل‌هایی که باز یا دانلود می‌کنید گشته نمی‌شن، و بعد از یه مدت کوتاه خودش دوباره روشن می‌شه. اگه واقعا یه فایل مطمئن هست که دیفندر اشتباهی جلوش رو می‌گیره، راهنما یه راه امن‌تر داره: «استثنا» (Exclusion). از Manage settings، Add or remove exclusions، می‌شه فقط یه فایل، یه پوشه، یه نوع فایل، یا یه برنامه رو از اسکن لحظه‌ای بیرون گذاشت. مایکروسافت صاف می‌گه این کار از خاموش کردن کل آنتی‌ویروس امن‌تره، ولی هشدار هم می‌ده که هر استثنا، دستگاه رو آسیب‌پذیرتر می‌کنه؛ فقط برای چیزی که واقعا بهش اطمینان دارید.

و اگه دیفندر برای دانلودی توی مرورگر Edge هشدار داد و مطمئنید فایل سالمه، راهنما می‌گه می‌شه از سه نقطه‌ی کنار هشدار، Report this file as safe رو زد تا مایکروسافت بررسیش کنه؛ این بهتر از دور زدن هشداره.

محافظت از دستکاری

یکی از اولین کارهای بعضی بدافزارها، خاموش کردن آنتی‌ویروسه. «محافظت از دستکاری» (Tamper protection) برای همینه: طبق راهنمای مایکروسافت، نمی‌ذاره برنامه‌های مخرب تنظیم‌های مهم دیفندر، مثل محافظت لحظه‌ای، رو عوض کنن. شما، به‌عنوان مدیر دستگاه، هنوز می‌تونید از خود Windows Security تنظیم‌ها رو عوض کنید، ولی برنامه‌های دیگه نه. برای همینه که اگه بخواید محافظت لحظه‌ای رو خاموش کنید، اول باید همین رو خاموش کنید. جاش: Virus & threat protection، Manage settings، Tamper protection. روشن بمونه.

باج‌افزار

آخر داستان اول، یه «باج‌افزار» (Ransomware) بود: بدافزاری که فایل‌های شما رو رمزگذاری می‌کنه، همون کاری که درس رمزنگاری گفت، ولی این بار کلید پیش خلافکاره، و برای پس دادنش پول می‌خواد. ویندوز یه قفل مخصوص همین داره: «دسترسی کنترل‌شده به پوشه‌ها» (Controlled folder access).

طبق راهنمای مایکروسافت، این امکان نمی‌ذاره برنامه‌های ناشناس یا نامطمئن فایل‌های پوشه‌های محافظت‌شده رو عوض کنن. وقتی روشنش کنید، پوشه‌های پراستفاده مثل Documents، Pictures، Videos، Music و Desktop خودکار محافظت می‌شن، و می‌شه پوشه‌های دیگه هم اضافه کرد. جاش: Virus & threat protection، Ransomware protection، Manage ransomware protection. اگه یه برنامه‌ی مطمئن، مثلا یه برنامه‌ی ویرایش عکس، نتونست فایلش رو ذخیره کنه، می‌شه اجازه‌ش داد؛ ولی راهنما هشدار می‌ده اگه همون برنامه‌ی مطمئن یه روز هک بشه، فایل‌های اون پوشه‌ها در خطرن.

همون بخش یه گزینه هم برای وصل کردن OneDrive داره تا بعد از حمله‌ی باج‌افزار بشه فایل‌ها رو برگردوند. قانون کلی هم ساده‌ست: از فایل‌های مهم یه نسخه جای دیگه داشته باشید، مثلا روی یه هارد بیرونی که همیشه به کامپیوتر وصل نیست.

