آموزشیاد بگیریم چطور یاد بگیریم
یاد بگیریم چطور یاد بگیریم: از کجا شروع کنیم
جواب کوتاه
یاد گرفتن خودش یه مهارته و مثل هر مهارتی با روش درست بهتر میشه، توی هر سنی. از همین درس شروع کنید: روزی حدود بیست دقیقه، هر درس رو بخونید، تمرین همون روزش رو انجام بدید و چند روز بعد مرورش کنید.
برگشتن
اگه سالهاست چیزی رو جدی یاد نگرفتید، این درس دقیقا برای شماست. شاید آخرین باری که پشت میز نشستید و چیزی خوندید، امتحان آخر مدرسه یا دانشگاه بوده. شاید ده سال پیش، شاید سی سال پیش.
حالا یه چیزی باعث شده برگردید. شاید میخواید زبان یاد بگیرید. شاید کارتون عوض شده و باید یه نرمافزار تازه یاد بگیرید. شاید بچهتون درس میخونه و میخواید کمکش کنید. شاید هم فقط دلتون برای اون حس «یه چیز تازه بلد شدم» تنگ شده. هر کدوم باشه، خوش اومدید.
خیلیها همین اول راه یه حس بد دارن. «ذهنم دیگه نمیکشه»، «من که هیچوقت درسخون نبودم»، «دیگه سنم گذشته». این حسها طبیعیان، ولی درست نیستن. توی همین مسیر، قدم به قدم، میبینیم چرا.
یاد گرفتن مهارته، نه شانس
خیلی از ما فکر میکنیم آدمها دو دستهان. یه دسته «استعداد» دارن و هر چی میخونن یادشون میمونه. یه دسته ندارن و هر کاری بکنن، فایده نداره. این فکر خیلی رایجه، ولی تصویر کاملی نیست.
یاد گرفتن خودش یه کاره، مثل آشپزی یا رانندگی. یه سری روش داره که بعضیها اتفاقی پیداشون کردن و بعضیها نه. مثلا کسی که توی مدرسه همیشه بیست میگرفت، شاید بدون اینکه بدونه، همون کارهایی رو میکرد که پژوهشها میگن جواب میده. مثلا قبل از امتحان از خودش سوال میپرسید، به جای اینکه فقط کتاب رو دوباره بخونه.
خبر خوب اینه که این روشها یاد گرفتنیان. یعنی شما هم میتونید همونا رو یاد بگیرید و به کار ببرید. این مسیر دقیقا همینه: روشهایی که دانشمندها توی آزمایشهای زیاد دیدن جواب میده، به زبون ساده و با تمرین.
البته آدمها با هم فرق دارن؛ یکی تندتر یاد میگیره، یکی کندتر. ولی هر کسی، از هر جایی که هست، با روش درست بهتر از قبل یاد میگیره. ما قرار نیست با کسی مسابقه بدیم؛ قراره از دیروز خودمون جلوتر باشیم.
یاد گرفتن یعنی چی
قبل از اینکه بریم سراغ روشها، بیاید یه بار ساده بگیم یاد گرفتن (Learning) اصلا یعنی چی. روانشناسها یه تعریف دارن که خیلی سادهست: یاد گرفتن یعنی بعد از یه تجربه، یه چیزی توی شما عوض بشه و این تغییر بمونه.
دو تا کلمهی مهم داره. اول «تجربه»؛ یعنی دیدن، شنیدن، خوندن یا انجام دادن یه کار. دوم «بمونه»؛ یعنی فردا و هفتهی بعد هم باشه. مثلا اگه امروز یه شماره تلفن رو بخونید و یه دقیقه بعد یادتون بره، یاد نگرفتید. ولی اگه یه هفته بعد هنوز بلدش باشید، یاد گرفتید.