بدافزار و برنامه‌ی ناخواسته

راهنمای مایکروسافت برنامه‌ها رو روی یه طیف می‌چینه: یه سر برنامه‌های سالم، یه سر بدافزار، و وسطش یه بخش خاکستری به اسم «برنامه‌ی احتمالا ناخواسته» (Potentially Unwanted App یا PUA). بدافزار، طبق همون راهنما، ممکنه یه ویروس باشه که خودش رو تکثیر می‌کنه، یه تروا، یا هر حمله‌ی دیگه، و هدفش دزدیدن داده‌ها، دزدیدن هویت، یا استفاده از کامپیوتر شما برای حمله به بقیه‌ست. برنامه‌ی ناخواسته بدافزار نیست، ولی ممکنه تبلیغ ناخواسته نشون بده، پنهونی از کامپیوتر شما برای «استخراج رمزارز» (Cryptomining) استفاده کنه، یا برنامه‌های دیگه‌ای که نخواستید رو نصب کنه. مثلا اون نوار ابزار عجیبی که با یه برنامه‌ی رایگان اومد و صفحه‌ی اول مرورگر رو عوض کرد.

توصیه‌های خود راهنما برای کم کردن احتمالش: برنامه رو فقط از جای مطمئن، مثل Microsoft Store یا سایت رسمی سازنده، بگیرید؛ آنتی‌ویروس به‌روز داشته باشید؛ ویندوز و مرورگر و برنامه‌ها رو به‌روز کنید؛ و هفته‌ای دست‌کم یه بار کامپیوتر رو ری‌استارت کنید تا به‌روزرسانی‌ها نصب بشن. اگه فکر می‌کنید یه برنامه‌ی ناخواسته دارید، از Settings، Apps، فهرست برنامه‌ها رو ببینید و هر چی که نمی‌شناسید و لازم ندارید رو پاک کنید.

Smart App Control

ویندوز ۱۱ یه قفل دیگه هم داره به اسم «کنترل هوشمند برنامه‌ها» (Smart App Control). طبق راهنمای مایکروسافت، برنامه‌هایی که مخرب یا نامطمئنن رو، و برنامه‌های ناخواسته رو، پیش از اجرا می‌بنده، و فقط برنامه‌هایی که مدلش مطمئن تشخیص داده یا امضای معتبر دارن، اجرا می‌شن. کنار دیفندر یا هر آنتی‌ویروس دیگه‌ای هم کار می‌کنه.

سه حالت داره. Evaluation، یعنی ویندوز یه مدت نگاه می‌کنه ببینه این قفل به کار شما میاد یا نه، و توی این مدت چیزی رو نمی‌بنده؛ بعد خودش روشن یا خاموشش می‌کنه. On، یعنی برنامه‌های نامطمئن بسته می‌شن. Off، یعنی خاموشه. دو تا محدودیت مهم از راهنما: توی ویندوز ۱۰ نیست، و فقط روی ویندوز ۱۱ تازه نصب‌شده کار می‌کنه؛ اگه یه بار خاموش بشه، بی نصب دوباره‌ی ویندوز روشن نمی‌شه. جاش: App & browser control، Smart App Control settings. اگه روشنه، خاموشش نکنید.

SmartScreen

«اسمارت‌اسکرین» (Microsoft Defender SmartScreen)، طبق راهنمای مایکروسافت، سایت‌ها و فایل‌ها رو با فهرست سایت‌ها و فایل‌های شناخته‌شده‌ی خطرناک مقایسه می‌کنه، که بهش می‌گن «محافظت بر پایه‌ی اعتبار» (Reputation-based protection). اگه توی مرورگر Edge برید سراغ یه سایت فیشینگ یا یه سایت کلاهبرداری پشتیبانی، یه صفحه‌ی هشدار میاد و فرصت می‌ده پیش از هر اتفاقی زبونه رو ببندید؛ و اگه یه فایل مشکوک دانلود کنید، پیش از دانلود هشدار می‌ده. یه گزینه‌ی دیگه‌ش، Check apps and files، برنامه‌ها و فایل‌هایی که از اینترنت گرفتید رو هم چک می‌کنه. جاش: App & browser control، Reputation-based protection.

و یه چیز که برای حریم خصوصی خوبه بدونید، باز از راهنمای حریم خصوصی خود مایکروسافت: SmartScreen، برای اینکه بتونه هشدار بده، داده‌هایی درباره‌ی سایت‌هایی که می‌رید و فایل‌هایی که دانلود می‌کنید رو برای مایکروسافت می‌فرسته. یعنی یه معامله‌ست: کمی داده در برابر هشدار پیش از فیشینگ. همون‌طور که درس امنیت و حریم خصوصی یعنی چی گفت، امنیت و حریم خصوصی گاهی با هم معامله می‌شن؛ برای بیشتر آدم‌ها، روشن موندنش ارزششو داره.

نگهبان توی اتاقک

بخش Device security قفل‌های عمیق‌تر ویندوز رو نشون می‌ده. اولیش «جداسازی هسته» (Core isolation)‌ه: طبق راهنمای مایکروسافت، بخش‌های اصلی ویندوز رو توی یه محیط مجازی جدا اجرا می‌کنه تا بدافزار بهشون نرسه. زیرش، «یکپارچگی حافظه» (Memory integrity) هست، که اسم فنیش Hypervisor-protected Code Integrity، یعنی «یکپارچگی کد محافظت‌شده با هایپروایزر»، یا کوتاهش HVCI‌ه، و جلوی برنامه‌های مخربی رو می‌گیره که می‌خوان از راه «درایور» (Driver)، یعنی برنامه‌ای که ویندوز با یه دستگاه مثل کیبورد یا دوربین باهاش حرف می‌زنه، کامپیوتر رو بگیرن.

خود راهنمای مایکروسافت یه تشبیه قشنگ داره: یه نگهبان توی یه اتاقک قفل. هر برنامه‌ای که بخواد یه کد حساس اجرا کنه، باید کد رو بده به نگهبان توی اتاقک تا چکش کنه. اگه یکپارچگی حافظه خاموش باشه، نگهبان وسط حیاط وایستاده و خیلی راحت‌تر می‌شه گولش زد یا از کار انداختش. برای روشن کردنش، طبق راهنما، «مجازی‌سازی سخت‌افزاری» باید توی UEFI یا BIOS روشن باشه؛ و اگه گفت یه درایور ناسازگار دارید، اول از سازنده‌ی اون دستگاه درایور تازه بگیرید. مایکروسافت پاک کردن درایور رو برای دور زدنش توصیه نمی‌کنه.

همون صفحه دو چیز دیگه هم نشون می‌ده: «پردازنده‌ی امنیتی»، یه تراشه‌ی امنیتی جدا که اسمش Trusted Platform Module، یعنی «ماژول پلتفرم مطمئن»، یا TPM‌ه؛ و «راه‌اندازی امن» (Secure boot)، که نمی‌ذاره موقع روشن شدن کامپیوتر، پیش از ویندوز، یه برنامه‌ی مخرب بالا بیاد. اگه سبزن، کاری لازم نیست.

کلید بازیابی بیت‌لاکر

«رمز بیت‌لاکر رو فراموش کردم» هم از جستجوهای رایجه. کلید بازیابی بیت‌لاکر، طبق راهنمای مایکروسافت، یه عدد ۴۸ رقمیه. و مهم‌ترین جمله‌ی این بخش رو خود راهنما بالای صفحه نوشته: پشتیبانی مایکروسافت نمی‌تونه کلید گم‌شده رو پیدا کنه، بده یا دوباره بسازه. پس امروز، پیش از اینکه لازم بشه، مطمئن بشید دارینش.

اگه بیت‌لاکر خودکار روشن شده، طبق راهنما، کلید پیش از روشن شدن خودکار روی حساب مایکروسافت شما ذخیره شده. برای پیدا کردنش، از یه دستگاه دیگه برید aka.ms/myrecoverykey و با حساب مایکروسافتتون وارد بشید. صفحه‌ی بیت‌لاکر یه «شناسه‌ی کلید» (Key ID) نشون می‌ده؛ ۸ رقم اولش رو یادداشت کنید تا اگه چند تا کلید داشتید، بدونید کدوم مال این کامپیوتره. اگه کامپیوتر رو کس دیگه‌ای راه انداخته، کلید ممکنه توی حساب مایکروسافت اون باشه؛ و اگه مال شرکته، پیش واحد فنی شرکت.