یاد گرفتن هم دو جور داره. یه جورش «دونستن»ه؛ مثلا اینکه پایتخت ژاپن توکیوئه، یا اینکه آب توی صد درجه میجوشه. یه جورش «بلد بودن»ه؛ مثلا دوچرخهسواری، تایپ کردن یا گره زدن کراوات. توی این مسیر هر دو رو داریم، چون هر دو یه جور یاد میگیرن و یه جور هم فراموش میشن. توی ایستگاههای بعدی میبینیم که مغز این دو تا رو حتی توی جاهای جدا نگه میداره.
یه نکتهی دیگه: یاد گرفتن فقط درس و کتاب نیست. یاد گرفتن یه دستور غذای تازه، کار با یه نرمافزار توی اداره، رانندگی توی یه شهر غریب، یا حتی یاد گرفتن اسم همسایههای تازه، همه یاد گرفتنن. روشهای این مسیر برای همهی اینا جواب میده؛ برای همین مثالهامون هم فقط از مدرسه نیست، از کار و زندگی هر روز هم هست.
چرا کسی یادمون نداد چطور یاد بگیریم
یه چیز عجیب. ما دوازده سال مدرسه رفتیم، بعضیها چهار سال هم دانشگاه. توی این همه سال صدها کتاب خوندیم، ولی تقریبا هیچوقت یه درس نداشتیم به اسم «چطوری یاد بگیرید».
مدرسه بهمون گفت چی بخونیم: تاریخ، فرمول، اسم پایتختها، قاعدهی دستور زبان. ولی اینکه چطوری اینا رو بخونیم که یادمون بمونه، تقریبا به خودمون سپرده شد. هر کسی یه روش برای خودش ساخت؛ بیشترمون هم روشهایی که حس خوبی میداد، نه روشهایی که واقعا جواب میداد.
مثلا یادتونه شب امتحان چی کار میکردید؟ خیلیهامون کتاب رو بارها و بارها میخوندیم، زیر جملهها خط میکشیدیم و امیدوار بودیم فردا یادمون بمونه. فرداش یه چیزهایی یادمون بود، ولی یه ماه بعد تقریبا هیچی. این تقصیر ما نبود؛ کسی بهمون نگفته بود راه بهتری هم هست.
دام دوباره خوندن
توی یه پژوهش، از دانشجوها پرسیدن موقع درس خوندن معمولا چی کار میکنن. بیشترشون گفتن «دوباره میخونیم». خیلی کم گفتن که کتاب رو میبندن و از خودشون سوال میپرسن. جالب اینجاست که پژوهشهای زیادی نشون دادن دقیقا برعکسش بهتر جواب میده.
چرا دوباره خوندن اینقدر محبوبه؟ چون حس خوبی میده. بار دوم که یه متن رو میخونید، همهچی آشنا به نظر میاد. مغز این آشنا بودن رو با بلد بودن اشتباه میگیره. به این میگن توهم بلد بودن، که یه درس کامل براش داریم: توهم بلد بودن.
حالا فرض کنید دو نفر یه ساعت وقت دارن که یه فصل رو یاد بگیرن. اولی فصل رو سه بار میخونه. دومی یه بار میخونه، بعد کتاب رو میبنده و هر چی یادشه روی کاغذ مینویسه، بعد کتاب رو باز میکنه و جاافتادهها رو پیدا میکنه. یه هفته بعد از هر دو امتحان میگیرن. توی آزمایشهایی که شبیه همین بودن، دومی معمولا خیلی بیشتر یادش مونده. اولی هم سخت کار کرده؛ فقط روشش کمبازده بوده.
این روش دوم اسم داره: یادآوری فعال (Active Recall). یکی از دو روشی که بزرگترین بررسی روشهای مطالعه بهش «سودمندی بالا» داد. توی ایستگاه روشها کامل میخونیمش؛ ولی از همین امروز میتونید ازش استفاده کنید.
چهار پایهی یادگیری
یه دانشمند فرانسوی به اسم استانیسلاس دهان (Stanislas Dehaene)، که سالها روی مغز و یادگیری کار کرده، میگه یاد گرفتن روی چهار تا پایه وایساده. مثل یه میز چهارپایه. اگه یکیش نباشه، میز کج میشه.
- توجه (Attention). چیزی که بهش توجه نکنید، وارد ذهنتون نمیشه. مثلا اگه موقع خوندن ذهنتون پیش گوشی باشه، چشمتون خطها رو میخونه ولی چیزی نمیمونه.
- انجام دادن، نه فقط نگاه کردن (Active Engagement). مغز وقتی بهتر یاد میگیره که خودش یه کاری بکنه: حدس بزنه، جواب بده، بنویسه، توضیح بده. نشستن و فقط گوش دادن کمترین اثر رو داره.
- دیدن اشتباه (Error Feedback). مغز از جایی یاد میگیره که حدسش غلط از آب درمیاد. یعنی اشتباه کردن و بعد فهمیدن جواب درست، خودش بخشی از یاد گرفتنه، نه نشونهی شکست.
- تثبیت، مخصوصا توی خواب (Consolidation). چیزی که امروز یاد گرفتید هنوز شکنندهست. توی ساعتها و شبهای بعد، مخصوصا توی خواب، محکم میشه.
کل این مسیر رو میشه با همین چهار پایه خوند. هر روشی که یاد میگیریم، یکی از این چهار تا رو قویتر میکنه. مثلا یادآوری فعال پایهی دوم و سوم رو با هم داره: هم خودتون کار میکنید، هم میبینید کجا رو بلد نیستید.
نقشهی این مسیر
این مسیر پونزده تا ایستگاه داره، که توی پنج تا منطقه جا شدن. لازم نیست همهش رو یهجا ببینید؛ فقط بدونید از کجا شروع میکنید و به کجا میرسید.
- برگشتن (ایستگاه ۱ تا ۳). همینجایی که هستید. برای کسی که سالها چیزی یاد نگرفته: چطور شروع کنه، چطور با بیحوصلگی کنار بیاد، و ماههای اول چی کار کنه.
- مغز و حافظه (ایستگاه ۴ تا ۸). مغز از نزدیک، اینکه چطور یاد میگیره، حافظه چند بخش داره، یه خاطره چطور ساخته و فراموش میشه، و توجه چیه. هر چی علم امروز دربارهی یادگیری توی مغز میدونه، همینجاست.
- روشها (ایستگاه ۹ تا ۱۱). ده تا روشی که پژوهش پشتشونه، به کار بردنشون توی درس و امتحان، و ترفندهای حافظه.
- بدن و ذهن (ایستگاه ۱۲ و ۱۳). خواب، ورزش، غذا، استراحت، انگیزه و ترس از امتحان.
- مهارت و برنامه (ایستگاه ۱۴ و ۱۵). یاد گرفتن یه مهارت مثل ساز یا زبان، و آخر سر ساختن برنامهی یادگیری خودتون.
چرا مغز رو قبل از روشها گذاشتیم؟ چون وقتی بدونید مغز چطور کار میکنه، هر روش براتون دلیل داره. دیگه یه دستور نیست که «این کار رو بکن»؛ میدونید چرا جواب میده، و برای همین بیشتر انجامش میدید. ولی اگه عجله دارید و میخواید همین فردا یه امتحان بدید، میتونید یهراست برید سراغ یادآوری فعال و تکرار با فاصله.
هر درس رو چطوری بخونید
هر درس این مسیر چهار تا قدم داره. همین چهار قدم، خودش یه تمرین کوچیک از روشهاییه که بعدا یاد میگیرید.
- درس رو بخونید. یه بار، با حوصله، با طراحیهاش. لازم نیست چند بار بخونید.