برای پشتیبان گرفتن، طبق راهنما: Manage BitLocker، Back up your recovery key، و یکی از این‌ها: ذخیره روی حساب مایکروسافت، ذخیره روی یه فلش، ذخیره توی یه فایل، یا چاپ. راهنما دو بار هشدار می‌ده: فلش یا کاغذ کلید رو کنار کامپیوتر نگه ندارید، چون دزدی که هر دو رو ببره، بیت‌لاکر رو دور می‌زنه. و می‌گه هر چند تا نسخه که خواستید بگیرید؛ بیشتر از یکی بد نیست. یه جای خوب دیگه هم مدیر رمز‌ه.

ورود به ویندوز

طبق راهنمای مایکروسافت، روش‌های ورود توی Settings، Accounts، Sign-in options‌ن. «ویندوز هلو» (Windows Hello) یعنی ورود با چهره، اثر انگشت یا یه PIN، به جای رمز. شاید بپرسید PIN چهار رقمی چطور از رمز بلند امن‌تره؟ چون PIN ویندوز هلو به همون دستگاه گره خورده؛ کسی که از اون سر دنیا رمز حساب مایکروسافت شما رو داره، با PIN شما کاری نمی‌تونه بکنه، چون باید پشت خود این کامپیوتر باشه. درس پس‌کی همین فکر رو گفت. ورود با «کلید امنیتی» (Security key) فیزیکی هم هست.

دو گزینه‌ی دیگه از همون صفحه. اگه با حساب مایکروسافت وارد می‌شید، می‌شه رمز رو کلا کنار گذاشت: زیر Additional settings، گزینه‌ی For improved security, only allow Windows Hello sign-in for Microsoft accounts on this device؛ طبق راهنما، بعدش فقط چهره، اثر انگشت یا PIN کار می‌کنه. و «قفل پویا» (Dynamic lock): ویندوز با بلوتوث به گوشیتون وصل می‌شه و وقتی گوشی ازش دور شد، کامپیوتر رو خودش قفل می‌کنه؛ برای وقتی که بلند می‌شید و یادتون می‌ره قفلش کنید.

«رمز ویندوز رو فراموش کردم» هم سوال همیشگیه. اگه با حساب مایکروسافت وارد می‌شید، رمز همون رمز حساب مایکروسافته و از صفحه‌ی بازیابی حساب مایکروسافت عوض می‌شه. هر کسی هم که برای «باز کردن رمز ویندوز» برنامه‌ای پیشنهاد داد، یادتون باشه همون برنامه، اگه بتونه برای شما رمز رو دور بزنه، برای دزد لپ‌تاپ هم می‌تونه؛ مگه اینکه بیت‌لاکر روشن باشه.

حساب مایکروسافت یا محلی

ویندوز رو می‌شه با دو جور حساب استفاده کرد: «حساب مایکروسافت» (Microsoft account)، که با ایمیل وارد می‌شید و تنظیم‌ها همگام می‌شن، یا «حساب محلی» (Local account)، که فقط روی همون کامپیوتره. این هم یه معامله‌ی امنیت و حریم خصوصیه. از نظر امنیت، چند تا قفل این درس فقط با حساب مایکروسافت کار می‌کنن: طبق راهنماها، Find My Device، ذخیره‌ی خودکار کلید بیت‌لاکر روی حساب، ورود بی رمز، و ثبت‌نام رایگان ESU ویندوز ۱۰. از نظر حریم خصوصی، حساب محلی یعنی داده‌ی کمتری روی سرورهای مایکروسافت. اگه حساب محلی رو انتخاب کردید، حتما کلید بیت‌لاکر رو خودتون جای امن نگه دارید، چون جای دیگه‌ای ذخیره نمی‌شه.

دومرحله‌ای حساب مایکروسافت

اگه با حساب مایکروسافت وارد می‌شید، همون حساب کلید ایمیل Outlook، OneDrive، و کلید بیت‌لاکرتونه. طبق راهنمای مایکروسافت، تایید دومرحله‌ای رو از account.microsoft.com/security، بخش Additional security، روشن کنید. بعدش هر بار از دستگاهی که مطمئن نیست وارد بشید، یه کد به ایمیل، گوشی یا برنامه‌ی تایید شما می‌ره. درس تایید دومرحله‌ای گفت برنامه‌ی تایید از پیامک امن‌تره.