- تمرین امروز رو انجام بدید. آخر هر درس یه تمرین هست؛ یه کار کوچیک که همون روز انجام میدید. مثلا یه برگه مینویسید، یه چیزی رو امتحان میکنید، یا ده دقیقه یه کاری میکنید. این بخش مهمترین بخش درسه، چون یادگیری با انجام دادن محکم میشه.
- آزمون بدید. آخر هر درس یه آزمون پونزده سوالیه. نمره مهم نیست؛ خود جواب دادن، یعنی بیرون کشیدن جواب از ذهن، یادگیری رو محکم میکنه.
- مرور کنید. یه روز بعد، سه روز بعد و هفت روز بعد، فقط دو دقیقه: بدون نگاه کردن، توی دفترتون بنویسید از اون درس چی یادتونه. بعد خلاصهی آخر درس رو نگاه کنید.
این فاصلههای یک، سه و هفت روز یه شروع سادهست، نه یه عدد جادویی. توی درس تکرار با فاصله میبینیم چطوری فاصلهها رو با روز امتحان یا هدف خودتون تنظیم کنید.
چی لازم دارید
برای این سفر کولهتون خیلی سبکه. فقط اینها:
- یه دفتر. یه دفتر معمولی که فقط مال همین کاره. اسمش رو بذارید دفتر یادگیری. هر روز توش مینویسید چی یاد گرفتید. یه درس کامل هم براش داریم: دفترچه یادگیری.
- یه خودکار. چون نوشتن با دست کندتره، مجبورتون میکنه فکر کنید چی بنویسید. همین فکر کردن کمک میکنه.
- یه زمانسنج. ساعت آشپزخونه یا زمانسنج گوشی. ولی اگه از گوشی استفاده میکنید، بعد از روشن کردنش، گوشی رو برعکس بذارید یا ببرید یه اتاق دیگه.
- یه گوشهی ثابت. یه صندلی، یه میز، یه گوشهی خونه که هر روز همونجا بشینید. مغز کمکم یاد میگیره اونجا جای یاد گرفتنه.
اپ و برنامهی خاصی لازم نیست. هیچکدوم از روشهای این مسیر به یه اپ وابسته نیست؛ همه با کاغذ و خودکار انجام میشن. اگه بعدا خواستید از ابزار استفاده کنید، توی ایستگاه آخر دربارهش حرف میزنیم.
روزی چقدر
پیشنهاد ما روزی حدود بیست دقیقهست. این یه عدد علمی نیست؛ یه عدد عملیه. اونقدر کمه که هر روز بشه انجامش داد، و اونقدر هست که یه درس و تمرینش توش جا بشه.
چرا هر روز کم، نه هفتهای یه بار زیاد؟ دو تا دلیل. اول اینکه عادت با تکرار ساخته میشه؛ کار کوچیکی که هر روز سر یه ساعت انجام بدید، کمکم خودش انجام میشه و دیگه نیاز به تصمیم نداره. دوم اینکه مغز درس رو بین روزها و توی خواب محکم میکنه؛ پس یه ساعت پخش شده توی سه روز، معمولا بیشتر از یه ساعت پشت سر هم یاد میمونه.
اگه یه روز نشد، نشد. یه روز جا موندن چیزی رو خراب نمیکنه؛ فقط فرداش دوباره از همون بیست دقیقه شروع کنید. توی درس عقب افتادن از برنامه بیشتر دربارهش حرف میزنیم.
اگه وقت بیشتری دارید، عالیه؛ ولی ماه اول بیشترش نکنید. ماه اول برای ساختن عادته، نه برای سرعت. کسی که روز اول سه ساعت میخونه، معمولا روز پنجم دیگه نمیخونه.
راههایی که نمیریم
توی اینترنت پر از وعدهست. «توی خواب زبان یاد بگیرید»، «توی ۲۴ ساعت هر چیزی رو یاد بگیرید»، «اول بفهمید سبک یادگیری شما دیداریه یا شنیداری». این مسیر از این راهها نمیره، چون پژوهشها پشتشون نیست.
توی خواب، با گوش دادن به یه فایل، درس یاد میگیرید.
درس رو توی خواب یاد نمیگیرید. ولی خواب چیزی که روز یاد گرفتید رو محکم میکنه؛ برای همین خوب خوابیدن بخشی از یاد گرفتنه.
هر کسی یه سبک یادگیری داره و باید فقط با همون یاد بگیره.
بررسیهای بزرگ هیچ مدرک محکمی پیدا نکردن که درس دادن به «سبک» هر کس بهتر جواب بده. روش درست بیشتر به خود موضوع بستگی داره تا به آدم.
با یه ترفند، توی یه روز هر چیزی رو یاد میگیرید.
یه شروع خوب توی یه روز ممکنه، ولی یاد گرفتنی که بمونه، به تکرار توی چند روز و چند هفته نیاز داره.
این مسیر قول معجزه نمیده. فقط قول میده هر چی میگه، پشتش پژوهش باشه؛ و هر جا هنوز معلوم نیست، صاف بگه معلوم نیست.
وقتی گیر کردید
حتما یه جایی گیر میکنید. یه درس رو نمیفهمید، یا یه هفتهای حوصله ندارید، یا یه آزمون رو بد میدید. این بخشی از راهه، نه نشونهی اینکه شما «نمیتونید».
- فقط همون بخشی رو که نفهمیدید دوباره بخونید، نه کل درس رو.
- تمرین رو کوچیکتر کنید. اگه ده دقیقه سخته، پنج دقیقه. اگه یه صفحه نوشتن سخته، سه خط.
- از یکی بپرسید. یه دوست، یه همکار، یه بچهی دبیرستانی. پرسیدن ضعف نیست؛ یکی از سریعترین راههای یاد گرفتنه.
یه نکتهی مهم: گیر کردن یعنی مغزتون داره با یه چیز تازه کلنجار میره. دقیقا همون لحظهایه که یاد گرفتن اتفاق میافته. توی درس سختی خوب میبینیم چرا یه کم سختی، به یاد موندن کمک میکنه.
از کجا بفهمم دارم یاد میگیرم
اینجا یه دام دیگه هست. حس «بلدم» خیلی وقتها دروغ میگه. یه درس رو که تازه خوندید، همهچیش واضح به نظر میاد؛ ولی این دلیل نمیشه که فردا هم بلدش باشید. پس به حس خودتون تکیه نکنید؛ خودتون رو بسنجید.
سنجیدن خیلی سادهست. یه سوال از خودتون بپرسید و بدون نگاه کردن جواب بدید. اگه تونستید، بلدید. اگه نتونستید، هنوز بلد نیستید، هر چقدر هم که حس آشنایی داشته باشید. مثلا اگه یه کلمهی انگلیسی رو یاد گرفتید، معنیش رو بپوشونید و ببینید یادتون میاد یا نه. اگه یه فرمول یاد گرفتید، یه مسئلهی تازه رو باهاش حل کنید.
یه نشونهی دیگه هم هست: اینکه بتونید چیزی رو که یاد گرفتید به زبون خودتون برای یکی دیگه توضیح بدید. اگه وسط توضیح گیر کردید، همونجا رو هنوز کامل نفهمیدید. این خودش یه روش کامله که اسمش تکنیک فاینمنه.
دفتر یادگیری هم اینجا به کار میاد. هر مرور که از ذهن مینویسید، یه سنجش کوچیکه. بعد از چند هفته، وقتی صفحههای قبلی رو ورق بزنید، میبینید چقدر جلو اومدید. این دیدن پیشرفت، خودش یکی از بهترین سوختهای ادامه دادنه.
سوالهایی که اول راه همه میپرسن
- باید درسها رو به ترتیب بخونم؟
- بهتره. هر درس روی درسهای قبلی ساخته شده. ولی اگه یه هدف فوری دارید، مثلا امتحان هفتهی بعد، میتونید اول برید سراغ ایستگاه روشها و بعد برگردید.