به‌روزرسانی

به‌روزرسانی همون تعمیرکاریه که پنجره‌های شکسته‌ی ساختمون رو درست می‌کنه؛ هر به‌روزرسانی امنیتی، دری رو می‌بنده که خلافکارها پیدا کرده بودن. طبق راهنمای مایکروسافت:

1. Start، Settings، Windows Update.
2. Check for Windows updates.
3. اگه چیزی بود، Download & install، و اگه خواست، ری‌استارت.

توی ویندوز ۱۰ مسیرش Settings، Update & Security، Windows Update‌ه. برای اینکه وسط کار ری‌استارت نکنه، راهنما «ساعت‌های فعال» (Active hours) رو پیشنهاد می‌کنه؛ ساعت‌هایی که پشت کامپیوترید رو بهش بگید تا اون موقع ری‌استارت نکنه. به‌روزرسانی رو عقب ننداختن مهمه؛ هفته‌ای یه ری‌استارت، که راهنمای بدافزار هم گفت، کمک می‌کنه نصب بشن. برنامه‌ها و مرورگر هم به‌روزرسانی خودشون رو دارن؛ درس به‌روزرسانی.

پایان ویندوز ۱۰

خیلی‌ها هنوز ویندوز ۱۰ دارن، و این بخش براشون مهم‌ترین بخش این درسه. طبق راهنمای رسمی مایکروسافت، پشتیبانی ویندوز ۱۰ روز ۱۴ اکتبر ۲۰۲۵، یعنی ۲۲ مهر ۱۴۰۴، تموم شد. کامپیوتر خاموش نمی‌شه و کار می‌کنه، ولی مایکروسافت دیگه به‌روزرسانی امنیتی، به‌روزرسانی نرم‌افزار و پشتیبانی فنی نمی‌ده؛ و خود راهنما می‌گه بی به‌روزرسانی امنیتی، کامپیوتر بیشتر در خطر ویروس و بدافزاره. یعنی هر در تازه‌ای که از این به بعد توی ویندوز ۱۰ پیدا بشه، دیگه بسته نمی‌شه. نسخه‌های قدیمی‌تر، مثل ۷ و ۸، که خیلی پیش‌تر از ۱۰ از پشتیبانی بیرون رفتن.

راهنما دو راه رایگان داره. اول، ارتقای رایگان به ویندوز ۱۱، اگه سخت‌افزار کامپیوتر حداقل‌های ویندوز ۱۱ رو داشته باشه؛ از Settings، Update & Security، Windows Update، Check for updates ببینید پیشنهادش میاد یا نه. دوم، اگه کامپیوترتون برای ویندوز ۱۱ مناسب نیست، «به‌روزرسانی‌های امنیتی تمدیدشده» (Extended Security Updates یا ESU): ویندوز ۱۰ رو تا ۱۲ اکتبر ۲۰۲۷، یعنی ۲۰ مهر ۱۴۰۶، با به‌روزرسانی امنیتی نگه می‌داره. طبق راهنمای ESU، یکی از راه‌های ثبت‌نامش رایگانه: اگه تنظیم‌های کامپیوتر رو با حساب مایکروسافت همگام کنید. شرط‌هاش: ویندوز ۱۰ نسخه‌ی 22H2، آخرین به‌روزرسانی‌ها، و ورود با یه حساب مایکروسافت که مدیر دستگاهه و حساب کودک نیست. از همون Windows Update، اگه شرط‌ها رو داشته باشید، لینک Enroll now دیده می‌شه.

و یه نکته‌ی آخر: ESU فقط به‌روزرسانی امنیتی می‌ده، نه امکان تازه، نه پشتیبانی فنی. یعنی یه فرصت دو ساله‌ست برای رفتن به یه سیستم‌عامل پشتیبانی‌شده، نه راه همیشگی.