- کل مسیر چقدر طول میکشه؟
- اگه هر روز یه درس بخونید، حدود چهار ماه. ولی عجله نکنید؛ بعضی درسها رو شاید بخواید دو روز وقت بذارید تا تمرینش رو کامل انجام بدید. هدف تموم کردن مسیر نیست؛ هدف اینه که آخرش بهتر یاد بگیرید.
- اگه هیچ چیز خاصی برای یاد گرفتن نداشته باشم چی؟
- اشکال نداره. درس چهارم همین ایستگاه، اولین چیزی که یاد میگیرید، کمکتون میکنه یه موضوع خوب پیدا کنید. تا اون موقع، تمرینها رو روی هر چیزی که دوست دارید انجام بدید؛ حتی یه کتاب داستان.
- با بچهم هم میتونم این مسیر رو بخونم؟
- حتما. درسها طوری نوشته شدن که دهسالهها هم بفهمن. خوندن با هم یه فایدهی دیگه هم داره: وقتی برای بچهتون توضیح میدید، خودتون بهتر یاد میگیرید.
- من فقط برای امتحان میخونم؛ این مسیر به دردم میخوره؟
- بله. ایستگاه «درس خواندن و امتحان» مستقیم برای شماست. ولی بقیهی مسیر هم کمک میکنه چیزی که برای امتحان میخونید، بعد از امتحان هم بمونه.
تمرین امروز
حالا نوبت شماست. این تمرین حدود پونزده دقیقه طول میکشه.
- دفترتون رو باز کنید. بالای صفحهی اول بنویسید: «دفتر یادگیری» و تاریخ امروز.
- زیرش به این سه تا سوال جواب بدید، هر کدوم یه خط: «چی میخوام یاد بگیرم؟»، «چرا؟» و «هر روز کی و کجا؟». مثلا: «اکسل یاد بگیرم؛ چون توی کارم لازمه؛ هر روز ساعت هفت صبح، پشت میز آشپزخونه».
- زمانسنج رو روی ده دقیقه بذارید. کتاب یا درسی که مربوط به همون هدفه رو باز کنید و فقط ده دقیقه بخونید.
- کتاب رو ببندید. بدون نگاه کردن، توی دفتر بنویسید از اون ده دقیقه چی یادتونه. هر چی، حتی سه خط.
- کتاب رو باز کنید و ببینید چی جا انداختید. اونها رو با یه رنگ دیگه اضافه کنید.
همین. شما همین الان اولین یادآوری فعالتون رو انجام دادید. فردا، قبل از درس بعدی، دو دقیقه بدون نگاه کردن بنویسید از این درس چی یادتونه. بعد برید سراغ درس بعد: یادگیری در بزرگسالی: هیچوقت دیر نیست.
جمعبندی. آنچه از این درس با خودتان میبرید.
- یاد گرفتن یعنی بعد از یه تجربه، یه چیزی توی شما فرق کنه و بمونه؛ یا یه چیز تازه بدونید یا یه کار تازه بلد باشید.
- یاد گرفتن مهارته، نه استعداد؛ با روش درست، هر کسی بهتر یاد میگیره.
- دوباره خوندن حس بلد بودن میده ولی کم یاد میمونه؛ بستن کتاب و پرسیدن از خود خیلی بیشتر میمونه.
- چهار پایهی یادگیری: توجه، انجام دادن، دیدن اشتباه، و خواب.
- هر درس: خوندن، تمرین امروز، آزمون، و مرور یه روز، سه روز و هفت روز بعد.
- روزی حدود بیست دقیقه، یه جای ثابت، یه دفتر و یه خودکار؛ همین.
خودتون رو بسنجید
۱۵ پرسش، هر بار تازه از میان ۳۰ پرسش این درس. آخرش فقط کارنامه رو میبینید: چند تا درست، چند تا نادرست.