فایروال

«فایروال» (Firewall)، یا دیوار آتش، طبق راهنمای مایکروسافت، رفت‌وآمد شبکه‌ای کامپیوتر رو، چه ورودی چه خروجی، زیر نظر داره و جلوی دسترسی‌های غیرمجاز رو می‌گیره. یعنی همون دربون ساختمون که هر کسی رو راه نمی‌ده. توی Windows Security، Firewall & network protection، وضعیتش برای هر نوع شبکه، مثلا شبکه‌ی خونه و شبکه‌ی عمومی، دیده می‌شه. هر سه باید روشن باشن؛ اگه برنامه‌ای ازتون خواست فایروال رو خاموش کنید تا کار کنه، شک کنید. برای وای‌فای کافه و فرودگاه، درس وای‌فای عمومی.

حریم خصوصی

«تنظیمات حریم خصوصی ویندوز» همه یه جان: طبق راهنمای مایکروسافت، Start، Settings، Privacy & security؛ توی ویندوز ۱۰، Settings، Privacy. بالای صفحه تنظیم‌های کلی، و پایینش فهرست اجازه‌ها هست: مکان، دوربین، میکروفون، مخاطب‌ها، فایل‌ها و بقیه، که می‌شه برای هر برنامه جدا روشن یا خاموششون کرد. طبق راهنما، برنامه‌ها برای دسترسی به فایل‌ها باید اجازه بگیرن و شما می‌تونید رد کنید یا بعدا پس بگیرید. همون اصل درس اجازه‌های برنامه: هر برنامه فقط اجازه‌ای که واقعا لازم داره.

یه تنظیم مهم دیگه «شناسه‌ی تبلیغاتی» (Advertising ID)‌ه. طبق راهنما، ویندوز برای هر کاربر یه شناسه‌ی یکتا می‌سازه که برنامه‌ها و شبکه‌های تبلیغاتی، مثل کوکی توی سایت‌ها، ازش برای تبلیغ هدفمند استفاده می‌کنن. خاموش کردنش: Privacy & security، General (یا توی نسخه‌های تازه‌تر، Recommendations & offers)، گزینه‌ی Let apps show me personalized ads by using my advertising ID. راهنما صادقانه می‌گه خاموش کردنش تعداد تبلیغ‌ها رو کم نمی‌کنه، فقط کمتر شخصی می‌شن؛ و برای تبلیغ‌هایی که از راه کوکی سایت‌ها میان، اثری نداره. همونجا یه گزینه هم هست که ویندوز فهرست زبان‌های شما رو به سایت‌ها نده.

اگه با حساب مایکروسافت وارد می‌شید، یه بخش از داده‌ها هم روی حساب ذخیره می‌شه، که راهنما می‌گه از تنظیم‌های حریم خصوصی حساب مایکروسافت دیده و مدیریت می‌شه؛ همون فکری که درس حریم خصوصی گوگل برای گوگل گفت.

Find My Device

لپ‌تاپ هم مثل گوشی گم یا دزدیده می‌شه. طبق راهنمای مایکروسافت، «پیدا کردن دستگاه من» (Find My Device) روی ویندوز ۱۰ و ۱۱ هست، ولی باید از قبل روشن باشه، با حساب مایکروسافت شخصی وارد شده باشید، و حسابتون مدیر دستگاه باشه. جاش رو توی Settings با جستجوی Find my device پیدا کنید. کار کردنش به روشن بودن مکان دستگاه بستگی داره.

1. از یه دستگاه دیگه، account.microsoft.com/devices و ورود.
2. زبونه‌ی Find My Device، و دستگاه رو انتخاب کنید؛ Find، نقشه رو نشون می‌ده.
3. Lock، بعد Next؛ دستگاه از راه دور قفل می‌شه.
4. طبق راهنما، بعد از قفل کردن، رمز حساب رو هم عوض کنید.

راهنما می‌گه هر بار دنبال دستگاه بگردید، کسی که پشت دستگاهه یه اعلان می‌بینه. و پیشنهاد می‌کنه دزدی رو به پلیس و بیمه گزارش بدید؛ شماره‌ی سریال دستگاه هم توی همون صفحه‌ی دستگاه‌ها، Info and support، هست.

اگه ویروس گرفت

«کامپیوترم ویروس گرفته چیکار کنم» از جستجوهای همیشگیه. از روی راهنماهای مایکروسافت، به ترتیب:

1. اگه به یه کلاهبردار دسترسی از راه دور دادید، برنامه‌ای که گفت نصب کنید رو پاک کنید.
2. Windows Security رو باز کنید، از Virus & threat protection updates آخرین به‌روزرسانی آنتی‌ویروس رو بگیرید، و Full scan بزنید.
3. اگه هنوز شک دارید، Microsoft Defender Antivirus (offline scan).
4. از Settings، Apps، هر برنامه‌ای که نمی‌شناسید و نصبش نکردید رو پاک کنید.
5. همه‌ی به‌روزرسانی‌ها رو نصب کنید.
6. از یه دستگاه سالم، رمز حساب مایکروسافت و حساب‌های مهم، مثل ایمیل و بانک، رو عوض کنید.
7. اگه مشکل موند، یا کلاهبردار به کامپیوتر دسترسی داشت، راهنما بازنشانی کامپیوتر رو پیشنهاد می‌کنه: Settings، System، Recovery، Reset PC؛ پیش از اون از فایل‌های مهم پشتیبان بگیرید.

اگه فکر می‌کنید حساب مایکروسافتتون هک شده، درس ایمیل هک‌شده قدم‌هاش رو گفته.

فروختن کامپیوتر

طبق راهنمای مایکروسافت، پیش از فروختن، دادن یا بازیافت کامپیوتر:

1. با Windows Backup یا هر راه دیگه، از چیزهایی که لازم دارید پشتیبان بگیرید.
2. Settings، System، Recovery، Reset PC (توی ویندوز ۱۰، Update & Security، Recovery، Reset this PC)، و گزینه‌ای که همه‌چیز رو پاک می‌کنه.
3. از account.microsoft.com/devices، دستگاه رو از حساب مایکروسافت بردارید (Remove).

اگه هم کامپیوتر دست دومی خریدید که ریست نشده، راهنما نصب تازه‌ی ویندوز رو پیشنهاد می‌کنه؛ معلوم نیست صاحب قبلی چی روش گذاشته.

پونزده دقیقه

1. Windows Security: هر چی زرد و قرمزه رو درست کنید.
2. Virus & threat protection: Real-time protection و Tamper protection روشن؛ یه Quick scan.
3. Ransomware protection: Controlled folder access روشن.
4. App & browser control: Reputation-based protection روشن.
5. Device security: اگه می‌شه، Memory integrity روشن.
6. aka.ms/myrecoverykey: کلید بیت‌لاکر هست؟ یه نسخه‌ی دیگه هم جای امن.
7. Settings، Accounts، Sign-in options: Windows Hello.
8. account.microsoft.com/security: دومرحله‌ای.
9. Windows Update: Check for updates. ویندوز ۱۰ دارید؟ ارتقا یا ESU.
10. Privacy & security: شناسه‌ی تبلیغاتی و اجازه‌های مکان و دوربین.

اشتباه‌های رایج

• «دیفندر رو خاموش کردم تا برنامه نصب بشه.» این همون چیزیه که تروا می‌خواد. فقط اگه مطمئنید، یه استثنا برای همون فایل.
• «دو تا آنتی‌ویروس نصب کردم، امن‌تره.» طبق راهنما، با روشن شدن یکی، دیفندر خودش کنار می‌کشه.
• «کلید بیت‌لاکر رو مایکروسافت برام پیدا می‌کنه.» نمی‌تونه؛ خودتون باید داشته باشید.
• «کلید رو روی کاغذ چسبوندم زیر لپ‌تاپ.» دزد هر دو رو با هم می‌بره.
• «ویندوز ۱۰ کار می‌کنه، پس امنه.» کار می‌کنه، ولی از ۲۲ مهر ۱۴۰۴ دیگه وصله نمی‌گیره.
• «پیغام نوشت ویروس گرفتید، زنگ زدم.» پیغام واقعی مایکروسافت شماره تلفن نداره.
• «به‌روزرسانی رو هی عقب می‌ندازم.» هر روز تاخیر، یه روز در باز.

آخرین بررسی راهنمای رسمی مایکروسافت: ۲۴ مهر ۱۴۰۵.